Австрия империяһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Австрия империяһы
Kaisertum Österreich
Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg
1804 — 1867


 
Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg
Flag of the Habsburg Monarchy.svg Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria (1815).svg
Флаг Герб
Гимн[d]
Austrian Empire (1815).svg
Баш ҡала Вена
Язык(и) немец (рәсми), башҡа телдәр (венгр, поляк, украин, чех, словак, словен, хорват, румын, итальян, идиш)
Религия католицизм
Денежная единица Флорин
Площадь 700 000 км²
Население 21 200 000 кеше.
Идара итеү формаһы Абсолют монархия
Династия Габсбург-Лотаринг нәҫеле
Император, Венгрия короле, Богемия короле
 - 1804-1835 Франц I
 - 1835-1848 Фердинанд I
 - 1848-1867 Франц Иосиф I
История
 - 11 август 1804 Ойошоу
 -  1805-1814 Наполеон һуғыштары
 -  1848 1848—1849 йылдарҙағы Венгр революцияһы
 - 15 март 1867 Австро-Венгрия килешеүе

Австрия империяһы (нем. Kaisertum Österreich) — дәүләт ойошмаһы, баш ҡалаһы Вена; Габсбургтар монархияһы 1804 йылда империя тип иғлан ителә. 1867 йылда дуалистик Австро — Венгрия империяһына әүерелә. Габсбургтар биләмәләрен төрлө сығышлы һәм төрлө диндә булған халыҡтар йәшәгән Чехия, Венгрия менән Словакия, Карпаттағы Русь (Закарпатье) һәм Банат (Воеводино), Хорватия һәм Трансильвания, Галиция, Буковина һәм Төньяҡ Италияның (Ломбардия-Венеция короллеге) байтаҡ өлөшөн берләштерә.

Австрия империяһын барлыҡҡа килтереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Австрия империяһы император Франц II тарафынан 1804 йылда француздар императоры Наполеонға яуап итеп ойошторола. 1806 йылда Наполеон баҫымы аҫтында Изге Рим империяһы юҡҡа сығарыла. Ғәҙәттәгесә уның монархы Габсбургтар монархияһынан була. Австриялылар бер нисә эре бәрелештә Наполеондан еңеләләр, әммә ахыр сиктә Наполеон һуғыштарында улар еңеүсе булып сығалар (VI һәм VII француздарға ҡаршы коалициялар составында) һәм үҙҙәрендә Вена конгресын ҡабул иттеләр.

Милли ҡаршылыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Үҙәк власын нығытыу маҡсатында үҙәктә ситкә ынтылыусы көслө тенденцияларлы тотороҡһоҙ күп милләтле дәүләттә Веналағы юғары немец ҡатламы этник немецтарҙың империяла сәйәси-иҡтисади өҫтөнлөгөн һаҡлауына һәм нығытыуына таяна. Шулай ҙа немецтар империя халҡының 1/4 өлөшөн генә тәшкил итә, шуның өсөн империя хакимдары германизация сәйәсәтен үткәрергә тырыша. Айырыуса XII—XIII быуаттарҙа уҡ саксондарҙың колонизациялау ваҡытында һалынған һәм башҡа халыҡтарҙың тотош йәшәү ареалдары менән уратылған немец ҡалалары һәм илдең үҙәгендә, төньяҡ һәм көнсығышындағы нығытамалары был процеста мөһим роль уйнайҙар,

Ассимиляцияны беренсе сиратта белем биреү учреждениелары ярҙамы менән булдырырға ниәтләйҙәр, шулай уҡ башҡа һәм бигерәк тә славян телдәренең (был телдәрҙә һөйләшеүселәр һаныимперияның бөтә халҡының 60 % тирәһе тәшкил иткән) файҙаланыуын нигеҙһеҙлеге һәм кәрәкһеҙлеге тураһында административ, популист һәм фәндән алыҫ торған саралар аша бойомға ашырырға уйлайҙар.

