Еңел атлетика

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Еңел атлетика
Рәсем
Руководящий орган Мировая лёгкая атлетика[d]
Пиктограмма
Рекорд или история рекордов Мировые рекорды в лёгкой атлетике среди юниоров[d], Список олимпийских рекордов в лёгкой атлетике[d], мировые рекорды в лёгкой атлетике[d], список рекордов Европы по лёгкой атлетике[d], Список рекордов Азии по лёгкой атлетике[d], Рекорды Африки в лёгкой атлетике[d], list of South American records in athletics[d] һәм list of North American records in athletics[d]
Вики-проект Проект:Лёгкая атлетика[d]
Commons-logo.svg Еңел атлетика Викимилектә

Еңел атлетика — йүгереү, йөрөш, һикереү һәм ырғытыуҙы үҙ эсенә алған олимпия спорт төрө. Түбәндәге дисциплиналарҙы берләштерә: йүгереү төрҙәре, спорт йөрөшө, техник спорт төрҙәре (һикереү һәм йүгереү), күпбәйге, йүгереш (шоссе буйлап йүгереү) һәм кросс (тигеҙһеҙ урында йүгереү). Төп һәм киң таралған спорт төрҙәренең береһе.

Етәксе орган — Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы (IAAF), 1912 йылда ойошторола һәм 212 милли федерацияны берләштерә (2011 йыл. IAAF «еңел атлетика» терминын түбәндәгесә билдәләй: "стадион ярыштары, шоссела йүгереү, спорт йөрөшө, кросс һәм тауҙа йүгереү (тауҙа йүгереү)[1].

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо грек йүгеректәре (ваза ~530 йыл беҙҙең эраға тиклем)

Еңел атлетика буйынса күнекмәләр боронғо замандарҙан уҡ физик әҙерлек һәм ярышыу маҡсатында үткәрелә. Әммә еңел атлетика тарихы Боронғо Грецияның Олимпия уйындарында (б.э.т. 776) йүгереү ярыштарынан башланған, тип һанала.

Хәҙерге заман еңел атлетикаһы үҙ юлын төрлө илдәрҙә йүгереү, һикереү һәм ырғытыу буйынса ярыштар үткәрергә тырышыуҙан башлай. 1789 йылда ҡолға менән һикереүҙә (1 м 83 см, Д. Бауш, Германия), 1792 йылда бер милгә (5,52,0, Ф. Пауэлл Бөйөк Британия) һәм 1830 йылда 440 ярдҡа (2.06.0, О. Вуд, Бөйөк Британия) йүгереүҙә, 1827 йылда бейеклеккә һикереүҙә (1 м 57,5 см, А. Уилсон, Бөйөк Британия), 1838 йылда сүкеш ырғытыуҙа (19 м 71 см, Округ, Ирландия), 1839 йылда атыуҙа (8 м 61 см, Т. Каррадис, Канада һәм башҡа һөҙөмтәләр теркәлгән. Хәҙерге заман еңел атлетика тарихы 1837 йылда Регби ҡалаһы (Бөйөк Британия) колледжы студенттары араһында яҡынса 2 километрға йүгереү буйынса ярыштарҙан башлана, шунан һуң бындай ярыштар Бөйөк Британияның башҡа уҡыу йорттарында ла үткәрелә башлай.

Һуңыраҡ ярыш программаһына ҡыҫҡа дистанцияға йүгереү, ҡаршылыҡтар аша йүгереү, ауырлыҡ ырғытыу, ә 1851 йылда оҙонлоҡҡа һәм бейеклеккә һикереү индерелә. 1864 йылда Оксфорд һәм Кембридж университеттары араһында тәүге ярыштар үткәрелә, һуңыраҡ улар йыл һайын үткәрелә башлай, был традицион ике яҡлы матчтарҙың башланыуына килтерә.

1865 йылда Лондон атлетик клубына нигеҙ һалына, ул еңел атлетиканы популярлаштыра, ярыштар үткәрә һәм һәүәҫкәр статусын үтәүҙе күҙәтә. Еңел атлетика спортының иң юғары органы булып һәүәҫкәр атлетика ассоциацияһы тора, ул Британия империяһының бөтә еңел атлетика ойошмаларын берләштерә. 1880 йылда ойошторола.

