1812 йылғы Ватан һуғышы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
1812 йылдағы Ватан һуғышы
Төп конфликт: Наполеон һуғыштары
French invasion of Russia collage.jpg
Сәғәт тәүлек әйләнеһенә: «Мәскәү өсөн көрәш» (Л.-Ф.Лежен); «Наполеон янған Мәскәүҙә» (А.Адам); «Мишель Ней Каунасе янында көрәштә» (Д.-О.-М.Раффе); «1812 йылда» (И.М.Прянишников).
Дата

12 (24) июнь14 (26) декабрь 1812 года

Урыны

Рәсәй империяһы

Һөҙөмтә

Рәсәй еңеүе

Ҡаршы тороусылар
Франция флагы Франция
Союздаштар[1]

Flag of the Habsburg Monarchy.svg Австрия
Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg Пруссия
Flag of Switzerland.svg Швейцария

Вассалдар[П 1]

Flag of the Duchy of Warsaw.svg Варшава герцоглығы[П 2]
Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg Испания[П 3]
Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg Италия[П 4]
Рейн союзы[П 5]

Рәсәй флагы Рәсәй империяһы
Союздаштар

Бөйөк Британия Британия империяһы
Швеция Швеция
(Рәсәй территорияһында һуғышта ҡатнашмағандар)

Командующийҙар
Imperial Standard of Napoléon I.svg Наполеон I

Flag of the Kingdom of Westphalia.svg Жером Бонапарт
Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg Евгений Богарне
Франция Луи Даву
Франция Жак Макдональд
Франция Мишель Ней
Франция Клод-Виктор Перрен
Франция Никола Удино
Франция Иоахим Мюрат
Австрия империяһы Карл Шварценберг

Standard of the Emperor of Russia (1858).svg Александр I

Рәсәй Кутузов М. И.
Рәсәй Барклай-де-Толли М. Б.
Рәсәй Багратион П. И. †
Рәсәй Витгенштейн П. Х.
Рәсәй Тормасов А. П.
Рәсәй Чичагов П. В.

Ҡаршы тороусы көстәр
610 мең һалдат
1370 ҡорал
600 мең һалдат[П 6]
1600 ҡорал

400 мең граждандар

Юғалтыуҙар
яҡынса 580 мең кеше

1200 ҡорал

210 мең кеше

1812 йылғы Ватан һуғышыРәсәй империяһының Францияға ҡаршы азатлыҡ һуғышы.

Сәбәбтәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1807 йылдың 7 июлендә Рәсәй императоры Александр I Франция императоры Наполеон I менән Тильзит тыныслыҡ килешеүен төҙөй, уға ярашлы Рәсәй Британия империяһын континенталь блокадалауға ҡушылырға тейеш булған[2]. Рәсәй хөкүмәте был килешеүҙе Наполеон армияһы менән һуғышҡа әҙерләнеү һәм көс йыйыу өсөн файҙалана[3].

Тильзит тыныслыҡ килешеүе һәс Эрфурт конгрессы һөҙөмтәләре буйынса, 1808 йылда Рәсәй империяһы Швециянан Финляндияны тартып ала һәм тағы ла бер нисә территорияларҙы ала; шул уҡ ваҡытта Наполеонға бөтә Европаны тиерлек яулап ала[4].

1811 йылда Наполеон бөтә донъяны, шул иҫәптән Рәсәйҙе лә баҫып ала сағын белдерә[5].

Һуғыш барышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1812 йылдың июнендә Наполеон ғәскәрҙәре Рәсәй империяһына үтеп инә. Рәсәй армияһы менән инфантериянан генерал М. Б. Барклай де Толли (июнь—август) һәм генерал фельдмаршал М. И. Кутузов (август—декабрь) етәкселек итә.

Был һуғышта Башҡортостандан барлығы 20 меңдән ашыу кеше ҡатнаша. Ырымбур губернаһында 1—20-се башҡорт полктары, Бутырск пехота полкы, Вильманстранд пехота полкы, 25-се, 26-сы, 29—31-се егерь полктары, 1-се һәм 2-се мишәр полктары, Ырымбур драгун полкы, 1—5-се Ырымбур казак полктары, Рыльск пехота полкы, 1-се һәм 2-се типтәр полктары, 1—5-се Урал казак полктары һәм Өфө пехота полкы ойошторола.

