Асҡар (Әбйәлил районы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Асҡар (Башҡортостан) битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Асҡар
Рәсем
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ үҙәге Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)[1] һәм Әбйәлил районы
Административ-территориаль берәмек Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны 7634 кеше (2010)[2]
Почта индексы 453620
Панорамный вид
Беренсе яҙма телгә алыу 1755
Урындағы телефон коды 34772
Commons-logo.svg Асҡар Викимилектә

Асҡар (рус. Аскарово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, район үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8378 кеше[3]. Почта индексы — 453620, ОКАТО коды — 80201810001.

Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ауылы» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса Асҡар 5 меңдән күберәк кеше йәшәгән ауылдар араһында ил буйынса 1-се урынды алды[4].

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар 1796 917 879
1959 йыл 15 ғинуар 2269 1082 1187
1970 йыл 15 ғинуар 3095 1535 1560
1979 йыл 17 ғинуар 4027 2010 2017
1989 йыл 12 ғинуар 5189 2415 2774
2002 йыл 9 октябрь 7067 3310 3757
2010 йыл 14 октябрь 7634 3583 4051

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Таңғатар йылғаһы буйлап Асҡар (Әбйәлил ауылы) барлыҡҡа килгән. Хәҙерге Бөрйән районындағы шул уҡ исемле ауылдан айырыу өсөн уны 1-се Асҡар тип атағандар. Нигеҙ һалыусыһын Асҡар Биишев тип аталған, 1834 йылда уға 73 йәш тулған. Уның балалары Мөхәмәткәрим, Мөхәмәттәким, Килдияр, 1787 йылда Мөхәмәдийәр (уның балалары Ишйәр, Аллаяр, Алламорат) тыуған. Асҡарҙың өлкән ағаһы Хужа Бейешев (балалары Ишмөхәмәт, Ишәле) билдәле. Ауылдың икенсе исеме Түңгәүер мәхәлләһе аҡһаҡалдарының береһе Әбйәлил Яҡшыбаев исеменән килеп сыҡҡан. Ул Пугачев яуында ҡатнашҡан. Улдары Әбделмәннән улдары Ишҡужа, Мөхәмәтфәйез (балалары Абдулла, Уйылдан, Ғитийәтулла) һәм йорт есаулы булып хеҙмәт иткән Абдулмоталлап (1786—1820) менән билдәле. Һуңғы улдары — Мөхәмәтвәли, Мөхәмәтйосоп, Сәйфелмөлөк. Асҡар Бейешев менән Әбделмәннән Әбйәлилевтең йәшен сағыштырһаҡ, уларҙың бер йәштә булыуын күрербеҙ — икеһе лә 1761 йылда тыуғандар. Әбйәлил атамаһы Асҡарҙан алдараҡ булғаны асыҡлана. Был даталарҙа шулай уҡ ауылдың барлыҡҡа килгән ваҡыты XVIII быуаттың 30—40-сы йылдарға тап килә.

V ревизия мәғлүмәттәре буйынса Асҡарҙа 23 ихата булған, унда 96 ир-ат һәм 59 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. X ревизияла 237 ир-егет һәм 230 ҡатын-ҡыҙ менән 81 ярд күрһәтелгән. 1865 йылда улустың үҙәге Әхмәт ауылынан Әбйәлил ауылына (1-се Асҡар) күсерелә, унда улус хөкүмәте ойошторола, аҙна һайын баҙар үткәрелә, мәсет эшләй. Тамъян-Түңгәүер мәхәлләһенең үҙәге бында 1919—1930 йылдарҙа ла һаҡланған. 1920 йылда унда 1193 кеше йәшәгән 284 ихата булған.

1812 йылғы Ватан һуғышында көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән Исхаҡ Сәфәрғәлин һәм Сәғәҙәтдин Мөхәмәтрәхимов айырым күренеп тора.

Урал йылғаһы буйында сик буйы хеҙмәтен алып барған башҡорттар һәм мишәрҙәр төрлө сәбәптәр арҡаһында христиан динен ҡабул иткәндәр. Мәҫәлән, Әбйәлил ауылы кешеһе Һобайсолтан Яҡшымбәтов Магнит ҡәлғәһе руханийы йортонда суҡындырылған. Әммә ауылдаштары уны тупаҫ ҡаршы ала, шуға ла ул йәшәү урынын алмаштырырға мәжбүр була.

Инйәр-ҡатайҙар, ҡыпсаҡтар, ҡарағай-ҡыпсаҡтар һәм тамъян-түңгәүерҙәр урынлашҡан Көньяҡ Уралдың үҙәк өлөшөн этнографтар көнсығыш (Урал аръяғы) өлкәһе менән бик күп уртаҡ һыҙатлы тау өлкәһенә индерә.

Ыласын менән дә, ҡыуып та һунар итмәгәндәр. Башлыса эре мөгөҙлө мал үрсетеү менән шөғөлләнгәндәр, әммә ҡышҡы яуым-төшөмдөң көслө булыуы сәбәпле, уларҙың малдары тибендә туҡлана алмаған. Ҡымыҙ һәм ҡорот эшләү киң таралыу ала. Күн һауыт-һаба бында ағастан эшләнгәндәре менән алмаштырыла. Ер өҫтөнә түшәлгән иҙәнле, ҡыйыҡлы һәм йылытыу өсөн сыуалы булған ағас өйҙәр ҡышҡы торлаҡ булып хеҙмәт итә. Ситән йорттары булмаған. Ғәҙәти йәйге торлаҡтар бүрәнәнән булған. Әммә ҡабыҡ аласыҡ һәм конус формаһындағы ҡыуыштар ҙа булған.

Асҡарҙар — малсылар. 75 йорттоң 55-кә яҡыны йәйләүгә сыға. 25 майҙан 1 июнгә тиклем — Маяғашлы, июнь-июль айҙарында — Көрәк, август аҙағына тиклем Наяғаҙы, Ирғайлы йылғалары буйлап күсеп йөрөйҙәр. XIX быуаттың 40-сы йылдары башында 451 кеше йәшәгән 75 йортҡа 530 ат, 300 һыйыр, 200 һарыҡ һәм 40 кәзә тура килә. Игенселек яйлап халыҡтың көнкүрешенә үтеп ингән. 1842 йылда 450 кешенең һәр береһенә 7,3 бот яҙғы иген сәселә. Ужым игене әлегә билдәле булмаған, ни бары 16 бот сәскәндәр.

Был өлкәлә умартасылыҡ та, солоҡсолоҡ та улустың көнсығышына ҡарағанда сағыштырмаса күберәк таралыу алған. [7].

Фоторәсемдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Алмастауҙан Асҡар күренеше
Magnify-clip.png
Алмастауҙан Асҡар күренеше


Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]