Мостафа Кәмал Ататөрк

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Мостафа Кәмал Ататөрк
Mustafa Kemal Atatürk
Мостафа Кәмал Ататөрк
1-сы/-се етәксе Төркиәнең беренсе президенты
29 октябрь 1923 йыл — 10 ноябрь 1938 йыл
Хөкүмәт башлығы: Исмет Инёню
Али Фәтхи Окьяр
Исмет Инёню
Мәхмүт Йәлил Баяр
Алдан килеүсе: вазифа бөтөрөлгән
Дауамсыһы: Исмет Инёню
Флаг
Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы
24 апрель 1920 йыл — 29 октябрь 1923 йыл
Алдан килеүсе: вазифа бөтөрөлгән
Дауамсыһы: Фехти Окяр
Флаг
Төркиәнең Премьер-министры
3 май 1920 йыл — 24 ғинуар 1921 йыл
Алдан килеүсе: вазифа бөтөрөлгән
Дауамсыһы: Февзи Чакмак
 
Партия: Төркиәнең Республика халыҡ партияһы
Тыуған: 1881({{padleft:1881|4|0}})
Салоники,
Ғосман империяһы
Вафат: 10 ноябрь 1938({{padleft:1938|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})
Истанбул, Төркиә
Ерләнгән: «Аныт Кабир», Анкара
Атаһы: Али Рыза-әфәнде
Әсәһе: Зөбәйҙә ханым
Ҡатыны: Латифа Ушаклыгөл (1923 — айырылышыу 1925)
Балалары: тәрбиәгә алынған 10 үгәй бала
 
Автограф: Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg
 
Наградалары:
I дәрәжә Меджидие ордены
II дәрәжә Османиә ордены
Крест Военных заслуг (Австро-Венгрия)
Почётлы легион ордены кавалеры
1-се класлы Тимер тәре
2-се класлы Тимер тәре
Галлиполи йондоҙы

Мостафа Кәмал Ататөрк (Ғәзи Мостафа Кәмал-паша[1], төр. Mustafa Kemal Ататөрк; 1881[2] — 10 ноябрь 1938) — ғосман һәм төрөк реформаторы, сәйәсмән, дәүләт эшмәкәре һәм хәрби етәксе; Төркиәнең Республика халыҡ партияһын ойоштороусы һәм уның тәүге лидеры; Төркиә Республикаһының беренсе президенты, хәҙерге Төркиә дәүләтенә нигеҙ һалыусы.

Сығышы, бала сағы һәм белеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғази Мостафа Кәмал 1881 йылда тыуған, тыуған көнө итеп тарихи дата булған 19 май көнөн һайлай, сөнки был — Төркиәнең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш башлаған көнө. Тыуған ҡалаһы Сәләник, әлеге көндә был ҡала Греция дәүләтенә ҡарай. Атаһы Али Рыза әфәнде тәүҙә таможняла хеҙмәт иткән, һуңынан урман һатыу эше менән шөғөлләнгән. Әсәһе — Зөбәйҙә ханым. Был ғаиләлә балалар күп була, ләкин Мостафанан алда тыуған Фатима, Үмәр, Әхмәт, Нәжиә атлы туғандары бәләкәйҙән үк үлеп ҡала, Мостафа һәм кесе һеңлеһе Макбүлә генә ғүмерле була.

Зөбәйҙә ханым диндар була, шуға ла йәше еткән Мостафаны үҙҙәренең кварталындағы Хафиз Мәхмәт Әфәнде мәктәбенә бирергә теләй, атаһы иһә улының яңы ғилемдәрҙе өйрәнеүен хуп күрә. Мостафа уҡыуҙы әсәһе теләгән мәктәптә дин өйрәнеүҙән башлай, ләкин бер нисә көндән яңыса тәрбиәләгән Шәмси Әфәнде мәктәбенә күсә. Бында уҡырға биргәне өсөн Мостафа атаһына ғүмер буйына рәхмәтле була.

1888 йылда атаһы үлеп ҡала. 1893 йылдың 13 мартында 12 йәшлек Мостафа Сәләник ҡалаһындағы хәрби мәктәпкә уҡырға әҙерләүсе мәктәпкә бара. Математика уҡытыусыһы уға Кәмал (Камил, тимәк «камил») тигән икенсе исем бирә.

1896 йылда Македонияның Битола ҡалаһындағы хәрби мәктәпкә алына.

1899 йылдың 13 мартынан Истанбулдағы Оттоман хәрби колледжында уҡыуын дауам итә, ул ваҡытта Истанбул Осман империяһының баш ҡалаһы була.

