Яр Саллы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Яр Саллы
Lua хатаһы: expandTemplate: template "lang-tt-cyrl" does not exist.
Флаг[d]Герб[d]
Flag of Naberezhnye Chelny (Tatarstan).pngCoat of Arms of Naberezhnye Chelny (Tatarstan).svg
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1626
Рәсми атамаһы Набережные Челны
Хөрмәтенә аталған Брежнев Леонид Ильич
Дәүләт Рәсәй
Административ үҙәге Туҡай районы, Набережночелнинская агломерация[d] һәм Челнинский кантон[d]
Административ-территориаль берәмек Татарстан Республикаһы
Хөкүмәт башлығы Магдеев, Наиль Гамбарович[d][1]
Халыҡ һаны 529 797 кеше (2017)[2]
Административ рәүештә бүленә Автозаводский район[d], Центральный район[d] һәм Комсомольский район[d]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 100 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+03:00[d]
Туғандаш ҡала Ляочэн[d]
Майҙан 171 км²
Почта индексы 423800–423899
Рәсми сайт nabchelny.ru
Коллаж
Урындағы телефон коды 8552
Commons-logo.svg Яр Саллы Викимилектә

Яр Саллы (татар. Яр Чаллы, рус. На́бережные Челны́) — Татарстан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында, Кама йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Татарстан ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.

Ҡазан менән араһы 225 км, Түбәнге Кама менән — 35 км, Алабуға менән — 20 км, Өфө менән — 250 км.

Туҡай районының (1930—1976 йылдарҙа Саллы районының) үҙәге. Ҙур автомобиль юлдары үҙәге, йылға порты бар.

Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле. Рәсәйҙә төҙөлгән сит ил машиналары заводтары бар (Fiat, Mercedes-Benz Actros, Mercedes-Benz Axor, Ford Kuga, Ford Galaxy, Ford Transit, Ford S-MAX, Ford Explorer).

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • 1626 йылдан бирле хәҙерге Яр Саллы урынында беренсе тораҡ йортар булыуы билдәле
  • XIX быуатта Яр Саллы пристане — ҙур икмәк һатыу үҙәге булған
  • 1920 йылға тиклем — Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә; Татар АССР-ы ойошторолғас, уның составына инә.
  • 1922—1930 йылдарҙа Саллы кантонының үҙәге
  • 1982—1988 йылдарҙа ҡала «Брежнев» исемен йөрөтә.

Ҡала етәкселәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • 1991—1999 йылдарҙа — Рәфғәт Алтынбаев
  • 1999—2003 йылдарҙа — Рәшит Хәмәҙиев
  • 2003—2010 йылдарҙа — Илдар Халиков
  • 2010—2015 йылдарҙа — Вәсил Шәйхразиев
  • 2015 йылдан — Наил Мәһәҙиев

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Туфан мәсете

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны 508 700 кеше (2009 йыл уртаһына) Татарстандың 13,5 % халҡын тәшкил итә, Рәсәй ҡалалары араһында 31-се урында тора.

Яр Саллы ҡалаһының халыҡ һаны үҙгәреүе динамикаһы (халыҡ һанын алыуҙар нигеҙендә)[3]:

Халыҡ иҫәбе
1897[4]1926[4]1931[4]1939[4]1959[5]1967[4]1970[6]
100040005000940019 10333 00037 923
1971[4]1973[4]1975[7]1976[4]1979[8]1982[4]1985[9]
55 000126 000231 000231 000301 381374 000451 000
1986[4]1989[10]1990[11]1991[9]1992[9]1993[9]1994[9]
459 000500 309511 000515 000519 000525 000529 000
1995[9]1996[9]1997[9]1998[9]1999[9]2000[9]2001[9]
531 000530 000527 000525 000523 000520 000518 300
2002[12]2003[4]2004[13]2005[14]2006[15]2007[16]2008[4]
509 870509 900509 000507 180506 368506 400506 100
2009[17]2010[18]2011[19]2012[20]2013[21]2014[22]2015[23]
507 868513 193513 773516 637519 025522 048524 444
2016[24]
526 750


100 000
200 000
300 000
400 000
500 000
600 000
1931
1971
1982
1991
1996
2001
2006
2011
2016
Милли составы

По данным Всероссийской переписи населения 2010 года в городе представлены: татары — 47,42 % (242,3 тыс. человек), русские — 44,87 % (229,3 тыс.), чуваши — 1,95 % (10,0 тыс.), украинцы — 1,31 % (6,7 тыс.), башкиры — 1,16 % (5,9 тыс.), марийцы — 0,66 % (3,4 тыс.), удмурты — 0,39 % (2,0 тыс.), мордва — 0,39 % (2,0 тыс.) и др. — 1,82 % (9,3 тыс.).

Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты филмалы
  • Яр Саллы дәүләт педагогика институты
  • Кама дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академияһы
  • Яр Саллы дәүләт технология институты
  • Яр Саллы педагогика колледжы
  • Яр Саллы медицина колледжы
  • Кама дәүләт автомеханика техникумы
  • Яр Саллы сәнғәт училищеһы

Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саллы татар дәүләт драма театры
Яр Саллы Орган залы бинаһы
  • Яр Саллы Татар дәүләт драма театры
  • Яр Саллы дәүләт ҡурсак театры
  • Яр Саллы ҡала тарихы музейы
  • Сара Садыҡова исемендәге концерт залы
  • Балалар һәм йәштәр ижады ҡала һарайы
  • «КамАЗ» мәҙәниәт йорто
  • «Энергетик» мәҙәниәт һарайы
  • Яр Саллы Орган залы
  • «Мастеровые» урыҫ драма театры
  • «Айгөл» циркы

Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Спорт менән шөгөлләнеү урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Яр буйы» паркында «Лыжня России — 2008» ярыштары уҙа

Спорт командалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:КАМАЗ-МАСТЕР машинасы.jpg
КАМАЗ-МАСТЕР командаһы машинаһы ярышта

Ял итеү, күңел асыу урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Дельфинарий. Анапа дельфинарийы филиалы булған Саллы дельфинарийында дельфиндар һәм диңгеҙ арыҫланы менән ҡуйылған ҡыҙыҡлы шоу-программа ҡарап була.
  • Энтузиасттар бульвары — саллылыларҙың яратҡан ял итеү урындарының береһе. Бульварҙа фонтандар, кафе-ресторандар, төнге клубдар, кибеттәр бар.
  • "Яр буйы " паркы майҙаны.
  • Ипподром

Кинотеатрҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төнгө клубтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. http://nabchelny.ru/company/1
  2. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
  3. Мой город
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 Народная энциклопедия «Мой город». Набережные Челны. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  5. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  6. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  7. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  8. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
  10. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  11. Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
  12. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  13. 4.13. Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 май 2014. 1 май 2014 тикшерелгән.
  14. Административно-территориальное деление (АТД) за 2005 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 март 2015. 29 март 2015 тикшерелгән.
  15. Административно-территориальное деление (АТД) за 2006 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 март 2015. 29 март 2015 тикшерелгән.
  16. 4.16. Города с численностью населения от 500 тысяч до 1 миллиона человек на 1 января 2007 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 май 2015. 1 май 2015 тикшерелгән.
  17. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  18. Численность и размещение населения республики Татарстан. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года
  19. Оценка численности постоянного населения Республики Татарстан на 1 января 2011 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 апрель 2015. 4 апрель 2015 тикшерелгән.
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  22. Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2014 года. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан. Казань, 2014. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 апрель 2014. 12 апрель 2014 тикшерелгән.
  23. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  24. Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2016 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 апрель 2016. 11 апрель 2016 тикшерелгән.