Саларҙар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Саларҙар
Commons-logo.svg Саларҙар Викимилектә
Сианьҡалаһы саларҙары һабантуй байрамында


Саларҙар флагы

Саларҙар (ҡыт. упр. 撒拉族, пиньинь: Sǎlá Zú; үҙатамаһы — салар, салыр[1]) — Ҡытайҙағы төрки телле халыҡ, салыр төркмән ҡәбиләһе нәҫеле; Сюньхуа-Салар автономиялы районында һәм Цинхай провинцияһының башҡа райондарында, шулай уҡ Ганьсу һәм Синьцзян провинцияларында йәшәйҙәр. Һаны — 104 503 кеше (халыҡ иҫәбе, 2000). Салар теле ҡытай һәм тибет телдәре йоғонтоһон кисергән; хәҙерге ваҡытта латин нигеҙендәге яҙма тел ҡулланыла. Саларҙар антропологик яҡтан бер төрлө түгел, шулай ҙа монголоид тибы монголоид өҫтөнлөк итә. Дине буйынса — сөнни момлмандар, бик аҙ өлөшө тибет буддизмына инана. Төп традицион шөғөлдәре — игенселек, малсылыҡ, баҡсасылыҡ, тимерселек һәм көршәк яһау һөнәрҙәре. Бәләкәй ғаиләләр өҫтөнлөк итә.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саларҙар бик ҙур боронғо салыр төркмән ҡәбиләһенең өлөшөн тәшкил итә, улар XIV быуатта сәлжүктәрҙән айырымланып, көнсығышҡа табан күсенә. Риүәйәттәргә ярашлы, саларҙар (салыр, салор, салғур) Сәмәрҡәнд янында йәшәгән, хәҙер уларҙың күбеһе Төркмәнстанда Ахал виләйәтендә, Серах этрапында йәшәй.

Саларҙар күп тапҡыр халыҡ ихтилалдарында ҡатнаша. 1781 йылғы ихтилал айырыуса билдәле, ул ваҡытта «джахрия» сектаһына нигеҙ һалыусы Ма Минсиндың салар мөриттәре үҙҙәренең ахуны Су Сашисань (苏四十三, «Су Ҡырҡ өс») етәкселеге аҫтында ҡулға алынған Маны ҡотҡарыу өсөн Ланьчжоуға тиклем барып етәләр. Цин хакимдәре Минсинды язалағандан һуң салар баш күтәреүселәре Ланьчжоуҙы ҡамауға алалар, әммә, Циндән өҫтәмә көстәр килгәс, уларҙың бөтәһен ҡырала[2].

Ҡытайҙағы Граждандар һуғышы осоронда салар крайы Ма Буфанға буйһона. 1949 йылда коммунистар Ма Буфанды ҡыйратҡандан һәм уның Ҡытайҙан ҡасыуынан һуң, уның һалдаттарының (уларҙы Ҡыҙыл Армия өйҙәренә таратҡан була) ҡайһы берҙәре коммунистарға ҡаршы көрәшен дауам итәләр. Ма Буфандың тоғро тарафдары Хань Иму (Han Yimu) 1958 йылда Сюньхуа өйәҙендә ихтилал ҡуптара, ошо уҡ ваҡытта Тибетта ҡытайҙарға ҡаршы ихтилал башлана. Ул үҙенең яугирҙарын, бөгөн- Синьхуа, иртәгә — Ланьчжоу, иртәнән һуң — Пекин, тип илһамландырған, тип һөйләйҙәр. Ихтилал баҫтырылғандан һуң Хань Ямуны судҡа һәм артабан язалау өсөн Пекинға алып киләләр. Бында ғына ул, йәнәһе, ҡаршы торған көстәрҙең ҡеүәтенә дөрөҫ баһа бирмәүен аңлаған һәм, Ҡытайҙа халыҡ Цинхайҙағы яктарҙан да күберәк икән, тип әйткән булған[3].

Дине[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саларҙар сөнни тибындағы ислам динен тоталар (хәнәфи-матуридит). Традицион йәшәү урындарынан тыш, улар дунған мосолмандары йәшәгән ҡалалрҙа йәшәй. Ислам белемен улар Jiezi ауылындағы Gaizi Mişit мәҙрәсәһендә алалар[4].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Салыры. turkmenhistory.narod.ru. 11 март 2018 тикшерелгән.
  2. Lipman 1998
  3. Allatson, Paul & McCormack, Jo (2008), «Exile cultures, misplaced identities», Volume 30 of Critical studies, Rodopi, сс. 65—66, ISBN 9042024062, <https://books.google.com/books?id=DaLkNE_20a0C&pg=PA65> 
  4. https://islamansiklopedisi.org.tr/salirlar

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]