АҠШ-та еңел атлетика Бөйөк Британияға ҡарағанда күпкә һуңыраҡ үҫешә башлай (1868 йылда Нью-Йоркта еңел атлетика клубы, 1875 йылда студенттар спорт союзы ойошторола), ул тиҙ арала университеттарҙа киң таралыу ала. Был киләһе йылдарҙа (1952 йылға тиклем) Америка спортсыларының донъялағы алдынғы позицияһын тәьмин итә. 1880—1890 йылдарға донъяның күп илдәрендә айырым клубтарҙы, лигаларҙы берләштереп һәм еңел атлетика буйынса юғары органдарҙың хоҡуҡтарын алған һәүәҫкәр еңел атлетика берләшмәләре ойошторола.

Хәҙерге заман еңел атлетикаһының киң үҫеше Олимпия уйындарын (1896) тергеҙеү менән бәйле, унда боронғо грек Олимпиадаһына хөрмәт күрһәтеп, уға иң мөһим урын бирелә. Ә бөгөн Олимпия уйындары бөтә донъяла еңел атлетика үҫеше өсөн ҡеүәтле стимул булып тора.

Рәсәйҙә еңел атлетиканың таралыуы 1888 йылда, Санкт-Петербург эргәһендәге Тярлевола спорт түңәрәге ойошторолғандан һуң башлана. Шул уҡ йылда Рәсәйҙә тәүге йүгереү ярыштары үтә. Еңел атлетика буйынса Рәсәй беренселеге тәүге тапҡыр 1908 йылда үткәрелә, унда 50-гә яҡын спортсы ҡатнаша.

1911 йылда Бөтә Рәсәй еңел атлетика һөйөүселәр союзы ойошторола, ул Санкт-Петербург, Мәскәү, Киев, Рига һәм башҡа ҡалаларҙың 20-гә яҡын спорт лигаһын берләштерә.

1912 йылда Рәсәй спортсылары (47 кеше) тәүге тапҡыр Стокгольмдағы Олимпия уйындарында ҡатнаша. Спортсыларҙың насар әҙерлеге һәм насар ойошторолоу арҡаһында Рәсәй спортсыларының сығышы уңышһыҙ тамамлана — уларҙың береһе лә призлы урынды ала алмай.

1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Всевобуч еңел атлетика үҫешендә мөһим роль уйнай. Уның инициативаһы буйынса ҡайһы бер ҡалаларҙа ҙур ярыштар үтә: Омскиҙа — I Себер олимпиадаһы, Екатеринбургта — I Урал олимпиадаһы, Ташкентта — Урта Азия олимпиадаһы, Минеральные Воды ҡалаһында — Төньяҡ Кавказ олимпиадаһы, уларҙың программаһында төп урын еңел атлетикаға бирелә. 1919 йылда Мәскәүҙә беренсе тапҡыр еңел атлетика буйынса РСФСР чемпионаты үтә. Совет спортсыларының беренсе халыҡ-ара ярыштары 1920 йылда була. Улар Финляндия эшселәр спорт союзы спортсылары менән осраша.

Ойоштороу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ярыштар үткәреүҙе һәм спорт төрө булараҡ еңел атлетика үҫешен көйләүсе юғары етәксе орган булып Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы (IAAF) тора. IAAF ярыштарҙың халыҡ-ара ҡағиҙәләрен билдәләй һәм алдынғы спортсыларҙың донъя рейтингын билдәләп бара. IAAF эгидаһы аҫтында үткәрелгән төп старттар — Олимпия уйындары программаһында еңел атлетика ярыштары, шулай уҡ асыҡ стадиондарҙа һәм йорт эсендә донъя чемпионаттары.

