Төрөк теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Төрөк теле
Үҙатама: Türkçe
Илдәр: Төркиә, Кипр Республикаһы, Болгария
Рәсми статусы: Төркиә, Төнъяк Кипр Республикаһы
Телде белеүселәрҙең дөйөм һаны: ~80 млн.
Рейтинг: 19-20
Классификация (?)
Категория: Евразия телдәре
Алтай ғаиләһе
Төрки тармағы
Уғыҙ төркөмө
Яҙма: Латин әлифбаһы
Тел кодтары (?)
ГОСТ 7.75–97: тур 693
ISO 639-1: tr
ISO 639-2: tur
ISO 639-3: tur

Төрөк теле, (төрөксә — Тürk dili, Türkçe, Türkiye Türkçesi), уғыҙ төркөмөнә ҡараған төрки телдәренең береһе. Төркиәнең дәүләт теле. Кипр Республикаһында грек теле менән бер рәттән дәүләт теле булып тора. Әҙәби төрөк теле истанбул диалектына нигеҙләнә. 1928 йылға тиклем ғәрәп яҙыуы, унан һуң латин хәрефтәре ҡулланыла.

Әҙәби төрөк теле X—XI быуаттарҙа Анатолия ярымутрауына үтеп ингән уғыҙ-сәлжүк ҡәбиләләре йоғонтоһонда формалаша. Элек уны ғосманлы теле тип йөрөткәндәр. Ғосманлы осорон өс осорға бүлеп йәрәтәләр.

  1. Иҫке ғосманлы осоро — XII-XV быуаттар.
  2. Иҫке ғосманлы осоро — XV-XIX быуаттар.
  3. Иҫке ғосманлы осоро — XIX-XX быуаттар.

Беренса осорҙа ғәрәп-фарсы телдәре йәғәонтоһонда үҫә. Икенсе осорҙа әҙәби телгә ғәрәп-фарсы телдәренән ингән һүҙҙәр 90 проценттан артып китә. Был әҙәби тел һәм һөйләү теле араһында һур ғына айырмалыҡтар булыуына килтерә. Өсөнсө осорҙа ғәрәп-фарсы һүҙҙәренән арыныу, төрөк һүҙҙәре менән алыштырыу, әҙәби тел менән һөйләш телен яҡынайтыу мәмкинлектәрен ҡарайҙар[1]

Лексик, фонетик һәм синтаксис яҡтан тәрәк теленә иң яҡын телдәр Молдавия, Румыния һәм Болгарияла таралған гагауз теле булып тора һәм (гагауз һәм балҡан-гагауз телдәре), ҡырым татарҙары теленең көньҡ диалекты.Әзербайжан теле әҙәби төрөк теленә яҡын[2]

Төрөк алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төрөк әлифбәһендә 29 хәреф: a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z. Шул иҫәптән 6 төрөк(ğ,ü,ş,i,ö,ç).

A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z
a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z
а б дж ч д ә ф г ғ һ/х ы и ж к/ҡ л м н о ө п р с ш т у ү в й з

Төрөк әлифбаһы — хәҙерге төрөк алфавиты. 1928 йылда Мостафа Кәмал Ататөрк менән индерелә.

Граматикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төрөк теле агглютинатив теле.

Интонация һәм баҫым[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Интонация һәм баҫым башҡорт теле менән оҡшаш.

Сингармонизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төрөк теле аффикстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • - dır, -dir, -dur, - dür,- tır, tir, - tur, - tür (-дыр, дир, -дур, -дүр, -тир, -тур, -түр).

Киҫәксәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • -mı

Морфология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

миҫал:

Uçurtmayı vurmasınlar. Осар йыланды бәрмәһендәр

Ошо һөйләмде бүлергә мөмкин: Uçurtma-yı vur-ma-sın-lar. «Осоу йылан — уны бәреү-юҡ- шулай булһын -улар.»

  • Türkleştiremediğimizlerdensinizdir. —
  • Afyonkarahisarlılaştıramadıklarımızdan mısınız?

bahçe-de (баҡсала), lokanta-da (ресторанда).

dişçi + niz — dişçiniz « һеҙҙен теш табипы »,

köprü + nüz — köprünüz «һеҙҙен күпер»

Һүҙҙәр һәм һөйләмдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

iki masa ve üç sandalye getır. Ekmek kes.

Ики маса ве юч сандалье гетир. Экмек кес.

Ике өҫтәл һәм өс ултырғыс килтер. Икмәк киҫ.

Арауыҡта йөрөү һүҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • ön – өн, кеше алдынан арауыҡ

önüne bak! — аяҡ алдынан ҡара!

Төрөк телдә ай исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ocak ғинуар
  • Şubat февраль
  • Mart март
  • Nisan апрель
  • Mayıs май
  • Haziran июнь
  • Temmuz июль
  • Ağustos август
  • Eylül сентябрь
  • Ekim октябрь
  • Kasım ноябрь
  • Aralık декабрь

Төрөк халыҡ мәҡәлдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Aç ayı oynamaz. – Ас айыу уйнамаҫ.

Allah gumuş kapıyı kaparsa, altı kapıyı açar. - Алла көмөш ишекте япһа, алтын ишекте асыр.

Aç tavuk kendini arpa ambarında sanır. - Ас тауыҡ үҙен арпа амбарында (тип) һанар.

Açık yaraya tuz ekilmez. - Асыҡ яраға тоҙ түгелмәҫ.

Практик транскрипцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Зәйнуллина Г.Д. Төрөксә-башҡортса һүһлек. - Өфө. Башҡортостан «Китап» нәшриәте. 1996. -184 бит. ISNB 5-295-01920-9
    • Зәйнуллина Г.Д. Төрөксә-башҡортса һүһлек. - Өфө. Башҡортостан «Китап» нәшриәте. 1996. -184 бит. ISNB 5-295-01920-9
    • Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. Отв. Ред. Э. Р. Тенишев. М.: Наука, 2002