Бөрйән районы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Бөрйән районы
Герб
Герб
Флаг (аңлатма)
Флаг
Ил

Рәсәй Рәсәй

Статус

муниципаль район

Урынлашҡан урыны

Башҡортостан

Берләштерә

12 ауыл биләмәһе

Административ үҙәк

Иҫке Собханғол ауылы

Хакимиәт башлығы

Шәрипов Рөстәм Динислам улы

Халҡы (2010)

18 166

Милли состав

башҡорттар (96,2 %)[1].

Майҙаны

4 442 км² (5 урын)

Бөрйән районы на карте

Ваҡыт бүлкәте

MSK+2 (UTC+6)

Автомобиль номерҙары коды

02, 102

Бөрйән районы — Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш районы. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң аҙ үҙләштерелгән үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.

Төньяҡта — Белорет, көнсығышта — Әбйәлил һәм Баймаҡ, көньяҡта — Йылайыр һәм Күгәрсен, көнбайышта Мәләүез һәм Ишембай райондары менән сиктәш.

Майҙаны 4442 км². Үҙәге — Иҫке Собханғол ауылы. Өфөнән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөрйән районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола. Йылайыр кантонының Бөрйән (улусына) волосына ингән ауылдар яңы райондың нигеҙен тәшкил итә.

Тамъян-Түңгәүер волосының Аҫҡар, Брәтәк, Мәһәҙей һәм Ҡолғана, Кананикольск волосының Ырғыҙлы ауылдары ла ҡушыла Бөрйәнгә.

Шулай уҡ, Стәрлетамаҡ кантонының Маҡар һәм Арыҫлан улустары ере инеп китә.

Барлығы шул осорҙа 7 ауыл Советына ҡараған 46 ауыл иҫәпләнә. Халыҡ һаны 7793 була.

Ауыл һанына утарҙар ҙа ҡушып индерелә, бөтәһе 1778 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә.

Район үҙәге итеп тәүҙә Яңы Собханғол ауылы (1930), аҙаҡ Иҫке Собханғол ауылы(1935) билдәләнә.

1963 йылдың 1 февралендә райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында Белорет районыны ҡушалар. 04 ноября 1965 йылдың 4 ноябрендә Бөрйән районы яңынан тергеҙелә.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халҡы (мең кеше): 1939 йылда — 9,6; 1959 — 10,8; 1970 — 14,2 ; 1979 — 14,1; 1989 — 14,2; 1995 —15,1; 2005 —1 7332; 2006 — 17491; 2007 — 17755; 2008 —17920; 2009 — 18166. ( 2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны 18,16 мең кеше булған. Күпселек башҡорттар йәшәй. 34 ауыл бар. Улар араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: Иҫке Собханғол (4923), Байназар (1475) һәм Иҫке Монасип (635) ауылдары.

Милли составы

2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса : башҡорттар — 96,2 %, урыҫтар— 2,1 %, татарҙар — 1,3 %, башҡа милләт вәкилдәре — 0,4 %.

Демография

2010 йылда Бөрйән районы Башҡортостан Республикаһында халыҡтың тәбиғи үҫеше буйынса беренсе урынға сыға:1000 кеше иҫәбенә — 10,9.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шүлгәнташ мәмерйәһенең ауыҙы

Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 1,3%-тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан.

Көнсығышта район территорияһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы менән сикләнгән. Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синкланорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡ-көнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята.

Айырым урындарҙа абсолют бейеклек 850—1040 метрға етә.

Район территорияһының ҡап уртаһынан тиерлек төньяҡтан — көньяҡ-көнбайышҡа табан Ағиҙел йылғаһы үтә. Гидрографик селтәрҙе Ҡушылдыҡтары: Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, Нөгөш, Үҙән йылғалары менән райондың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә.

Ярҙары карстлы ҡалын эзбизташ ҡатламдарынан тора. Шуға ла, мәмерйәләр күп. Иң билдәлеһе — Шүлгәнташ мәмерйәһе.

