Төркиәт

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Төркиәт
Өйрәнеү объекты Төрөк теле һәм Төрки телле халыҡтар
Commons-logo.svg Төркиәт Викимилектә

Төркиәт (рус. тюркология) — төрки һәм төрки телле халыҡтарҙың телдәрен, тарихын, әҙәбиәтен, фольклорын, этнографияһын, рухи һәм матди мәҙәниәтен өйрәнгән гуманитар фәндәр комплексы; шәрҡиәт бүлеге.

Башта тар рәүештә төрки телдәрҙе һәм әҙәбиәттәрҙе өйрәнеүсе филологик фән булараҡ ҡаралған.

Өйрәнеү предметы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Географик яҡтан төркиәтселәрҙең тикшереү өлкәһе төньяҡ-көнсығышта Саханан көньяҡ-көнбайышта Кипрға тиклем, көнсығышта Ҡытайҙан көньяҡ Яҡын Көнсығыш илдәренә ҡәҙәр.

Төрки халыҡтарҙың, этник төркөмдәрҙең һәм әҙселектәрҙең донъяла дөйөм иҫәбе бөгөн төрлө баһаламалар буйынса яҡынса 165 миллион кешегә барып етә. Яҡынса 20 миллион кеше икенсе йәки өсөнсө тел булараҡ ниндәйҙер төрки телен белә. Иң иртә төрки текстар беҙҙең эраның 600—800 йылдар менән билдәләнә.

Боронғо төркиҙәрҙең дине тәңрелек булған. Хәҙерге ваҡытта төрлө халыҡтар төрлө диндәрҙе тота. Төп диндәр — ислам, христианлыҡ, буддизм һәм урындағы инаныуҙар. Хәҙерге төркиҙәрҙең күпселеге мосолман-сөнниҙәр. Буддизм динен тотоусылар хәҙер тик һары уйғырҙар һәм тывалар араһында ҡалған. Сыуаштар һәм гагауздар башлыса православие христиандары. Караимдарҙың дине — иудаизм.

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй Федерацияһында 25 төрки халыҡ йәшәй (барлығы яҡынса 12 миллион кеше): татарҙар (5 млн. 554 мең), башҡорттар (1 млн. 673 мең), сыуаштар (1 млн. 637 мең), ҡаҙаҡтар (653 мең), әзербайжандар (621 мең), сахалар (443 мең), ҡумыҡтар (422 мең), тывалар (243 мең), ҡарасәйҙәр (192 мең), үзбәктәр (122 мең), балҡарҙар (108 мең), төрөктәр (92 мең), нуғайҙар (90 мең), хакастар (75 мең), алтайҙар (67 мең), төркмәндәр (33 мең), ҡырғыҙҙар (31 мең), шорҙар (13 мең), гагауздар (12 мең), долгандар (7261), ҡырым татарҙары (4131), уйғырҙар (2867), ҡараҡалпаҡтар (1609), тофаларҙар (837), караимдар (366)[1].

1997 йылда сыҡҡан «Тюркские языки» коллектив монографияһында 39 тере һәм 15 үле төрки телдәр билдәләнгән[2].

Төркиәт буйынса тикшеренеүҙәр Башҡортостанда башлыса Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт педагогия университетында алып барыла.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо Ҡытай тарихи сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләр тураһында иң тәүге мәғлүмәттәр теркәлгән. Боронғо Рим тикшеренеүсеһе Аммиан Марцеллин (IV быуат), Византия тарихсылары Приск Панийский (V быуат), Иордан, Прокопий Кесарийский, Менандр Протектор (бөтәһе лә — VI быуат), Феофилакт Симокатта (VII быуат) һәм башҡалар, урта быуат ғәрәп һәм фарсы телле авторҙар Ибн Хордадбех, Ибн Руста, Ибн Фаҙлан, Гардизи, Рәшит әт-Дин һәм башҡалар, Европа сәйәхәтселәре Плано Карпини, Гильом де Рубрук, Юлиандың һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре төрки халыҡтарҙың тарихы буйынса мөһим сығанаҡтар булып тора. VIII—X быуаттың боронғо руник яҙмалары (орхон-йәнәсәй яҙмалары) һәм VIII—XVI быуаттарҙа иҫке уйғыр руналары менән яҙылған ҡомартҡылар төркиәт өсөн мөһим сығанаҡ булған.

Төрки телдәр буйынса тәүге етди хеҙмәт «Төрки һөйләштәр йыйылмаһы» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk — Төрлө төрки телдәр буйынса һүҙлек-белешмә) була, ул XI быуатта Мәхмүт Ҡашғари тарафынан төҙөлгән.

XV—XVII быуаттарҙа төркиәттең төп йүнәлеше Ғосман империяһын һәм ғосман телен өйрәнеү була.

