Архангел районы

Архангел районы
	Архангел районы
	Архангел районы
	Байраҡ[d]
Нигеҙләү датаһы	20 август 1930
Дәүләт	Рәсәй
Административ үҙәк	Архангел
Административ-территориаль берәмек	Башҡортостан Республикаһы
Халыҡ һаны	17 179 кеше (2021)
Идари бүлектәре	Архангел ауыл Советы (Архангел районы), Абҙан ауыл Советы (Архангел районы), Арх-Латыш ауыл Советы, Баҡалды ауыл Советы (Архангел районы), Инйәр ауыл Советы (Архангел районы), Ырныҡшы ауыл Советы (Архангел районы), Ҡыҙыл Еҙем ауыл Советы (Архангель районы), Краснокуртовка ауыл советы, Липовка ауыл советы, Орловка ауыл советы, Тәүәкәс ауыл Советы (Архангел районы) һәм Оҙондар ауыл Советы (Архангел районы)
Диңгеҙ кимәленән бейеклек	114 метр
Сиктәш	Ҡырмыҫҡалы районы, Белорет районы, Иглин районы, Ғафури районы һәм Силәбе өлкәһе
Майҙан	2422 км²
Рәсми сайт	arhangel.bashkortostan.ru
	Архангел районы Викимилектә

Архангел районы — Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә, Өфөнән көньяҡ.-көнсығыш, Инйәр йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Район үҙәге Архангель ауылы, Өфөнән 88 км алыҫлыҡта.

Географияһы

Район территоряһының көнбайыш яртыһы тау алды тигеҙлеген, Көнсығыш Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыштағы алғы һырттарын үҙ эсенә ала. Тупраҡ-климат шарттары һәм үҫемлек япмаһы ер өҫтө төҙөлөшө формаһы менән бәйләнгән. Тигеҙ өлөшөнә — йылы, бер аҙ ҡоро климат, асыҡ һоро урман ландшафты һәм көлһыу ҡара тупраҡлы урман-дала ландшафты, таулы өлөшөнә яуым-төшөм муллығы, һыуыҡ климат, ҙур майҙандарҙың урмандар менән ҡапланыуы (урыны менән 70 % тиклем һәм унан да күберәк), асыҡ һоро таулы урман тупрағы өҫтөнлөк итеүе хас. Район территорияһы буйлап ҡушылдыҡтары менән Инйәр һәм Ләмәҙ йылғалары аға. Райондың төньяҡ-көнбайыш ситенән — Эҫем, көнбайыш — Ағиҙел, көньяҡ-көнбайыш — Еҙем йылғалары ағып үтә. Тәбиғи ландшафты туризм һәм ял ойоштороуҙы үҫтереү өсөн уңайлы. Аҫҡын боҙ мәмерйәһе һәм уның тирә-яғы, Орловка ауылы эргәһендәге Мүк еләге һаҙлығы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Һыу ҡоштарын ҡурсыу буйынса Архангель дәүләт заказнигы ойошторолған.

Район территоряһының төп өлөшө Урал алды бөгөлө сиктәрендә ятауылы Нефттең (Архангель, Карташевка, Малышевка), кирбес сеймалының (Аҙау, Князево балсығы), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Ғәйфулла, Воробьёвка), ҡырсынташ (Баҫыу, Подгорский), эзбизгә яндырыу өсөн эзбизташ (Кинтерле), агрономик рудаларҙың (Сикйылға) һ.б. бәләкәйерәк ятҡылыҡтары асылды.

Билдәле шәхестәре

Пстыго Иван Иванович (10.04.1918—23.02.2009), хәрби эшмәкәр, Советтар Союзы Геройы, авиация маршалы, СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы, Волгоград ҡалаһының почётлы гражданы. Сухополь ауылынан.

Саевич Тимофей Александрович (23.02.1919—26.11.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан совет хәрби хеҙмәткәре, осоусы, разведка авиация полкының звено командиры. Советтар Союзы Геройы (1945). Сухополь ауылынан.