Таулы өлөшө Уралтау, Ҡыраҡа, Баштау, Юрматау һәм башҡа һырттарҙан ғибәрәт. Урта, өҫкө рифей һәм палеозойҙың кварцитлы ҡомташ, башҡа ҡомташ, алевролит, доломит, эзбизташ, һәүерташ, ультраһелтеле һәм һелтеле тоҡомдарынан тора.

Асыҡ ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙа һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған.

Райондың төнъяҡ- көнбайыш өлөшөндә Нөгөш йылғаһы аға. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

Юрматау һыртының көнбайыш битләүендә башлана. Белорет, Бөрйән, Мәләүез райондары буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға.

Мәләүез районы Эткөсөк ауылы эргәһендә төньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Ағиҙелгә (тамағынан 837 км алыҫлыҡта) ҡоя.

Төп ҡушылдыҡтары: уң яҡтан — Оло Ҡоҙаш, Үрек, Үсҡаныш, Тор; һулдан — Берәтәк, Оло Шәйек, Кесе Нөгөш, Күжә йылғалары.

Нөгөш бассейнының рельефы үрге ағымда уртаса һәм тәпәш таулы. Протерезой тоҡомдарынан (ҡомташ, доломит, конгломерат) тора.

Түбәнге ағымда — убалы тигеҙлек. Ҡазан ярусы тоҡомдарынан (мергель, ҡомташ, конгломерат) ғибәрәт.

Район сиктәрендә ландшафты ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙан (үрге ағымда) тора. Түбәнге ағымда һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар китә.

Нөгөш бассейнында махсус һаҡланыусы Шүлгәнташ ҡурсаулығы, «Алтын Солоҡ» һәм Башҡортостан милли паркы биләмәләре урынлашҡан.

Дөйөм алғанда, райондың ландшафтына вертикаль зоналыҡ хас. Үҫемлектәр донъяһының байлығы райондың киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуына һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуына бәйле.

Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Климаты ҡырҡа континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ температура 1,5°С. Ғинуарҙа уртаса температура −16°С, июлдә 18°С.

Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм.

Райондың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Районда Башҡорт ҡурсаулығы һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы ойошторолған. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Башҡортостан милли паркы составына инә.

Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Бәшәке инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары.

Әсебар заказнигы һәм «Алтын Солоҡ» заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%-ын алып тора (республика буйынса иң юғары күрһәткес).

Райондың ер аҫты байлыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Хром рудаһы (Оло Башарт),
  • Барит (Күжә),
  • Кварца (Берәтәк),
  • Кирбес сеймалы (Алағуян, Иҫке Собханғол),
  • Ҡом-ҡырсын (Туғай),
  • Доломит («13 км»),
  • Агрономик руда (Кесе Нөгөш),
  • Ҡыйыҡ сланцы (Әтек, Үҙән, Тимер),
  • Төҙөлөш таштары, һәүер таштар, мергель, магнезит ятҡылыҡтары.

Хужалыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ер өҫтөнөң таулы, тупрағының ярлы, уҡмашып ҡатҡан һәм йоҡа булыуы, территоряһының күп өлөшө урмандар менән ҡапланыуы һөҙөмтәһендә ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 41,3 мең га ғына (бөтөн территоряһының 9,3 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 8,0 мең га тәшкил итә. Ауыл хужалығы тәбиғи көтөүлектәр һәм сабынлыҡтар нигеҙендә малсылыҡтың ит-һөт тармағы буйынса махсуслашҡан. Умартасылыҡ үҫешкән.

Урман майҙаны 208,1 мең га, ағас запасы 45,5 млн м³. Ағас әҙерләү эше менән Бөрйән урман хужалығы шөғөлләнә.

«Шүлгәнташ», «Башҡортостан» ҡурсаулыҡтары ойошторолған. "Шүлгәнташ"та Шүлгәнташ мәмерйәһе һәм ҡырағай солоҡ бал ҡорттары һаҡланып ҡалған, ә "Башҡортостан"да һирәк осрай торған хайуан, балыҡ (бөркөт, ҡарағош, ҡыҙылғанат, бәрҙе һ.б.) һәм үҫемлек (оҫҡон йыуаһы, яҫы ҡыяҡлы бойҙан һ.б.) төрҙәре һаҡланып ҡалған. Оло һәм Кесе Бешәке йылғаларында бағыр балығы тәбиғи ысул менән һаҡлана һәм үрсетелә.

Шүлгәнташ һәм Космонавтар мәмерйәләре — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡылары. Район территорияһы туризмды үҫтереү өсөн ҡулайлы.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Районды Иҫке Собханғол—Сәрмән автомобиль юлы республика әһәмиәтендәге СтәрлетамаҡБелорет — Магнитогорск автомагистрале менән тоташтыра. А

Иҫке Собханғол менән Баймаҡ, Кананикольск һәм Мораҡ араһын тоташтырыусы таш түшәлгән юлдар һалынған.

Социаль-мәҙәни өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Районда 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп; Иҫке Собханғолда музыка мәктәбе, һөнәрселек училищеһы һәм М.Сәғитов музейы бар; 23 дөйөм китапхана, 20 клуб, Үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханаһы эшләй.

Бөрйән районы ауыл биләмәләре һәм ауылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әлеге ваҡытта районда 34 ауылды берләштергән муниципаль ауыл берәмеге кимәлендәге 12 ауыл советы бар.

  1. Аҫҡар ауыл советы (административ үҙәк: Аҫҡар):Аҫҡар, Исламбай, Берәтәк ауылдары (1245 кеше)
  2. Әтек ауыл советы (административ үҙәк: Әтек):Әтек (471 кеше)
  3. Байғаҙы ауыл советы (административ үҙәк:Байғаҙы):Байғаҙы, Яңы Уҫман ауылдары (755 кеше)
  4. Байназар ауыл советы (административ үҙәк: Байназар):Байназар, Ҡурғашлы, Мәһәҙей, Мораҙым, Яуымбай ауылдары (2756 кеше)
  5. Ғәлиәкбәр ауыл советы (административ үҙәк:Ғәлиәкбәр):Ғәлиәкбәр, Үрге Нөгөш ауылдары (494 кеше)
  6. Ырғыҙлы ауыл советы (административ үҙәк:Ырғыҙлы):Ырғыҙлы, Ҡотан, Мәҡсүт ауылдары (775 кеше)
  7. Кейекбай ауыл советы (административ үҙәк:Кейекбай):Кейекбай, Ғәҙелгәрәй, Мәндәғол, Аҡбулат ауылдары (820 кеше)
  8. Ҡыпсаҡ ауыл советы (административ үҙәк:Әбделмәмбәт):Әбделмәмбәт, Бәләкәй Ҡыпсаҡ, Килдеғол ауылдары (1088 кеше)
  9. Ҡолғана ауыл советы (административ үҙәк:Ҡолғана):Ҡолғана, Һарғая ауылдары (416 кеше)
  10. Иҫке Монасип ауыл советы (административ үҙәк:Иҫке Монасип):Иҫке Монасип, Нәби, Яңы Монасип ауылдары (1346 кеше)
  11. Иҫке Собханғол ауыл советы (административ үҙәк:Иҫке Собханғол):Иҫке Собханғол, Яңы Собханғол, Иҫке Мөсәт, Яңы Мөсәт, Ишдәүләт ауылдары (5938 кеше)
  12. Тимер ауыл советы (административ үҙәк: Тимер):Тимер(455 кеше)

Урындағы үҙидаралыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2014 йылдың 27 июнендә Бөрйән районы Советы Рөстәм Шәриповты контракт буйынса район хакимиәте башлығы вазифаһына тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итте.[2]

Район хакимиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Адресы: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61

Телефон/факс: (34755) 3-52-40, (34755) 3-52-52

E-mail: adm13@presidentrb.ru

Сайты: http://www.burzyan.ru

Хакимиәт башлығы: Шәрипов Рөстәм Динислам улы.

Район Советы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Адрес: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61

Телефон/факс: (34755) 3-62-00, (34755) 3-52-52

E-mail: Sovet-burzyan@mail.ru Э

Совет рәйесе: Гүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы, (34755) 3-53-95

Совет сәркәтибе: Рыҫҡолов Азамат Ағзамов улы, (34755) 3-53-95

Район матбуғаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Таң» — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары: Депутаттарҙың Бөрйән район Советы. 1935 йылдың майынан башлап аҙнаға 3 тапҡыр сыға.

Башта «Еңеү юлында» тип атала. Тәүге номеры 1935 йылдың 1 майында донъя күрә. Тиражы 644 экземпляр була. Айына 6 тапҡыр сыға.

Беренсе редакторы Хажи Минниғәле улы Кинйәғолов була. Был вазифаға тәғәйенләгәнгә тиклем, ул «Башҡортостан» гәзитенең ауыл хужалығы бүлеген етәкләй.

Унан һуңғы йылдарҙағы редакторҙар: Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов, Зата Сафа улы Юлдашев.

1944—1945 йылдарҙа редактор булып, аҙаҡ Башҡортостандың данлыҡлы яҙыусыһы булараҡ билдәлелек алған Ярулла Вәлиев эшләй.

Уны Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтҡан Иҫке Собханғол ауылы кешеһе З. Я. Сафин алмаштыра (1945—1953).

1953 йылдан 1956 йылға тиклем арауыҡта редакцияны Рамаҙан Һиһиәт улы Ҡондоҙбаев етәкләй.

1959 йылдан гәзит 4 битле вариантта, аҙнаһына 3 тапҡыр сыға башлай. 1962 йылдағы райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында район Белорет районына ҡушыла. Гәзиттең эшмәкәрлеге туҡтатыла.

1965 йылда Бөрйән районы яңынан тергеҙелә. Типография һәм редакция менән гәзит тә яңынан булдырыла.

Редактор итеп Белорет районының «Урал» гәзите редакторы урынбаҫары булып эшләп йөрөгән Абдулла Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов ҡайтарыла.

1966 йылдың мартынан гәзит «Таң» исеме аҫтында сыға башлай. 1966—2008 йылдар арауығында редакторҙар булып А. М. Юлмөхәмәтов, Ю. Х. Манапов, И.Ғ.Йәһүҙин эшләй. 2008 йылдан бирле баш редактор вазифаһын Р. С. Шамигулов алып бара.

2009 йылда «Таң» ауыл хужалығы тематикаһын яҡтыртыу буйынса иң һәйбәт гәзит тип табыла. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең дипломы һым аҡсалата премия менән бүләкләнә.

Үҙенсәлекле спорт ярыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бөрйән районында үҙенселәкле ҡышҡы ярыш — Башҡорт аттары бәйгеһе үтә. Ябай санаға егелгән юртаҡтарҙа 15 саҡрым арала ярышалар. Сара беренсе тапҡыр «Бөрйән» совхозының директоры Исмәғил Ғәбитов тарафынан ойошторола һәм 2014 йылда 45-се тапҡыр үткәрелә[3].
  • Бөрйән районында үҙенсәлекле һабантуй ярышы — ауыр ташты бейеклеккә ташлау бәйгеһе уҙғарыла. Һабантуйҙарҙа таш ырғытыу бәйгеһе 1950 йылдарҙа Килдеғол ауылында йәшәгән Рәхимйән Яхин исеме менән бәйле. Ул ҡыҙыҡ күреп юл буйында ятҡан ҙур аҡ ташты эйәрле ат аша алып ташлай. Был таш әлеге көндә Килдеғол мәктәбе музейында һаҡлана. Беренсе тапҡыр таш 1994 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы йыйынында бейеклеккә ташлана. Йолаға әүерелгән таш ырғытыу бәйгеһе һәр һабантуйҙа ойошторола[4].
Мәндәғол ауылында
Мендәғол ауылы
«Шүлгәнташ» мәмерйәһе эсендәге күл
«Шүлгәнташ» мәмерйәһе
Урман

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 март 2013. 5 март 2013 тикшерелгән.
  2. Бөрйән районында яңы хакимиәт башлығы. Башинформ
  3. Елдәй елә, Толпарым! Р.Мусин. Башҡортостан гәзите, 2014 йыл, 14 март, № 46-47
  4. Арғыҙмала — муллыҡ байрамы. «Таң» Бөрйән районы гәзите. 30.05.2012.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]