Олимпия уйындары

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Олимпиада битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Олимпия уйындары — ҙур халыҡ-ара комлекслы спорт ярыштары, дүрт йылға бер үткәрелә.

Олимпиада уйынданын үткәреү йолаһы Боронғо Грецияла барлыҡҡа килгән, дини култтың бер өлөшө булып торған. Уйындар 776 йылдан алып 394 йылға тиклем беҙҙең эраға тиклем 293 тапҡыр Олимпияла үткәрелгән, гректарҙа ул изге урын һаналған. Олимпия исеменән Уйындың исеме барлыҡҡа килгән.

Хәҙерге Олимпия уйындары XIX быуат аҙағында, француз йәмәғәт эшмәкәре Пьер де Кубертен менән тергеҙелгән. 1896 йылдан башлап дүрт йылға бер тапҡыр йәйге Олимпия уйындары үткәрелә башлай, донъя һуғыштары ваҡытында ғына үткәрелмәй. 1924 йылда ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелә башлай, тәүҙә улар йәйге Олимпия уйындары менән бер үк йылда үткәреләләр. Әммә 1994 йылдан башлап ҡышҡы Олимпия уйындарын үткәреү ваҡытын йәйҙекенән ике йылға күсерәләр.

Олимпия уйындары үтеп ике аҙна үткәс, шул уҡ урында мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн Паралимпия уйындары үткәрелә.

Боронғо Олимпия уйындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Олимп[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Олимп — Төньяҡ Грецияла портлы ҡала Солоникиҙан көньяҡ-көнбайышта мөһәбәт тау. Бейеклеге 2917 м. Грек риүәйәттәренә ҡарағанда Олимп — юғары Илаһ Зеве менән бик күп илаһтар йәшәгән урын. Борон ошо тау итәгендә йыл һайын уларга ҡорбан килтерелгән һәм байрам үткәрелгән.

Олимптан сама менән 400 километр төньяҡ-көнсығышта ятҡан Пелопоннес ярымутрауында, йөҙөм һәм зәйтүн туғайҙары, емеш-еләк баҡсалары менән дан тотҡан үҙәндә Олимп ҡалаһы ла булған. Яҡынса бынан утыҙ быуат элек беҙҙен эранан 788 йыл алда, ошо ҡалала тәүҙә йыл һайын унан дүрт йылға бер тапҡыр егеттәрзең спорт ярыштары үткәрелгән (уға ҡатын-ҡызҙарҙы хатта тамашасы сифатында ла индермәгәндәр). Шул бәйге халыҡта Олимпия уйындары тигән исем алған. Бәйге биш көн барган, ул осорза илдә һуғыштар туҡтатылған. Уйындар грек патриоттарын физик һәм рухи тәрбиәләү мәктәбе булып хеҙмәт иткән.

Олимпиада — йыл берәмлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо Грецияла был уйындарҙың ни тиклем юғары баһаланыуын шул факт та раҫлай: ул замандарза йыл хисабы тәүге Олимпиаданан, йәғни беҙҙең эраға тиклемге 776 йылдан башлап алып кителгән. Уйындарҙың йышлығына килгәндә инде алмаш-тилмәш сиратлап 49 һәм 50 айҙан һуң, ғәҙәттә август айында үткәрелгэн.

Олимпия уйындарын тыйып тороу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беҙҙең эрага тиклем 431—404 йылдарҙа Афина менән Спарта араһында булган Пелопоннес һуғышынан һәм 338—164 йылдарҙағы Македония һуғышынан һуң Филипп II, ә унан уның улы Искәндәр Зөлҡәрнәй(Алекеандр Македонский) еңеүгә өлгәшкәс һәм, аҙаҡ килеп. безҙең эраға тиклем 146-сы йылда римдар гректарҙы тамам буйһондорғас, Греция тулыһынса иктисади һэм сәйәси бөлгөнлөккә дусар ителә. Римдар Олимпия уйындарына мәғәнәһеҙ күңел асыу тип ҡарай. Һәм беҙҙең эраға тиклем 393 йылда ул замандың һуңгы Олимпия уйындары үткәрелә. Рим императоры Федосийзың әмере менән «гректарҙың йыйылышып бушҡа ваҡыт үткәреүҙәре» тыйыла. Уны мәжүсиҙәр уйыны тип иғлан итәләр. Олимпта илаһтарға ҡуйылган статуялар алып ташлана, гибәҙәтханалар емертелә. Ҡыҫҡаһы, ҡала бөтөнләйгә ҡыйратыла. Олимпия уйындары менән бергә бөтә яҡлап һәләтле, физик сыныҡҡан үҫмерҙәр тәрбиәләү бер нисә быуатҡа туҡтатыла. Тәүге Олимпия уйындарынан башлап иҫәпләнә килгән йыл хисабы ла ғәмалдән сыгарыла.