1902 йылдың 10 февралендә генераль штабтың Оттоман академияһына уҡырға инеп, уны 1905 йылдың 11 ғинуарында тамамлай.

Хеҙмәтенең башы. Йәштәр хәрәкәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пикардтағы хәрби уйындар. 1910 йыл

1905 йылда Дамаскка ебәрелә, шунда «Ватан» исемле революцион ойошмаға нигеҙ һала.

Кемаль Беренсе донъя һуғышында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ататөрк Мостафа Кәмал
Мостафа Кәмал, армия башлығы (1918).
Маршал Ататөрк

1920 йылда ҡайһы бер Европа илдәре Төркиәгә ҡаршы һуғыш башлаған. Греция — Төркиәне, Англия — Истанбул ҡалаһын, Франция — Мараш, Ғазиантеп, Урфа ҡалаларын баҫып алған. 1920 йылда Мостафа Кәмал Паша Хөкүмәте менән Төркиәне баҫып алған илдәргә һуғыш иғлан иткән. Һөҙөмтәлә баҫып алыусылар Төркиәнән ҡыуылған.

1923 йылдың 29 октябрендә Төркиә республика итеп иғлан ителә, Кәмал — уның президенты. 1924 йылдың 20 апрелендә Төрөк республикаһының икенсе конституцияһы ҡабул ителә, ул 1961 йылға тиклем ғәмәлдә була.

Реформалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1. Сәйәси үҙгәрештәр:

  • Солтанат бөтөрөлә (1 ноябрь, 1922 йыл).
  • Халыҡ партияһы ойошторола һәм бер партиялы сәйәси система булдырыла (9 сентябрь, 1923 йыл).
  • Республика иғлан ителә (29 октябрь, 1923 йыл).
  • Хәлифәт бөтөрөлә (3 март 1924 йыл).

2. Ижтимағи тормошта үҙгәрештәр:

  • Ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер төрлө хоҡуҡтар бирелә (1926—1934 йылдар).
  • Баш һәм өҫ кейемдәр реформаһы (25 ноябрь 1925 йылғы).
  • Дини ордендар эшмәкәрлеге тыйыла (30 ноябрь 1925 йыл).
  • Фамилиялар тураһында закон (21 июнь 1934 йыл).
  • Исемдәр янына ҡушаматтар һәм дәрәжәләр ҡуйыу тыйыла (26 ноябрь 1934 йыл).
  • Халыҡ-ара ваҡыт системаһы, календарь һәм үлсәү саралары индерелә (1925-31 йылдар).

3. Хоҡуҡ өлкәһендә үҙгәртеүҙәр:

  • Шәриғәт нигеҙендә яҙылған закондар тыйыла (1924—1937 йылдарҙа).
  • Яңы Граждандар кодексы һәм башҡа закондар ҡабул ителә, был донъяуи хөкүмәт төҙөргә мөмкинлек бирә.

4. Мәғариф өлкәһендә үҙгәрештәр:

  • Мәғариф органдары бер етәкселек аҫтына йыйыла (3 март 1924 йыл).
  • Яңы төрөк алфавиты ҡабул ителә (1 ноябрь, 1928 йыл).
  • Төркиә лингвистика һәм Төркиә тарихи йәмғиәттәре төҙөлә.
  • Университетта белем биреү тәртипкә килтерелә (31 май 1933 йыл).
  • Сәнғәт өлкәһендә яңылыҡтар индерелә.

Фамилия тураһындағы закон нигеҙендә 1934 йылдың 24 ноябрендә Төркиәнең Бөйөк Милли Йыйылышы Мостафа Кәмалға Ататөрк фамилияһын бирә.

Шәхси тормош[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мостафа Кәмал Ататөрк һәм уның ҡатыны Латифа Ушаклыгил Аданда, 1923
Мостафа Кәмал әсәһенең үлгән көнөндә

Тормошоноң аҙағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ататөрк 1938 йылдың 10 ноябрендә 57 йәшендә Истанбулда Долмабахчә һарайында — төркиә солтандары резиденцияһында үлә.

Ататөрк мавзолейы («Анкар»)

Галереяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

</gallery>

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. «Кемаль Ататюрк» — новое имя и фамилия Мустафы Кемаля c 1934 года, принятое в связи с упразднением в Турции титулов и введением фамилий. (см. БСЭ, М., 1936, стб. 163.
  2. Точная фактическая дата неизвестна. Официально принятая в Турции дата его дня рождения 19 мая: день известен в Турции как 19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı.