Сыуаш теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Сыуаш теле
Үҙатама: Чăваш чĕлхи
Илдәр: Рәсәй
Төбәктәр: Сыуаш Республикаһы, Башҡортостан, Татарстан, Ульяновск өлкәһе
Рәсми статусы: Flag of Chuvashia.svgСыуаш Республикаһы
Телде белеүселәрҙең дөйөм һаны: ~1,3 млн.
Классификация (?)
Категория: Евразия телдәре
Алтай ғаиләһе
Төрки тармағы
Көнбайыш-төрки төркөмө
Хаҙар-булғар төркөмсәһе
Яҙма: Кириллик әлифбәһе
Тел кодтары (?)
ГОСТ 7.75–97: чув 795
ISO 639-1: cv
ISO 639-2: chv
ISO 639-3: chv

Сыуаш теле (cыу. Чăваш чĕлхи) — сыуаш халҡының милли теле, урыҫ теле менән бер рәттән Сыуаш Республикаһының дәүләт теле.

Сыуаш теле Төрки телдәрнең Иҫке Булғар бүлегендә.

Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Сыуаш теле, төрки телдәрҙең береһе (болғар төркөмө). Сыуашстандың дәүләт телдәренең береһе. Шулай уҡ Башҡортостанда, Татарстанда, Һамар, Ульяновск өлкәһендә һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны – 1 млн 300 меңдән ашыу кеше; Башҡортостанда 98 меңдән күберәк кеше сыуаш теле белә, шул иҫәптән 91 меңдән ашыу сыуаштар (2002). Болғар теленә барып тоташа. Сыуаш теле 2 төп диалектты айыралар: үрге (о‑лаштырып һөйләшеү) һәм түбәнге (у‑лаштырып һөйләшеү). Хәҙерге әҙәби сыуаш теле, XIX быуат 2‑се яртыһында үрге диалект нигеҙендә формалаша башлай. Сыуаш теле башҡа төрки телдәрҙән бик ныҡ айырыла.

Фонетик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Фонетик үҙенсәлектәре: [р] өнө дөйөм төрки [з], [л] — [ш] өндәренә тап килә, мәҫәлән, сыуашса “хур” (ҡаҙ) ху[р] – дөйөм төрки “ҡаз” ҡа[з], “утмãл” (алтмыш) утмã[л] – “алтмыш” алтмы[ш]; [ы] һуҙынҡы фонемаһы тик беренсе ижектә генә ҡулланылырға мөмкин, мәҫәлән, сыуашса “тымар” – башҡортса “тамыр”, ҡалған һуҙынҡылары бөтә позицияларҙа ла осрай; сонор тартынҡылар төрлө фонетик позицияларҙа ҡулланыла; тартынҡыларҙың йомшаҡлығы һәм ҡатылығы уларҙың һүҙҙәге позицияһы менән билдәләнә, тик [л], [н], [т] тартынҡыларының йомшаҡлығы ғына позицион яҡтан сикләнмәгән – уларҙың үҙ аллы йомшаҡ варианттары бар [л'], [н'], [т']: “халь” (хәҙер) – “хал” (көс), “юрать” (ярай, бара) – “юрат” (яратырға) һ. б.

Морфология[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Морфологияһы өсөн дөйөм төрки телендәге күплекте күрһәткән –лар урынына эйәлек аффиксы менән бер үк ваҡытта ҡулланылғанда унан һуң килгән (башҡа төрки телдәрҙә – уға тиклем) –сем ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса “сěтел-ěм-ěр-сем” – башҡортса “өҫтәл-дәр-ебеҙ”; алмаш һүҙҙәр яһаған та-/те- һәм ни- префикстары ҡулланыла, мәҫәлән, “такам” (кемдер), “никам” (бер кем); төп һандарҙың тулы (абстракт иҫәпләүҙә ҡулланыла) һәм ҡыҫҡа (предметтарҙың һанын билдәләү өсөн) формалары бар, мәҫәлән, сыуашса “пěррě” һәм “пěр” – башҡортса “бер”, “виҫҫě” һәм “виҫě” – “өс”. Сыуаш теле синтаксисы зат мәғәнәһен белдергән хәбәрлектең суффиксы булмауы: “эпир студентсем” (беҙ студенттар); хәбәр алдынан әйтелгәндәрҙең мәғәнәүи үҙәген ҡуйыу менән характерлана: “пичче ыран яла каять” (өлкән ағай иртәгә бара ауылға), “пичче яла ыран каять” (өлкән ағай ауылға бара иртәгә) һ.б.

Сыуаш теленең алфавиты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Яҙыуы кириллица нигеҙендә башҡарыла. Алфавиты 37 хәрефтән тора.

А а Ӑ ӑ Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ӗ ӗ Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н О о П п Р р С с Ҫ ҫ Т т У у
Ӳ ӳ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
Исеме IPA Транскрипция
А а а /a/
Ӑ ӑ ă /ə/ Аь
Б б бӑ /b/ баь
В в вӑ /ʋ/ ваь
Г г гӑ /ɡ/ гаь
Д д дӑ /d/ даь
Е е е /ɛ/
Ё ё ё /jo/
Ӗ ӗ ӗ /ɘ/ Еь
Ж ж жӑ /ʐ/ жаь
З з зӑ /z/ заь
И и и /i/
Й й йӑ /j/ йаь
К к кӑ /k/ каь
Л л лӑ /l/ лаь
М м мӑ /m/ маь
Н н нӑ /n/ наь
О о о /o/
П п пӑ /p/ паь
Р р рӑ /r/ раь
С с сӑ /s/ саь
Ҫ ҫ çӑ /ɕ/ щаь
Т т тӑ /t/ таь
У у у /u/
Ӳ ӳ ӳ /y/ Уь
Ф ф фӑ /f/ фаь
Х х хӑ /χ/ хаь
Ц ц цӑ /ʦ/ цаь
Ч ч чӑ /ʨ/ чаь
Ш ш шӑ /ʂ/ шаь
Щ щ щӑ /ɕː/
/ɕt͡ɕ/
щаь
Ъ ъ хытӑлӑх палли -
Ы ы ы /ɯ/
Ь ь çемçелӗх палли /ʲ/
Э э э /e/
Ю ю ю /ju/
Я я я /ja/

Башҡортостанда cыуаш теле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Башҡортостан Республикаһыла cыуаш теле уҡытыу 27 мәктәптә һәм 4 мәктәп филиалдарында алып барыла; тел предмет булараҡ 93 мәктәптә өйрәнелә. Сыуаш теле буйынса белгестәр БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында (Стәрлетамаҡ педагогия академияһы), Бәләбәй педагогия колледжында һәм Стәрлетамаҡ киң профилле һөнәр биреү колледжында әҙерләнә. «Аургаза хыпарси» («Аургазинский вестник», «Урал сасси», «Щуда щул» гәзит сыуаш теле сыға).

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Чувашский язык: история и современность. Чебоксары, 1994.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Сыуаш теле