Германизация сәйәсәте бигерәк тә Австрия империяһына ингәнгә тиклем уҡ үҙ дәүләтселегенең күптәнге тарихы булған (венгрҙар, чехтар, поляктар) милли әҙселек яғынан ҡаты ҡаршылашыуға осраны. 1848 йылдағы революцион вакиғаларға әүерелгән венгрҙарҙың ҡаршылашыуы айырыуса көслө булып сыға.

1848—1849 йылдарҙағы революция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1848 йылдың март айында иҡтисади кризис осоронда Веналағы тулҡынланыуҙар канцлер Меттернихты отставкаһына килтерҙе. Яңы конституция 1848 йылдың 15 майында күмәк кеше ҡатнашлығында сығыш ойошторған радикал лидерҙар өсөн демократиянан алыҫ булып күренә. 1835 йылда вафат булып ҡалған Франц I алмаштырған аҙ һәләтле император Фердинанд I Инсбрукка ҡаса, ә һуңғараҡ тәхеттән баш тарта. Австрия империяһының төрлө өлөштәрендә «халыҡтар яҙы» тип исемләнгән, сөнки немец булмаған ерҙәрҙә (айырыуса Венгрияла) милли — азатлыҡ төҫтәренә манылған була, революция башлана.

1848 йылдың декабрь айында тәхеткә Фердинанд I кесе туғаны 18 йәшлек Франц Иосиф I ултыра.

Венгрия инҡилабы 1849 йылда, шул иҫәптән ул ваҡытта Австрия империяһының ҡыҫҡа ваҡытлы союздашы Рәсәй империяһы ғәскәрҙәренең ярҙамында, баҫтырыла. Империяла билдәле тотороҡлоҡ, Австрия — Италия-Француз һуғышында Франция һәм Пьемонтта (1859) еңелеүҙең Австрия хакимлығын Италияла юҡ иткәнгә тиклем, һаҡлана.

Шуның менән бергә илдә урынлашҡан реакция революциялар мәлендә үткәргән реформаларҙы юҡҡа сығарҙы. Империяға бик көслө бюрократик аппаратҡа таянған абсолют мрнархия ҡайтарылды. Хәл империяның тышҡы сәйәси изоляцияһы һәм уның сиктәрендә үҙәктән ситкә тайпылыусы тенденциялар өсөн ҡатмарлаша. Илдә дәүләттә федерализацияны ла, Габсбургтар монархияһынан ҡайһы бер өлөштәренең айырылыуын да талап иткән ойошмалар эш итә.

Австрия тарихы
Austria Bundesadler.svg

Тарихҡа тиклем Австрия
Норик һәм Реция
Көнсығыш марка
Австрия герцоглығы
Австрия Эрцгерцоглығы
Изге Рим империяһы
(Габсбург монархияһы)
Австрия империяһы
Австро-Венгрия
Беренсе республика
Альп һәм дунай рейхсгау
Союз оккупацияһы
Икенсе республика

Австрия императорының тажы

Компромисс һәм Австро-Венгрияны барлыҡҡа килтереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Милли дәғүәләрҙе ҡәнәғәтләндерер өсөн Австрия хакимдары яңы Федераль конституция тәҡдим итәләр, әммә был һуңлаған аҙым була һәм артабанғы еңелеүҙәрҙән һуң 1867 йылда улар венгрҙар менән компромиссҡа (Ausgleich) баралар. Австрия империяһы ике дәүләтле монархияға — Австро-Венгрияға әүерелә. Яңы монархия Австрия (Цислейтания) ерҙәренә һәм киң эске һәм өоөшләтә тышҡы автономия алған, әммә элеккесә Веналағы уртаҡмонарх менән Венгрия тажы (Транслейтания) ерҙәренә бүленә.

Империя халҡының күпселек өлөшөнөң (славяндар) талаптары элеккесә ҡәнәғәтһеҙ ҡалып килгәнгә, Австрия (һуңғараҡ Австро-Венгрия) империяһы һәм Рәсәй империяһы араһында мөнәсәбәттәр ике империя ла 1918 йылда тарҡалғанға тиклем һаман насарая барҙы.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]