Яр Саллы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Яр Саллы
Яр Чаллы
Chelny photos.jpg
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Татарстан
Координаталары 55°42′ с. ш. 52°20′ в. д. / 55.700° с. ш. 52.333° в. д. / 55.700; 52.333 (G) (O) (Я)Координаталар: 55°42′ с. ш. 52°20′ в. д. / 55.700° с. ш. 52.333° в. д. / 55.700; 52.333 (G) (O) (Я)
Ҡала хакимиәте башлығы Мәһдиев Наил
Нигеҙләнгән 1626
Элекке исеме Брежнев (19 ноябрь 1982 — 6 ғинуар 1988)
Ҡала (башлап) 1930
Майҙан 171 км²
Халыҡ 524 444[1] кеше (2015)
Тығыҙлыҡ 3066,92 кеше/км²
Агломерация 1,1 млн
Милли состав татарҙар — 47,4 %
урыҫтар — 44,9 %
сыуаштар — 1,9 %
украиндар — 1,3 %
башҡорттар — 1,2 %[2]
Конфессия составы мосолмандар
православ христиандар
Этнохороним cаллылы, cаллылылар
Ваҡыт бүлкәте UTC+3, йәй UTC+4
Телефон коды +7 8552
Почта индекстары 4238**
Автомобиль коды 16, 116
ОКАТО коды 92430
Сайт http://nabchelny.ru
(тат.) (урыҫ.)
Яр Саллы (Рәсәй)
Яр Саллы
Яр Саллы (Татарстан)
Яр Саллы

Яр Саллы (татар. Яр Чаллы, Yar Çallı, урыҫ. На́бережные Челны́) — Татарстан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында, Сулман йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Татарстан ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.

Ҡазан менән араһы 225 км, Түбәнге Кама менән — 35 км, Алабуға менән — 20 км, Өфө менән — 250 км.

Туҡай районының (1930—1976 йылдарҙа Саллы районының) үҙәге. Ҙур автомобиль юлдары үҙәге, йылға порты бар.

Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәтә әһәмиәтле. Рәсәйҙә төҙөлгән сит илдәр машиналары заводтары бар (Fiat, Mercedes-Benz Actros, Mercedes-Benz Axor, Ford Kuga, Ford Galaxy, Ford Transit, Ford S-MAX, Ford Explorer).

Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • 1626 йылдан бирле хәҙерге Яр Саллы урынында беренсе тораҡ йортар булыуы билдәле
  • XIX быуатта Яр Саллы пристане — ҙур икмәк һатыу үҙәге булған
  • 1920 йылға тиклем — Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә; Татар АССР барлыҡҡа килгәс, уның составына керә.
  • 19221930 йылдарҙа Саллы кантонының үҙәге
  • 19821988 йылдарҙа ҡалаһының исеме Брежнев тип үҙгәртелә.

Ҡала етәкселәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Халыҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Туфан мәсете

Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны 508 700 кеше (2009 йыл уртаһына) Татарстандың 13,5 % халҡын тәшкил итә, Рәсәй ҡалалары араһында 31-се урында тора.

Яр Саллы ҡалаһының халыҡ һаны үҙгәреүе динамикаһы (халыҡ һанын алыуҙар нигеҙендә)[3]:

Халыҡ иҫәбе
1897[4] 1926[4] 1931[4] 1939[4] 1959[5] 1967[4] 1970[6] 1971[4] 1973[4] 1975[7]
1000 4000 5000 9400 19 103 33 000 37 923 55 000 126 000 231 000
1976[4] 1979[8] 1982[4] 1985[9] 1986[4] 1989[10] 1990[11] 1991[9] 1992[9] 1993[9]
231 000 301 381 374 000 451 000 459 000 500 309 511 000 515 000 519 000 525 000
1994[9] 1995[9] 1996[9] 1997[9] 1998[9] 1999[9] 2000[9] 2001[9] 2002[12] 2003[4]
529 000 531 000 530 000 527 000 525 000 523 000 520 000 518 300 509 870 509 900
2004[13] 2005[14] 2006[15] 2007[16] 2008[4] 2009[17] 2010[18] 2011[19] 2012[20] 2013[21]
509 000 507 180 506 368 506 400 506 100 507 868 513 193 513 773 516 637 519 025
2014[22] 2015[1]
522 048 524 444


100 000
200 000
300 000
400 000
500 000
600 000
1926
1970
1979
1990
1995
2000
2005
2010
2015
Милли составы

По данным Всероссийской переписи населения 2010 года в городе представлены: татары — 47,42 % (242,3 тыс. человек), русские — 44,87 % (229,3 тыс.), чуваши — 1,95 % (10,0 тыс.), украинцы — 1,31 % (6,7 тыс.), башкиры — 1,16 % (5,9 тыс.), марийцы — 0,66 % (3,4 тыс.), удмурты — 0,39 % (2,0 тыс.), мордва — 0,39 % (2,0 тыс.) и др. — 1,82 % (9,3 тыс.)[2].

Мәғариф[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Мәҙәниәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Саллы татар дәүләт драма театры
Яр Саллы Орган залы бинаһы

Спорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Спорт менән шөгөлләнеү урындары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

«Яр буйы» паркында «Лыжня России — 2008» ярыштары уҙа

Спорт командалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

КАМАЗ-МАСТЕР командаһы машинаһы ярышта

Ял итеү, күңел асыу урындары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Дельфинарий. Анапа дельфинарийы филиалы булған Саллы дельфинарийында дельфиндар һәм диңгеҙ арыҫланы менән ҡуйылған ҡыҙыҡлы шоу-программа ҡарап була.
  • Энтузиасттар бульвары — саллылыларҙың яратҡан ял итеү урындарының береһе. Бульварҙа фонтандар, кафе-ресторандар, төнге клубдар, кибеттәр бар.
  • "Яр буйы " паркы майҙаны.
  • Ипподром

Кинотеатрҙар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Төнгө клубтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 апрель 2015. 17 апрель 2015 тикшерелгән.
  2. 2,0 2,1 Национальный состав населения Республики Татарстан. Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан (2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 ноябрь 2012. 21 ноябрь 2012 тикшерелгән.
  3. Мой город
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 Народная энциклопедия «Мой город». Набережные Челны. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  5. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  6. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  7. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  8. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
  10. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  11. Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
  12. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  13. 4.13. Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 май 2014. 1 май 2014 тикшерелгән.
  14. Административно-территориальное деление (АТД) за 2005 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 март 2015. 29 март 2015 тикшерелгән.
  15. Административно-территориальное деление (АТД) за 2006 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 март 2015. 29 март 2015 тикшерелгән.
  16. 4.16. Города с численностью населения от 500 тысяч до 1 миллиона человек на 1 января 2007 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 май 2015. 1 май 2015 тикшерелгән.
  17. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  18. Численность и размещение населения республики Татарстан. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года
  19. Оценка численности постоянного населения Республики Татарстан на 1 января 2011 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 апрель 2015. 4 апрель 2015 тикшерелгән.
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  22. Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2014 года. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан. Казань, 2014. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 апрель 2014. 12 апрель 2014 тикшерелгән.