Яңауыл

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡала
Яңауыл
башҡ. Яңауыл
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Яңауыл

Ҡала

Яңауыл ҡалаһы

Координаталар

56°16′00″ с. ш. 54°56′00″ в. д.HGЯO

Нигеҙләнгән

1914

Беренсе мәртәбә телгә алынған

1750

Ҡала с

1991

Майҙаны

26 км²

Бейеклеге

100 м

Халҡы

26 924 кеше (2010)

Этнохороним

яңауылдар

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Телефон коды

+7 34760

Почта индексы

452800

Цифровые идентификаторы
Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 460

ОКТМО коды

80 659 101 001

Картаны күрһәтергә/йәшерергә
Яңауыл (Рәсәй)
Яңауыл
Яңауыл
Яңауыл (Башҡортостан Республикаһы)
Яңауыл

Яңауыл — Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышындағы ҡала.

Физик-географик характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Өфө ҡалаһынан 218 км алыҫлыҡта, Яңауыл һәм Беүә йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Ҡала аша Горький тимер юлы (ҠазанЕкатеринбург участкаһы) үтә, бында уның Ижевск бүлексәһенә ҡараған Яңауыл тимер юл станцияһы урынлашҡан. .

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яңауыл тимер юл вокзалы

Яңауыл — бай тарихлы ҡала. Уның тамырҙары алыҫ XVIXVII быуаттарға барып тоташа. Ул бәләкәй генә ауыл булып барлыҡҡа килә. 1770 йылдарға тиклем ауылды урыҫтар «Новая» тип йөрөтәләр, халыҡ «Яңауыл» тип атағанға күрә, тарихҡа ул «Янаево» булараҡ ингән. Документта уның исеме тәүге тапҡыр 1750 йылда телгә алына. Телгә алыныу нигеҙ һалынған йылды аңлатмай. Уның тарихы күпкә алдараҡ башланған тигән һүҙ. 1795 йылда бында 30 йорт булып, 173 кеше йәшәй. 1920 йылда 105 йортта 685 кеше көн иткән.

19091914 йылдарҙа Ҡазан-Екатеринбург тимер юлы төҙөлә. Тимер юл бер-береһенән бер саҡрым йыраҡлыҡта ғына ятҡан Иванай (Иманай, Йобанай) һәм Яңауыл ауылдары араһынан үтә. Бында станция төҙөлә. Уға Яңауыл исеме бирелә. 1916 йылда беренсе поезд үтә. Станцияны 1919 йылда В. М. Азин аҡтарҙан азат итә.

1938 йылда Яңауыл, Иванай, Ҡыҙыл Октябрь бергә ҡушыла һәм «Яңауыл» эшселәр ҡасабаһы тип атала башлай. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Яңауыл үҫә, нығый.

1990 йылда Яңауылға ҡала статусы бирелә.

2004 йылдан башлап Яңауылда Фәтих Иҡсанов исемендәге призға «Моңға бай гармун байрамы» республика конкурсы үткәрелә. 2013 йылдан ул «Рәсәй мәҙәниәте» тип аталған маҡсатлы федераль программаға индерелә. Был сараға 1985 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының ул ваҡыттағы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәтих Иҡсанов нигеҙ һалған. «Тальян байрамы» исеме менән бер нисә тапҡыр ойошторолғандан һуң, ул төрлө сәбәптәр арҡаһында туҡтап ҡалғас, яңауылдар сараны яңынан тергеҙә[1].

Ҡала паркында гармунға махсус һәйкәл ҡуйылған.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе
1939[2]1959[3]1970[4]1979[5]1989[6]1993[2]1996[2]1998[2]
11 90015 84320 11521 83925 72727 20028 50028 700
2000[2]2001[2]2002[7]2003[2]2005[2]2006[2]2007[2]2008[8]
29 10029 30027 90927 90027 30027 10027 20021 748
2009[9]2010[10]2011[2]2012[11]2013[12]2014[13]2015[14]2016[15]
27 50026 92426 90026 66926 59726 29726 07425 882

2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112[16] ҡалаһы араһында [17] 375-се урында була.

Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: башҡорттар — 39,4 %, татарҙар — 29,9 %, урыҫтар — 16,5 %, удмурттар — 9 %, мариҙар — 3,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,3 %[18].

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалалағы төп сәнәғәт предприятиелары:

  • АНК «Башнефть» «Башнефть-Яңауыл» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы.
  • май, сыр комбинаты
  • элеватор
  • икмәк заводы
  • төҙөлөш материалдары заводы

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан–Екатеринбург (Горький тимер юлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап 69 км). Дөйөм йүнәлеше – көнбайыштан көнсығышҡа. Яңауыл ҡалаһы һәм районы аша үтә.

Ҡала — матбуғатта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Яңғыратты Яңауылды көмөш моң «Башҡортостан» гәзите, 2015, 2 июнь
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Народная энциклопедия «Мой город». Янаул. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 октябрь 2013. 9 октябрь 2013 тикшерелгән.
  3. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  4. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  5. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  6. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  7. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  8. 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
  9. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  10. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
  11. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  12. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  13. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  15. Предварительная оценка численности населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 февраль 2016. 21 февраль 2016 тикшерелгән.
  16. с учётом городов Крыма
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)
  18. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан
  19. Башҡорт энциклопедияһы — Лоскутов Виктор Георгиевич (Тикшерелгән 22 сентябрь 2018)
  20. [http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=600&num=60 Айдар Хусаинов. Непрерывная нить оптимизма. Журнал «Уфа». № 11 (60), Ноябрь 2006 года] (рус.) (Тикшерелгән 3 октябрь 2018)
  21. Bashkortostan logo.jpg, 2016, 17 август (Тикшерелгән 2 июнь 2017)