Эре төбәк ойошмалары:

  • ЕАА — Европа еңел атлетика ассоциацияһы, уның эгидаһы аҫтында Европа чемпионаты (асыҡ һәм ябыҡ) үткәрелә. USA T&F — АҠШ еңел атлетика ассоциацияһы. Бөтә Рәсәй еңел атлетика федерацияһы.
Һөңгө ырғытыуҙа ынтылышты Стефан Стединг яһай. Осакала еңел атлетика буйынса 2007 йылғы донъя чемпионаты

Ярыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ярыштарҙың айырмаһы, нигеҙҙә, спортсыларҙы һайлап алыуға ҡарашта һәм ҡағиҙәләрҙе төрлөсә аңлатыуҙа тора. Коммерция старттарында:

  • ярыштар, ҡағиҙә булараҡ, бер турҙа үткәрелә;
  • илдәрҙән ҡатнашыусылар һаны сикләнмәй, шул иҫәптән ҡабул итеүсе илдән ҡатнашыусылар wildcard ҡабул итә ала;
  • дисциплинала пейсмейкер ҡулланыу рөхсәт ителә;
  • техник дисциплиналарҙа һынап ҡарауҙар һанын 4-кә тиклем ҡыҫҡартырға рөхсәт ителә (6 урынына);
  • ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар бер уҙышта ҡатнаша ала;
  • еңел атлетика күпбәйгегә стандарт булмаған төрҙәр һайлап алына.

Быларҙың барыһы ла, ғәҙәттә, спорт ярыштарының тамашалығын һәм динамизмын арттырыу маҡсатында эшләнә.

Коммерцияға ҡарамаған ярыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Йәйге Олимпия уйындары — 1896 йылдан башлап еңел атлетика Уйындар программаһына индерелә.
  • Еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты 1983 йылдан алып ике йылға бер тапҡыр таҡ йылдарҙа үткәрелә. 2013 йыл чемпионаты Мәскәүҙә үтә. Киләһе чемпионат 2015 йылда Пекинда үтә.
  • Ябыҡ бинала донъя чемпионаты — 1985 йылдан алып ике йылға бер тапҡыр йоп йылдарҙа үткәрелә. Һуңғы чемпионат 2014 йылда Сопотта (Польша) үтә.
  • Еңел атлетика буйынса Европа чемпионаты — 1934 йылдан алып, дүрт йылға бер, 2010 йылдан ике йылға бер үткәрелә. 2014 йыл да чемпионат Швейцарияның Цюрих ҡалаһында үтә.
  • Юниорҙар араһында донъя чемпионаты 1986 йылдан алып ике йылға бер үткәрелә. 19 йәштән өлкән булмаған спортсыларға ҡатнашырға рөхсәт ителә.
  • Малайҙар һәм ҡыҙҙар араһында донъя чемпионаты 1999 йылдан алып ике йылға бер үткәрелә. Ярыш йылында 16 һәм 17 йәшен тултырасаҡ спортсылар ҡатнашырға рөхсәт ителә. Ябыҡ бинала Европа чемпионаты 1966 йылдан алып үткәрелә, ике йылға бер тапҡыр — таҡ йылдарҙа. Киләһе чемпионат 2017 йылдың 3 мартынан 5 мартына тиклем Белградта үтә.
  • IAAF Континенталь кубогы (команда ярыштары; элек еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты) дүрт йылға бер үткәрелә. Киләһе Кубок 2014 йылда Маракечеста (Марокко) үтә.
  • Кросс буйынса донъя чемпионаты 1973 йылдан алып йыл һайын үткәрелә. 2011 йылдан алып ике йылға бер үткәрелә.
  • Спорт атлауы буйынса донъя чемпионаты ике йылға бер үткәрелә.
  • Ярыммарафон буйынса донъя чемпионаты 1992 йылдан алып үткәрелә.

Коммерция ярыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Гран-при — йыл һайын үткәрелгән һәм Гран-при финалы менән тамамланған йәйге ярыштар серияһы.
  • IAAF Алтын лигаһы — 1998 йылдан алып 2009 йылға тиклем йыл һайын еңел атлетика буйынса ярыштар серияһы.
  • IAAF Алмас лигаһы — 2010 йылдан алып йыл һайын үткәрелгән ярыштар серияһы.
  • Эстафеталар өсөн IAAF дәғүәһе — йыл һайын үткәрелә торған эстафеталар буйынса донъя чемпионаты.
  • IAAF Road Race Events — халыҡ-ара шоссе уҙыштары ярышы.
  • IAAF All-Boull Challenge — 1997 йылдан алып үткәрелгән күпбәйге буйынса ярыштар серияһы.
  • IAAF Race Walking Challenge — спорт атлауы уйынса ярыштар серияһы.
  • IAAF сүкеш ырғытыу челленджы — йыл һайын сүкеш ырғытыу буйынса ярыштар серияһы.
  • Ябыҡ бинала IAAF рөхсәте — ябыҡ бинала йыл һайын уҙғарылған ярыштар серияһы.

