Салар теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Салар теле
Үҙатама:

Salırça, سالارچا

Илдәр:

Ҡытай

Рәсми тел:

юҡ

Яйға һалыусы ойошма:

юҡ

Һөйләшеүселәр һаны:

90 000 (1992)

Классификация
Категория:

Евразия телдәре

Алтай ғаиләһе

Төрки тармаҡ
Уғыҙ телдәре
Имлә:

Латин алфавиты, Ғәрәп алфавиты

Тел коды
ISO 639-1:

ISO 639-2:

tut

ISO 639-3:

slr

Салар теле (Salırça, سالارچا) — уғыҙ төркөмөнә ҡараған төрки телдәрҙең береһе. Саларҙарҙың милли теле. Ҡытайҙың ҡайһы бер көнбайыш райондарында (башлыса Цинхай провинцияһының Сюньхуа-Салар автономиялы өйәҙендә) таралған.

Тарихи[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һөйләшеүселәр һаны — 90 меңгә яҡын кеше (1992). Төрөкмән теленә яҡын. Салгур ҡәбиләләре теленә (XI быуат) барып тоташа тип фараз итәләр. Хәҙерге Салар теле көндәлек аралашыу теле булып тора. Салар теле диалекттарға теүәл итеп тарҡатылмай, көнбайыш, көнсығыш һәм күсә килеүсе һөйләштәргә айырыла. Грамматик һәм лексик системаһына ҡыпсаҡ телдәре, монгол телдәре һәм ҡытай‑тибет телдәре йоғонто яһаған.

Фонетикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фонетикаһында тартынҡыларҙың һаңғыраулыҡ һәм яңғыраулыҡ оппозицияһы әһәмиәтле түгел; тартынҡыларҙың ассимиляцияһы [t]>[n], [x]>[k], [c]>[s], [n]>[f] һ.б.: «anten» (унан) an[t]en — an[n]en, «emex kelegen» (икмәк һораусы) eme[x] kelegen — eme[k] kelegen, «ičsa» (әгәр эсһә) i[č]sa — i[s]sa; [a]/[e] һуҙынҡыларының сиратлашыуы: «ара» (атай) — «apem» (минең атайым), «pafa» (бала) — «pafem» (минең балам) күҙәтелә.

Морфологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Морфологияһының үҙенсәлектәре: эйәлек категорияһы берлек һәм күплек һандары өсөн бер үк формала, сағыштыр: саларса «kakam» (минең ағайым һәм беҙҙең ағайыбыҙ) — башҡортса «ағайым» һәм «ағайыбыҙ», «pasin» (һинең башың һәм һеҙҙең башығыҙ) — «башың» һәм «башығыҙ»; -ni/gi аффиксы эйәлек килештең күрһәткесе булып тора, сағыштыр: саларса «gofnigi» (ҡулдар) — башҡортса «ҡулдың», «elni» (илдәр) — «илдең»; ҡылымдың хәҙерге замандағы юҡлыҡ формаһы нигеҙҙең «joxtyr»/«joxar» (юҡ, эйә түгел) һүҙе менән ҡушымтаһынан яһала, сағыштыр: саларса «giljoxtur» (килмәй) — башҡортса «килмәй». Салар теле һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; байтаҡ өлөшөн ҡытай теленән, шулай уҡ ғәрәп теле, фарсы теле, монгол һәм тибет телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр тәшкил итә. Салар теле синтаксик төҙөлөшөндә һөйләм киҫәген логик һәм эмоциональ айырып күрһәтеү уны күсереп йөрөтөү менән оҙатыла, мәҫәлән, эйә урынында хәбәр: «nene pu uškurgunȝux kelȝe» (яңынан теге өс күгәрсен осоп килде) һүҙҙәрҙең тура тәртибе; «nene kelȝe pu uškurgunȝux» (яңынан осоп килделәр теге өс күгәрсен) — кире һүҙҙәр тәртибе.

Әлифба[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

А а B b C c Ç ç D d Е е F f G g
Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m
N n Ñ ñ O o Ö ö Р р Q q R r S s
Ş ş T t U u Ü ü V v X x Y y Z z

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Тенишев Э. Р. Строй саларского языка. М., 1976.
  • Тенишев Э. Р. Саларский язык — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 56 б. — (Языки зарубежного Востока и Африки).
  • Hahn, R. F. 1988. Notes on the Origin and Development of the Salar Language, Acta Orientalia Hungarica XLII (2-3), 235—237.
  • Dwyer, A. 1996. Salar Phonology. Unpublished dissertation University of Washington.
  • Dwyer, A. M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 49-83.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]