Олимпия уйындарын тергеҙеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Барон Пьер де Кубертен
Беренсе Олимпия уйындары плакаты

Олимпия идеяһы боронғо ярыштарҙы тыйғас, юғалып ҡалмай. Мәҫәлән, XVII быуатта Англияла «олимпия» ярыштары үткәрелә. Һуңыраҡ шуға оҡшашыраҡ уйындар Францияла һәм Грецияла ойошторола. Улар ҙур булмаған сара булалар, иң күбендә төбәк характерында ғына. 18591888 йылдарҙа даими үткәрелгән уйындарҙы хәҙерге Олимпия уйындарының башлап ебәреүсеһе булалар, «Олимпия» тип аталғандар. Олимпия уйындарын тергеҙеү, яҙыусы Панайотис Суцостың уйы була, йәмәғәт эшмәкәре Евангелис Заппас уны тормошҡа ашыра.

Хәҙерге заман Олимпия уйындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ошо тыйыуҙарҙан һуң 1500 йыл үткәс 1894 йылда француз педагогы һәм гуманисы Пьер Кубертон инициативаһы менэн Сорбоннала (Париж) Халыҡ-ара Олимпиада комитеты (МОК) ойошторола һәм 1896 йылда Афинала тәү тапҡыр хәҙерге заман Олимпия уйындары үткәрелә.

Йәйге олимпия уйындарының дөйөм команда зачеты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

ОУ номеры Үткәрелеү йылы 1-се урын 2-се урын 3-сө урын
I 1896 АҠШ Греция Германия
II 1900 Франция АҠШ Бөйөк Британия
III 1904 АҠШ Германия Куба
IV 1908 Бөйөк Британия АҠШ Швеция
V 1912 АҠШ Швеция Бөйөк Британия
VI 1916 Беренсе донъя һуғышы арҡаһында булмай
VII 1920 АҠШ Швеция Бөйөк Британия
VIII 1924 АҠШ Финляндия Франция
IX 1928 АҠШ Германия Финляндия
X 1932 АҠШ Италия Франция
XI 1936 Германия АҠШ Венгрия
XII 1940 Икенсе бөтә донъя һуғышы арҡаһында булмай
XIII 1944 Икенсе бөтә донъя һуғышы арҡаһында булмай
XIV 1948 АҠШ Швеция Франция
XV 1952 АҠШ Советтар Союзы Венгрия
XVI 1956 Советтар Союзы АҠШ Австралия
XVII 1960 Советтар Союзы АҠШ Италия
XVIII 1964 АҠШ Советтар Союзы Япония
XIX 1968 АҠШ Советтар Союзы Япония
XX 1972 Советтар Союзы АҠШ ГДР
XXI 1976 Советтар Союзы ГДР АҠШ
XXII 1980 Советтар Союзы ГДР Болгария
XXIII 1984 АҠШ Румыния ФРГ
XXIV 1988 Советтар Союзы ГДР АҠШ
XXV 1992 Объединённая команда АҠШ Германия
XXVI 1996 АҠШ Рәсәй Германия
XXVII 2000 АҠШ Рәсәй Ҡытай
XXVIII 2004 АҠШ Ҡытай Рәсәй
XXIX 2008 Ҡытай АҠШ Рәсәй
XXX 2012 АҠШ Ҡытай Бөйөк Британия

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]