Ярыш үткәреү формаһы һәм календары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ярыштар, тән яҙыу һәм күнекмәләр асыҡ һауала һәм ябыҡ биналарҙа үткәрелә ала. Был спорт дисциплинаһы айырыуса популяр булған төбәктәрҙә — Европала һәм АҠШ-та — еңел атлетиканың ике миҙгеле бар. Ярыштар:

  • йәйге миҙгел, ҡағиҙә булараҡ, апрель-октябрь айҙарында (олимпия уйындарын һәм донъя һәм Европа чемпионаттарын да индереп) асыҡ стадиондарҙа үткәрелә;
  • ҡышҡы миҙгел, ҡағиҙә булараҡ, ябыҡ биналарҙа ғинуар-март (шул иҫәптән ҡышҡы донъя һәм Европа чемпионаттары) үткәрелә.

Спорт йөрөшө һәм шоссела йүгереү буйынса ярыштарҙың (кросс буйынса) үҙ календары бар. Иң абруйлы марафонсылар ярышы яҙ һәм көҙ үткәрелә.

Асыҡ стадион[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2003 йылда еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты. «Стад де Франс» стадионы

Күп осраҡта еңел атлетика стадионы футбол (АҠШ-та америка футболы йәки лакросс) стадионы һәм яланы (мәҫәлән, реконструкция алдынан «Лужники» стадионы) менән берләштерелә. Стандартҡа 400 метрлыҡ овал трасса инә, ул, ҡағиҙә булараҡ, 8 йәки 9 айырым юлдан, шулай уҡ һикереү һәм ырғытыу буйынса ярыштар секторҙарынан тора. Ҡаршылыҡтар менән 3000 метрға йүгереү өсөн трассаға айырым билдәләр ҡуйыла һәм һыу ҡаршылығы махсус виражға сығарыла.

Стадиондарҙа дистанцияны метр менән (10 000 метрға йүгереү), ә шоссела йәки асыҡ майҙандарҙа километрҙарҙа (10 километрҙы үтеү) үлсәү ҡабул ителә. Стадиондарҙа үткән эстафеталар өсөн бөтә йүгереү дисциплиналары һәм коридорҙары башланыуын билдәләгән махсус билдәләр бар.

Ҡайһы берҙә ярыштар (ҡағиҙә булараҡ, сүкеш һәм һөңгө ырғытыу) айырым программаға бүленә йәки бөтөнләй стадиондан сығарыла, сөнки секторҙан осраҡлы рәүештә осоп сыҡҡан снаряд ярыштың башҡа ҡатнашыусыларына ла, тамашасыларға ла зыян килтерергә мөмкин.

Ябыҡ стадион (манеж)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Мэдисон-сквер-гарден». Нью-Йорк

Стандартҡа дүрт-алты айырым юлдан торған 200 метрлыҡ овал трасса, 60 метрлыҡ трасса һәм һикереү күренештәре өсөн секторҙар инә. Йорт эсендә ҡышҡы миҙгел программаһына индерелгән ырғытыуҙың берҙән-бер төрө — йәҙрә этәреү һәм, ҡағиҙә булараҡ, уның айырым секторы юҡ һәм башҡа тармаҡтар урынында айырым ойошторола. IAAF-тың рәсми ярыштары 200 метрлыҡ трассала ғына үткәрелә, әммә стандарт булмаған трассалы стадиондар бар (140 метр, 300 метр һәм башҡалар).

Ареналарҙағы боролоштарҙа билдәле бер ауышлыҡ мөйөшө һалына (ғәҙәттә 18°-ҡа тиклем), был йүгереүселәргә боролоштарҙа ҙур булмаған кәкрелек радиусы менән дистанцияны үтеүҙе еңеләйтә[2].

2006 йылдан донъя һәм Европа чемпионаттары программаһынан 200 метр араны алып ташлайҙар, сөнки ҡатнашыусылар тиң булмаған шарттарға ҡуйыла, йәғни тышҡы юлда йүгереүселәр иң уңайлы шарттарҙа була. Әммә әлегә тиклем ҡайһы бер ярыштарҙа 200 метрлыҡ дистанцияла уҙыштар үткәрелә[3].

Ҡағиҙәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Еңел атлетика буйынса ярыштарҙа финал уҙышында йәки ҡағиҙәләр сиктәрендә техник дисциплиналарҙың һуңғы ынтылыштарында иң яҡшы һөҙөмтә күрһәткән спортсы йәки команда еңеүсе була.

Еңел атлетиканың йүгереү буйынса беренселеге (стадион трассаһында) бер нисә этапта үткәрелә: квалификация, 1/4 финал, 1/2 финал. Һайлап алыу һөҙөмтәһендә финалда сығыш яһаясаҡ спортсылар (командалар) билдәләнә. Ҡатнашыусылар һаны конкурс ҡағиҙәләре буйынса билдәләнә. Мәҫәлән, Олимпия уйындарында программаның һәр сығарылышында илдә кәм тигәндә бер ҡатнашыусы һәм иң күбе өс ҡатнашыусы (алдан стандарт буйынса) сығыш яһай ала. Эстафета уҙышында илдән бер команда ҡатнаша. Кроста, шоссела йүгереү, спорт йөрөшө һәм күп алышта финалдар ғына үтә.

Дисциплиналары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Еңел атлетика дисциплиналары һәм уларҙы Олимпия уйындары һәм донъя чемпионаттары программаһына индереү йылдары
Программала дисциплина Олимпия уйындары Йәйге донъя чемпионаттары
Ирҙәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ирҙәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ирҙәр Ҡатын-ҡыҙҙар
Йүгереү
100 м 1896 1928 1983 1983
200 м 1900 1948 1983 1983 1985 1985
400 м 1896 1964 1983 1983 1985 1985
800 м 1896 1928 1983 1983 1985 1985
1500 м 1896 1972 1983 1983 1985 1985
5 000 м 1912 1988 1983 1995
10 000 м 1912 1984 1983 1987
Марафон 1896 1984 1983 1983
110 1896 1983
100 1932 1983
400 1900 1984 1983 1983
3000 1920 2008 1983 2007
Эстафета 4×100 1912 1928 1983 1983
Эстафета 4×;400 1912 1972 1983 1983 1991 1991
Техник
Оҙонлоҡҡа һикереү 1896 1948 1983 1983 1985 1985
Өсәрле һикереү 1896 1996 1983 1993 1985 1991
Бейеклеккә һикереү 1896 1928 1983 1983 1985 1985
Ҡолға менән һикереү 1896 1996 1983 1999 1985 1997
Һөңгө ырғытыу 1908 1932 1983 1983
Диск ырғытыу 1896 1928 1983 1983
Сүкеш ырғытыу 1900 2000 1983 1999
Йәҙрә ташлау 1896 1932 1983 1983 1985 1985
Йөрөш
20 км 1956 2000 1983 2000
50 км 1932 1980
Күпбәйге

ун төрлө ярыш

1912 1983

ете төрлө ярыш

1984 1983
олимпия булмаған
60 м 1985 1985
60 м ҡаршылыҡтар менән 1985 1985
3 000 м 1984 1980 1985 1985
ете төрлө бәйге 1993

биш төрлө ярыш

1908 1964 1993

Еңел атлетика бик консерватив спорт төрөнә ҡарай. Шулай итеп, Олимпия уйындары программаһында ирҙәр дисциплиналары программаһы (24 төр) 1956 йылдан бирле үҙгәрмәй[4]. Ҡатын-ҡыҙҙар программаһына[5] 23 төр инә. Берҙән-бер айырмаһы — 50 саҡрымға спорт йөрөшө, ул ҡатын-ҡыҙҙар исемлегендә юҡ. Шулай итеп, еңел атлетика бөтә олимпия спорт төрҙәре араһында иң күп миҙал талап итә.

Ябыҡ бинала чемпионат программаһы 26 төрҙән тора (13 ирҙәр һәм 13 ҡатын-ҡыҙҙар төрө).

Рәсми (коммерцияға ҡарамаған) ярыштарҙа ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар берлектәге старттарҙа ҡатнашмай.

Рекордтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

IAAF ярыштарында донъя рекордтары ла, донъялағы иң юғары ҡаҙаныштар ҙа теркәлә.

Үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Еңел атлетика — иң популяр спорт төрҙәренең береһе, сөнки күнекмәләр өсөн ҡиммәтле шарттар талап ителмәй. Был уның киң таралыуы менән бәйле, шул иҫәптән Азия, Африка һәм Латин Америкаһы илдәрендә лә. 1983 йылдан 2007 йылға тиклем донъя чемпионаты тарихында миҙалдарҙы 83 илдән килгән спортсылар яулай.

Һуңғы 20 йылда еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты кимәлендә команда иҫәбендә АҠШ, Рәсәй, Германия, Кения кеүек илдәр өҫтөнлөк итә[6]. Еңел атлетика үҫешенең дөйөм кимәле буйынса АҠШ һәүәҫкәр, студент һәм профессиональ спорттың үҫешкән системалары менән айырылып тора[7].

Допинг[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2016 йылдың 18 июнендә Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) IAAF-тың Рәсәй спортсыларын дисквалификациялау тураһындағы ҡарарын хупланы һәм көсөндә ҡалдырҙы, IAAF президенты енәйәт эҙәрлекләүе аҫтында тора — «уны ришүәт алыуҙа һәм спортсыларҙың өлгөләрен йәшереүҙә ғәйепләгәндәр», — тине Рәсәйҙең элекке спорт министры Виталий Мутко.

Еңел атлетикала һөҙөмтәләрҙе яһалма рәүештә яҡшыртыу маҡсатында химик матдәләр һәм физиологик стимул ысулдарын ҡулланыу профессиональ спорт төрө барлыҡҡа килгәндән була. Стимулятор препараттар ҡулланыуҙың тәүге осраҡтары антик дәүергә барып тоташа[8]. Әммә XXI быуатта ауыр атлетика, велосипед спорты, йөҙөү менән бер рәттән, еңел атлетика допинг ҡулланыу проблемаһында иң һиҙгер спорт төрө булып ҡала.

1980-се йылдарға тиклем допинг ҡулланыу осраҡтары һирәк була, тулы раҫлау тапмай һәм йәмәғәтселек иғтибарын әллә ни йәлеп итмәй. 1980-се йылдарҙан IAAF спортсыларҙың допинг һәм санкциялар ҡулланыуға ҡарашын тамырынан үҙгәртеү ҡарары ҡабул итә. Допингҡа ҡаршы тикшереүҙәр оҙаҡ ваҡыт булған, әммә уларҙы үткәреү тәртибе спортсылар алдан әҙерләнә алырлыҡ булған. 1984 йылда Татьяна Казанкина Париждағы ярыштар ваҡытында көтмәгәндә допинг-тесҡа саҡырыла, баш тарта һәм дисквалификациялана[9].

1988 йылда Сеул олимпиадаһы финалында 100 метрға йүгереүҙә еңгән Канада спринтеры Бен Джонсон эше арҡаһында ысын мәғәнәһендә юғары кимәлдәге ғауға ҡуба. Икенсе көндө Джонсон тәнендә станозол препараты табылыу сәбәпле дисквалификациялана. Һуңынан ғауға ҡуба: Катрин Краббе (Германия, 1991 йылда донъя чемпионы, спринт, кленбутерол[10])табыла), Рэнди Барнс (АҠШ, 1996 йылда олимпия чемпионы, йәҙрә этеү), Людмила Энквист-Нарожиленко (СССР/Рәсәй, олимпия чемпионы, 100 м ҡаршылыҡтар аша йүгереү) һәм башҡалар. 1984 йылдан башлап допингҡа бәйле ығы-зығыһыҙ үткән Олимпиадалар булмай.

Марита Кох (алғы планда) һәм Силек Гладиш

Германия берләшкәс, илдә тотолған һәм ғәйебен үҙ ирке менән таныған спортсылар һәм тренерҙарҙың айырыуса күп һаны еңел атлетика лидеры ГДР-ға тура килә. Допинг ҡулланыусылар исемлегенә үҙ теләге менән Хайке Дрекслер[11], Рут Фукс, Илона Слупянек ҡушыла. Хайди (Андреас) Кригер (1986 йылда атыуҙа Европа чемпионы) спорттың таҙалығы өсөн көрәш символдарының береһе була. 1997 йылда уға енси коррекция операцияһы яһала, сөнки тыйылған препараттар ҡулланыу енси билдәләре үҙгәреүенә килтерә.

