Тула

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Тула
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Тула өлкәһе
Координаталары 54°12′ с. ш. 37°37′ в. д. / 54.200° с. ш. 37.617° в. д. / 54.200; 37.617 (G) (O) (Я)Координаталар: 54°12′ с. ш. 37°37′ в. д. / 54.200° с. ш. 37.617° в. д. / 54.200; 37.617 (G) (O) (Я)
Эске бүленеш 5 район: Зареченский,
Вокзал яны, Пролетар,
Совет, Үҙәк
Беренсе мәртәбә телгә алынған 1146
Майҙаны 145,8 км²
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 170 м
Халҡы 493 813 кеше (2013)
Тығыҙлығы 3 387 кеше/км²
Этнохороним туляктар
Телефон коды +7 4872
Почта индексы 300000 – 300999
Код ОКАТО 70 401
Рәсми сайты сайт http://www.tula.ru/
Награды Герой-ҡалаЛенин ордены
Тула (Рәсәй)
Тула

Ту́ла — Рәсәйҙәге ҡала, Тула өлкәһенең үҙәге. Герой-ҡала. Мәскәүҙән 170 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Климат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Туланың климаты уртаса континенталь, июлдә уртаса температура +19,4 °C булһа, февралдә −7,3 °C тәшкил итә. Йыллыҡ яуым-төшөмдең күләме — 500—700 мм, шул иҫәптән йәйен — яҡынса 220 мм, көҙөн — 160 мм, ҡышын — 120 мм һәм яҙын — 110 мм була.

Йыллыҡ абсолютный максимум Тулала 2010 йылдың 6 авгусында була һәм +39,2 °C тәшкил итә[1].

Ҡалала күҙәтелгән иң түбән температура 1967 йылдың 2 февралендә теркәлә һәм −36,1 °C тәшкил итә.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 7 7,1 19 29 33,2 35 39 39,2 29,7 23,6 15,2 9,3 39,2
Уртаса максимум, °C −4 −3,8 2,3 11,9 19,1 22,6 25,1 23,2 17 9,4 1,3 −3,3 10,1
Уртаса температура, °C −6,8 −7,3 −1,7 6,8 13,3 17,1 19,4 17,4 11,7 5,6 −1,1 −5,8 5,7
Уртаса минимум, °C −9,7 −10,9 −5,5 1,8 7,4 11,4 13,9 12,1 7,1 2,3 −3,4 −8,4 1,5
Абсолют минимум, °C −34,3 −36,1 −32,2 −15 −4,3 1,9 4,6 −1,1 −6,8 −13 −26,3 −33,2 −36,1
Яуым-төшөм нормаһы, мм 42 35 30 40 43 76 79 66 59 58 42 44 614
Сығанаҡ: Погода и климат

Этимология[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡалаға Упа йылғаһының Тулицаға ҡушылған урында нигеҙ һалына. Владимир Даль буйынса, Тула — йәшерен, барып булмаҫлыҡ урын, һаҡланыу, приют йәки ябып ҡуйыу өсөн тәғәйенләнгән». Был гипотеза менән Макс Фасмерҙа ризалашаref>Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — Т. IV. — С. 117—118.</ref>.

Шул уҡ ваҡытта «Тула» гидронимы Рәсәйҙең фин-уғыр төньяғында оҡшаш параллельдарға эйә: Тула йылғаһы (Вятка бассейны) һ. б.

Шулай уҡ «Тула» гидронимы төрки атамаларҙа оҡшашлыҡ табыла: Ҡалып:Lang-tyv «һаҙ», «батҡаҡ», Ҡалып:Lang-kjh «балыҡ», Ҡалып:Lang-kjh «һаҙлыҡ түңгәге», шорск. тула «һыуҙы быуыу», тағы ла Нофосибирскиҙа Тула йылғаһы бар, уның инешендә һаҙлыҡ урынлашҡан[2].

Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Численность населения
1811[3] 1840[3] 1856[3] 1863[3] 1897[4] 1913[3] 1914[3] 1923[3] 1926[4] 1931[3] 1939[5] 1956[6]
52 100 51 700 50 600 56 700 115 000 138 900 139 700 123 300 155 000 191 200 272 224 320 000
1959[7] 1962[3] 1967[3] 1970[8] 1973[3] 1976[3] 1979[9] 1982[3] 1986[3] 1989[10] 1992[3] 1996[3]
315 639 342 000 377 000 461 965 486 000 502 000 514 008 524 000 534 000 539 980 541 400 528 700
1998[3] 2000[3] 2001[3] 2002[11] 2003[3] 2004[12] 2005[3] 2006[3] 2007[13] 2008[3] 2009[14] 2010[15]
519 000 506 100 499 000 481 216 481 200 472 000 465 900 509 000 504 000 500 000 496 035 501 169
2011[14] 2012[16] 2013[17] 2014[18]
500 314 499 511 493 813 490 508
100 000
200 000
300 000
400 000
500 000
600 000
1897
1931
1967
1982
1998
2004
2009
2014

Халыҡ һаны буйынса 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Рәсәй Федерацияһы ҡалалары араһында 37 урынды биләй[18].

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]


Рәсәй Был Рәсәй ҡаланың тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
  1. Погода и Климат — Климатический монитор: погода в Туле
  2. Географические названия мира. Топонимический словарь. Е. М. Поспелов. Ответственный редактор Р. А. Агеева. М. Русские словари, Астрель, АСТ. 2002. ISBN 5-17-001389-2
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 Народная энциклопедия «Мой город». Тула. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 октябрь 2013. 28 октябрь 2013 тикшерелгән.
  4. 4,0 4,1 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  5. Великая Отечественная война. Юбилейный статистический сборник. 2015. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 апрель 2015. 23 апрель 2015 тикшерелгән.
  6. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2013. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
  7. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  8. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  9. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  10. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  11. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  12. 4.13. Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 май 2014. 1 май 2014 тикшерелгән.
  13. 4.16. Города с численностью населения от 500 тысяч до 1 миллиона человек на 1 января 2007 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 май 2015. 1 май 2015 тикшерелгән.
  14. 14,0 14,1 Тульская область. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2013 годов
  15. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность и размещение населения Тульской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 май 2014. 18 май 2014 тикшерелгән.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  18. 18,0 18,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.