Башҡорттар армияға 4139 строевой ат тапшыра. Башҡорттар, мишәрҙәр һәм типтәрҙәр армия файҙаһына — 500 мең һум, Ырымбур губернаһы дворяндары — 65 мең, Өфө сауҙагәрҙәре һәм мещандары 2 мең һум аҡса йыя.

1812 йылдың 17 (29) ноябрендә француздарҙың Березина аша сигенеүе. Петер фон Гесс (1844)

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Лейпцигта 1813 йылдағы халыҡтар һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәре иҫтәлегенә таҡтаташ
  • 1812 йылғы Ватан һуғышы башҡорттарҙың фольклорында «Ҡаһым түрә» риүәйәтендә, «Француз яуы бәйете»ндә, «Ирәмәл», «Любизар», «Ҡаһым түрә», «Эскадрон» йырҙарында һ. б. сағылыш тапҡан.
  • Ырымбурҙағы Каруанһарай бинаһы 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренә арнап төҙөлә[6].
  • 2012 йылдың 4 сентябрендә Мәскәүҙә 1812 йылғы Ватан һуғышы музейы асыла.
  • Мәскәү өлкәһендә 1-се башҡорт полкына һәйкәл ҡуйылған.
  • Башҡортостандың Сибай ҡалаһында башҡорт полктарына һәйкәл ҡуйылған[7][8].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Австрия, Пруссия и Швейцария выставили в армию Наполеона по военному договору 30 тысяч, 20 тысяч и 8 тысяч солдат соответственно.
  2. Тарле Е. В. Нашествие Наполеона, 1959, с. 442—443
  3. Бескровный Л. Г., 1962, с. 117—118
  4. Богданович М. И., 1859, с. 5,11
  5. Pradt de. Histoire de l’ambassade dans le grand duché de Varsovie en 1812 — P.: Chez Pillet, 1815. — P. 24., цит. по: Федот Кудринский Вильна в 1812 году (1912). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2012. 20 август 2012 тикшерелгән.
  6. Кульшарипов М. М. К истории Караван-сарая — башкирского народного дома // Ватандаш. — 2012. — № 3. — ISSN 1683-3554.
  7. В Башкирии открыт памятник участникам Отечественной войны 1812 года. Телеканал «Россия-Культура»]] (2012-10-12). 17 август 2015 тикшерелгән.
  8. В Сибае открыт памятник «Башкирским полкам — участникам Отечественной войны 1812 года». «Литературная газета»]] (2012-10-17). 17 август 2015 тикшерелгән.
  1. Наполеон являлся сюзереном 7 вассальных королевств (Испания, Италия, Неаполь короллеге, Вюртемберг, Бавария, Вестфалия, Саксония) и 30 монархов (германские герцогства и княжества). Бельгия, Голландия, Иллирийские провинции, ганзейские города Германии считались не в числе вассалов, а в составе Французской империи.
  2. Поляктар Наполеон әрмиәғә 90 мең ғалдат тапшырҙылар.
  3. После отречения последнего испанского короля из династии Бурбонов Наполеон провозгласил королём Испании своего брата Жозефа, но фактически в стране шла партизанская война против французской оккупации (см. Пиренейские войны).
  4. Италия ике өләштәрғә бүленғән булды: северным королевством Италия, где королём был сам Наполеон, и южным Неаполитанским королевством, где королём был маршал Наполеона Мюрат.
  5. Рейн союзы 37 дәүләттәрҙе берләштергән. Иң эреһеләре: Бавария һәм Саксония.
  6. Списочная численность.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Асфатуллин С. Г. Северные амуры в Отечественной войне 1812 года — Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2000. — 160 б. — ISBN 5-85051-181-4.

  • Вклад Башкирии в победу России в Отечественной войне 1812 года: сб. док. и материалов. — Уфа, 2012.
  • История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — С.-Пб.: Наука, 2011. — Т. IV. — 400 б. — ISBN 978-5-02-038276-3.
  • «Любезные вы мои...»: сборник /сост. А. З. Асфандияров. — Уфа, 1992.
  • Усманов А. Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года — Уфа, 1964.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]