Арыш

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Арыш
Арыш
Арыш башағы
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Secale cereale L. (1753)

Синонимдар
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
ITIS  42090
NCBI  4550
EOL  1115159
GRIN  t:317600
IPNI  421164-1

Арыш (лат. Secále cereále) — ҡыяҡлылар ғаиләһенән бер йыллыҡ йәки күп йыллыҡ бөтөклө культура; оҙонса нәҙек орлоҡло, ҡыяҡ япраҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғо[3]. Арыш — культуралы үҫемлек, башлыса, төньяҡ ярымшарҙа үҫтерелә.Арыш ырыуында (Secale) Кесе һәм Урта Азиялә, Кавказ артында, Көньяҡ Африкада үҫеүсе 6—8 ҡырағай төрө билдәле.

Арыш культураһының яҙғы һәм көҙгө формалары бар[4].

Морфологик яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Illustration Secale cereale0.jpg
О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация

Сәсеү арышы (S. cereale) — Төньяҡ ярымшарҙа киң игелә торған культура. Уның дөньякүләм игеү майҙанының яртыһынан артыҡ өлөшө Рәсәйҙә тупланған. Башаҡ ҡабырсыҡтары тар, беҙ һымаҡ. Башаҡсыҡтар ике сәскәле һәм улар ҡатмарлы башаһ күсәренең һәр быуынында берәрләп урынлаша. Сәскәнең аҫҡы ҡабырсағы оҙон ҡылсыҡлы. Һабағы эсе ҡуйыш һалам. Япрағы ланцет. Арыш, бойҙайға ҡарағанда, сыҙам һәм талапсан түгел. Тамыр системаһы суҡлы. Ғәҙәттә 25 см тирәнлеккә үҫеш ала, айырым тамырҙары 1-1,5 м тирәнлеккә етә һәм фосфор һәм калийҙы үҙләштерегә һәләтле. Көҙҙән сәселгән арыш тупраҡтар дым һәм башҡа минираль матдәләр ала һәм ҡоролоҡто яҡшы кисерә. Башҡа ужым культураларына ҡарағанда һалҡынға сыҙамлы үҫемлек. Ҡышҡы 19—21°С һалҡынды еңел кисерә. Яҙын 0,5—2°С йылылыҡта үҫә башлай. Вегитация осорон көҙөн туҡтатып яҙын дауам итә.

Һабағы ҡыуыш (һалам), 3-6 төйөнлө. Япрағы — оҙон тар пластинкалар. Сәскәһе — ҡатлаулы башаҡ. Ситтән һеркәләнә. Емеше — шыма, тар, тирән бураҙналы бөртөк.

Арыш ҡиммәтле аҙыҡ культураһы. Арыш бөртөктәренән икмәк бешерелә. Йәшел массаһы сенаж һәм силосҡа һалына, үлән оно һәм гранулалар эшләүҙә файҙаланыла.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Об условности отнесения описываемой в данной статье группы растений к классу однодольных см. раздел «Системы APG» статьи «Однодольные».
  2. Secale cereale: сведения о названии таксона на сайте The Plant List (version 1.1, 2013). (инг.)  (Тикшерелгән 13 сентябрь 2012)
  3. Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
  4. Рожь — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә. О. А. Хорькова

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Башҡорт энциклопедияһы
  • Мәүлүдова Л. Г. MIl Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр систематикасы: Югары уку йортлары өчен д-лек.— Казан: Мәгариф, 2002.— 447 б.: рәс. б-н. ISBN 5-7761-0954-5

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Рожь посевная: таксон тураһында «Плантариум» проектында мәғлүмәт.  (Тикшерелгән 13 сентябрь 2012)