Еңел атлетика буйынса донъя рекордтарының байтаҡ өлөшө, спортсылар эләкмәһә лә һәм үҙҙәрен танымаһа ла, белгестәрҙә законлы шик тыуҙыра. Был бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙар еңел атлетикаһына ҡағыла. Уларға Марита Кохтың 400 метрлыҡ донъя рекорды[12] (ГДР), Флоренс Гриффит-Джойнерҙың 100 м һәм 200 м рекордтары, 3000 м һәм 10 000 м рекордтар инә. Еңел атлетикала ауыр атлетикаа[13], тәжрибәһе ҡулланылмай, унда ауырлыҡ категорияларының яңы селтәре индерелә һәм шуның менән алдағы бөтә донъя рекордтарын юҡҡа сығара. Ҡайһы бер эксперттар еңел атлетика буйынса донъя рекордтары таблицаһын яңынан яҙырға тәҡдим итә[14].

Быларҙың барыһы ла еңел атлетика тураһында йәмәғәтселек фекеренә зыян килтерә. Ябай көйәрмәндәр күҙлегенән ҡарағанда, спорт азартлы уйындың бер төрөнә әйләнә бара. Бигерәк тә, Марион Джонс кеүек спортсылар менән булған осраҡтарҙан күңелдәре һүрелә[15].

Спорт таҙалығы өсөн көрәш спортсыларҙы ойоштороуҙың төп бурысы булып тора, тип IAAF даими һыҙыҡ өҫтөнә ала. IAAF-тың элекке президенты Ламин Диак америка тренеры Тревор Грэм эше буйынса аңлатма бирә:

Уҡыусыларының допинг-препараттар ҡулланыуын дәртләндереүсе тренер фундаменталь принциптарға ҡаршы сығыш яһай. Уның бурысы — ғәҙел уйын шарттарын һәм сәләмәт әҙерлек процесын гарантиялау. Ғүмер буйы тренерлыҡ эшен тыйыу спорттың абруйын һәм уҡыусыларының һаулығын хәүеф аҫтында тотоусылар өсөн яҡшы һабаҡ булып тора[16].

Спортсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Олимпия уйындары тарихында иң күп алтын миҙал яулаған спортсыларҙың бер өлөшө — Усэйн Болт (Ямайка) һәм Пааво Нурми (Финляндия) — 9-ар алтын миҙал. Донъя спорты тарихында иҫ киткес ҙур һөҙөмтәләрҙе түбәндәге спортсылар күрһәтә:

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Правила соревнований ИААФ на 2012—2013
  2. Men’s/women’s track and field (indoor) Архивная копия от 26 сентябрь 2006 на Wayback Machine ссылка проверена 8/5/2008
  3. Best performance 200 m  (Тикшерелеү көнө: 19 сентябрь 2012)
  4. Б. Хавин. Справочник Всё о Олимпийских Играх. Москва. 1979 год
  5. Конституция ИААФ (недоступная ссылка) (недоступная ссылка с 23-05-2013 (3107  дня) — историякопия)
  6. История чемпионатов мира по легкой атлетике — Газета. Ru | Спорт
  7. Как развивать бег в России? | лыжные гонки и легкая атлетика
  8. «Быстрее, выше и уж точно сильнее» BBC Russian проверена 8/5/2008
  9. Tatyana Kazankina ссылка 8/5/2008
  10. Krabbe receives IAAF settlement BBC sport проверено 8/5/2008
  11. Drechsler keeps on jumping BBC sports, ссылка проверена 8/5/2008
  12. Начиная с 1985 года ни одна спортсменка в беге на 400 м не выходила за границы 48 сек. ссылка проверена 8/5/2008
  13. Международная федерация тяжелой атлетики отменила мировые стандарты ссылка проверена 8/5/2008
  14. Побить рекорд и умереть? Труд № 236 за 16.12.2005 ссылка проверена 8/5/2008
  15. В 2008 году Джонс отбывала тюремное заключение за лжесвидетельство о фактах употребления допинга ссылка проверена 8/5/2008
  16. Statement by IAAF President Lamine Diack iaaf.org проверено 8/5/2008

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]