Брянцева Людмила Ивановна фәнни эшмәкәрлеген урыҫ халҡының йыр фольклорын өйрәнеүгә бағышлай. «Башҡортостандың Архангел районындағы урыҫ йыр традицияһы» йыйынтығының (2006) йыр текстары һәм нота эшкәртмәләре авторы. 1997—2006 йылдарҙа Рәсәй халыҡтары фольклоры буйынса йыйынтыҡ әҙерләүҙә әүҙем эшләгән яуаплы мөхәррир була. Башҡортостан радиоһында урыҫ фольклорына арналған «Малахит ҡумта» тип аталған махсус тапшырыуҙар циклын әҙерләү авторҙашы булып сығыш яһай. «Таусень» урыҫ халыҡ фольклор ансамбленең ғилми консультанты^[3].
Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы (8.03.1949), ғалим-хирург, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2010 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2‑се һәм 3‑сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1999), Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (1995). Салауат Юлаев ордены кавалеры. Ҡыҙылъяр ауылынан^[4].
Анохин Виктор Фёдорович (18.07.1951), совет спортсыһы. 1976 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1974—79). Еңел атлетика буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Ырныҡшы ауылынан^[5].
Фәтих Иҡсанов (1.09.1935—19.10.1992), актёр, режиссёр. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. «Йәдкәр» фольклор төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Тирәкле ауылынан^[6].
Йосопова Нәсиә Хәмиҙулла ҡыҙы (5.01.1949), педагог, журналист, йәмәғәтсе. 1978—1999 йылдарҙа Абҙан урта мәктәбе директоры, 2003—2009 йылдарҙа «Инйәр» район гәзите мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың почётлы гражданы^[7].
Усков Валерий Иванович (24.10.1958—10.2013), журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2001—2013 йылдарҙа Мишкә районының «Дружба» гәзите мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Мишкә районының почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Ҡыҙыл Еҙем ауылынан^[8].
Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы (5.12.1968), ғилми хеҙмәткәр. 2009 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» автономиялы дәүләт ғилми учреждениеһының директор урынбаҫары. Башҡортостандың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты. Максим Горький ауылынан^[9].
Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы (22.01.1939), ғалим-геолог, дәүләт һәм нефть сәнәғәте эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Геология һәм ер аҫтын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1-се урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1976), техник фәндәр докторы (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы ер аҫтын тикшереүсеһе (2009), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).

Халыҡ һаны

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

Йыл	Халыҡ һаны
1934	44 700	^[10]
1937	45 357	^[11]
1967	30 400	^[12]
1989	20 700	^[13]
2000	19 937	^[14]

Йыл	Халыҡ һаны
2002	20 165	^[15]
2005	20 082	^[14]
2006	20 078	^[14]
2007	20 169	^[14]
2008	20 026	^[16]

Йыл	Халыҡ һаны
2009	19 913	^[17]
2010	18 514	^[18]
2012	18 292	^[19]
2013	18 215	^[20]
2014	18 019	^[21]

Йыл	Халыҡ һаны
2015	17 801	^[22]
2016	17 686	^[23]
2017	17 630	^[24]
2021	17 179	^[2]
2025	16 380	^[25]

Халыҡ иҫәбе
1934^[26]	1937^[27]	1967^[28]	1989^[29]	2000^[30]	2002^[31]
44 700	45 357	30 400	20 700	19 937	20 165
2005^[32]	2006^[33]	2007^[34]	2008^[35]	2009^[36]	2010^[37]
20 082	20 078	20 169	20 026	19 913	18 514
2012^[38]	2013^[39]	2014^[40]	2015^[41]	2016^[42]	2017^[43]
18 292	18 215	18 019	17 801	17 686	17 630
2021^[44]	2025^[45]
17 179	16 380

10 000

20 000

30 000

40 000

50 000

2000

2008

2014

2025

Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 45,4 %, урыҫтар — 38,5 %, татарҙар — 10,6 %, сыуаштар — 2,4 %, башҡа милләт вәкилдәре — 3,1 %^[46].

Арх-Латыш ауыл Советы биләмәһендә латыштар йәшәй.

Иҡтисад

Архангел районы — аграр-урман сәнәғәте районы. Ауыл хужалығы ерҙәре — 65,0 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 35,4 мең га майҙанды биләй. Район ауыл хужалығы производствоһы махсуслашыуының ике зонаһына инә. Улар — Төньяҡ урман-дала (тигеҙ өлөшө) һәм тау-урман (тау өлөшө) зоналары. Тигеҙ өлөшөндә сәселгән төп культуралар — яҙғы бойҙай һәм шәкәр сөгөлдөрө, тау өлөшөндә — ужым арышы һәм һоло. Һөт-ит тоҡомло һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ һәм йылҡы үрсетәләр. Умартасылыҡ алға киткән. Урмандар 163 мең га ерҙе биләй. Ағас запасы 21918 мең м³, шуларҙың 8791 мең м³ өлгөргән һәм ҡартайған ағастар иҫәбенә инә.

Архангел леспромхозы байтаҡ күләмдә ағас әҙерләй. Ағас эшкәртеү предприятиелары араһында Архангел ағастан йәшник эшләү заводы айырылып тора, ул Нефть ятҡылығы «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы тарафынан файҙаланыла.

Район территорияһын Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман тимер юлы һәм Булгаково—Архангел—Белорет автомобиль юлы киҫеп үтә.

Районда 50 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 14 урта; музыка мәктәбе һәм һөнәрселек училищеһы, 24 китапхана, 35 клуб учреждениеһы, 2 дауахана бар. Урыҫ телендә «Архангельский вестник», башҡорт телендә «Инйәр» гәзиттәре сыға.

Иҫкәрмәләр

Һылтанмалар

Архангел районы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9. (Тикшерелеү көнө: 3 декабрь 2018)
«Инйәр» — Архангел районының ижтимағи-сәйәси гәзите)
Башҡортостан Республикаһы сайты 2010 йыл 26 октябрь архивланған.
Райондың рәсми булмаған сайты 2012 йыл 19 октябрь архивланған.

	Был Архангел районы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.

[_9654dc5b03215fb9-1] ОКТМО (урыҫ)

[_4940b636eb3a538e-2] 1 2 Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года) (урыҫ)

[3] БРЯНЦЕВА Людмила Ивановна

[4] Башҡорт энциклопедияһы — Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы 2016 йыл 6 апрель архивланған. 2016 йыл 6 апрель архивланған. (Тикшерелеү көнө: 7 март 2019)

[5] Башҡорт энциклопедияһы — Анохин Виктор Фёдорович 2016 йыл 6 апрель архивланған. (Тикшерелеү көнө: 4 июль 2018)

[6] Башҡорт энциклопедияһы — Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы 2016 йыл 5 апрель архивланған. (Тикшерелеү көнө: 29 август 2018)

[7] Муниципальный район Архангельский район РБ. Официальный сайт. Почётные граждане. Юсупова Нисия Хамидулловна. 2020 йыл 28 октябрь архивланған. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 1 ғинуар 2019)

[8] Муниципальный район Мишкинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане. Усков Валерий Иванович(недоступная ссылка) (Тикшерелеү көнө: 19 октябрь 2018)

[9] Башкирская энциклопедия — Аглиуллина Клара Ишбулдиновна 2019 йыл 24 декабрь архивланған. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 3 декабрь 2018)

[_d95ad68e9e6d99a8-10] Башнархозучет Районы БАССР: экономико-статистический справочник районов за 1932-1933 гг.

[_e562b32c3699c518-11] Башгосиздат Башкирская АССР: районный экономический справочник

[_16acb271b7de0634-12] Редактор: В. Н. Комаров, Издетель:СТАТИСТИЧЕСКОЕ УПРАВЛЕНИЕ БАШКИРСКОЙ АССР Народное хозяйство Башкирской АССР, 1917-1967: статистический сборник.

[_b0673809d9d2c1de-13] Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу (урыҫ)

[_6e3de007e1e31d5d-14] 1 2 3 4 https://kitaptar.bashkort.org/book/852

[_821a6d0f02052f35-15] Всероссийская перепись населения 2002 года. Численность населения субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (урыҫ)

[_f0c7fdfceddfb1df-16] 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года

[_6c1d78c1fb11fb34-17] Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (урыҫ)

[_6780dab18d98213f-18] Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан (урыҫ)

[_5c650676d1db0c9e-19] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (урыҫ)

[_2c7e841eb7d31d6f-20] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. Таблица 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов (урыҫ) — Росстат, 2013. — 528 с.

[_13b96b5525117e86-21] Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (урыҫ)

[_909b11f7a54cd3b0-22] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (урыҫ)

[_a5a26aa5ebae3bb2-23] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (урыҫ) — 2018.

[_e369c5be06aea5e4-24] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (урыҫ) — М.: Росстат, 2017.

[_6a82f45f11d657b8-25] Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года (урыҫ) — М.: Росстат, 2025.

[26] Районы БАССР: экономико-статистический справочник районов за 1932-1933 гг. / Wikidata

[27] Башкирская АССР: районный экономический справочник / Wikidata

[28] Народное хозяйство Башкирской АССР, 1917-1967: статистический сборник. / Wikidata

[29] Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу / Wikidata

[30] Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata

[31] Всероссийская перепись населения 2002 года. Численность населения субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских н / Wikidata

[32] Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata

[33] Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata

[34] Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata

[35] 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года / Wikidata

[36] Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года / Wikidata

[37] Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан / Wikidata

[38] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 январ / Wikidata

[39] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года / Wikidata

[40] Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года / Wikidata

[41] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года / Wikidata

[42] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года / Wikidata

[43] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года / Wikidata

[44] Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года) / Wikidata

[45] Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года / Wikidata

[ВПН-2010-46] Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (билдәһеҙ) (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Дата обращения: 5 март 2013. Архивировано 9 март 2013 года.(недоступная ссылка)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]