XVIII быуатта Швеция тикшеренеүсеһе Ф. И. Страленберг Себер төрки халыҡтарының мәҙәниәтен һәм телен, Йәнәсәйҙең рун ҡомартҡыларын өйрәнә, 1893 йылда Дания ғалимы В. Томсен боронғо төрки яҙма ҡомартҡыларҙы асыҡлай.

XIX быуат аҙағында Венгрия, Германия, Финляндияла төркиәт үҙәктәре формалаша, уларҙа башҡорт, татар, сыуаштарҙың һәм башҡаларҙың теле һәм мәҙәниәте өйрәнелә (А. Вамбери, Г. Ю. Кляпрот, Д. Месарош, В. Шотт). Болгария, Венгрия, Германия, Италия, Польша, Финляндия, Франция һәм башҡа илдәр ғалимдарының (Г. Гылыбов, Н. Тодоров, Д. Хазам, Д. Немет, А. Рона-Таш, А. фон Габен, Г. Дёрфер, С. Соммье, В. Зайончковский, Э. Трыярский, М. Рясянен, П. Пельо, Ш. Э. Уйфальви де Мезо-Ковезд, Э. Шаванн, Г. Ярринг, Л. Юхансон, К. Г. Менгес, П. Б. Голден) хеҙмәттәре төркиәт проблемаларына арналған. 1795 йылда Парижда төрки телдәрҙе өйрәнеүгә арналған көнбайыш донъяла тәүге юғары мәктәп — «Тере көнсығыш телдәре мәктәбе» (L'école des langues Orienteles vivantes) асылған. Төркиәт фәне Төркиә Республикаһында әүҙем үҫешкән, уның үҫешенә Р. Р. Арат, А. Асыл, Б. Аталай, Ә. Ә. Вәлидов, А. Дильачар, Ә. Инан, Ф. Кепрюлю һәм башҡалар ҙур өлөш индерә. Хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстанда, Үзбәкстанда, Әзербайжанда һәм башҡаларҙа ҙур төркиәт үҙәктәре эшләй.

Урыҫ сығанаҡтарында төркиҙәр тураһында иң тәүге тасуирламалар «Ваҡыт йылдары повесы» («Повесть временных лет»; XII быуат), Нестор Искәндәрҙең «Царьградты алыу тураһында повесть» («Повесть о взятии Царьграда»; XV быуат) һәм башҡа йылъяҙмаларында бирелгән. А. И. Лызловтың «Скиф тарихы» («Скифская история»; XVII быуат), Д. И. Кантемирҙың ике томлы Төркиә тарихы буйынса хеҙмәттәре төрки телле халыҡтар тарихы проблемаларына арналған. Рәсәйҙә фәнни төркиәт XVIII быуатта формалашҡан. 1724 йылда Петербург Фәндәр академияһы асылғандан һуң, төрки халыҡтарҙың тарихын һәм телен системалы өйрәнеү башлана (Г. З. Байер, И. И. Лепёхин, Г. Ф. Миллер, П. С. Паллас, П. И. Рычков, В. Н. Татищев һәм башҡалар). Академик экспедициялар барышында Себер, Урал һәм Волга буйы халыҡтары тураһында материалдар йыйыла. 1787 йылда сыҡҡан Палластың «Барлыҡ телдәрҙең һәм һөйләштәрҙең сағыштырмаса һүҙлектәре» («Сравнительные словари всех языков и наречий») лексиконында татар, мишәр, нуғай, башҡорт һәм башҡа төрки телдәрҙән лексик материалдар бирелгән. XIX быуатта Петербург Фәндәр академияһының Азия музейы, Ҡазан университетында Көнсығыш төркөмө асыла; төрки халыҡтарҙың теле, әҙәбиәте, тарихы, археологияһы, этнографияһы өйрәнелә (Н. А. Аристов, И. Н. Березин, Л. З. Будагов, Н. И. Ильминский, А. К. Казем‑Бек, Л. Э. Лазарев, Х. Д. Френ, О. Н. Бетлинг, П. М. Мелиоранский). 1863 йылда Петербург университетында Көнсығыш тарихы кафедраһы ойошторола, ошонан алып төрки халыҡтарҙың тарихы үҙ аллы үҫеш ала (Н. Я. Бичурин, В. В. Вельяминов-Зернов, Н. И. Веселовский, В. В. Григорьев, В. Г. Тизенгаузен, В. В. Радлов, В. В. Бартольд һәм башҡалар).

XIX быуатта — XX быуат башында төрки телле халыҡтар вәкилдәре араһынан төркиәтселәр сыҡҡан: М. Ф. Ахундов, М. М. Биксурин, С. С. Вәлиханов, Н. Ф. Катанов, И. И. Хәлфин, Ҡ. Насыри, М. И. Өмөтбаев, Ә. Ә. Вәлидов һәм башҡалар. Октябрь инҡилабынан һуң төрки телдәр өсөн яңы алфавит һәм грамматика эшләнә. А. Н. Бернштам, Л. Н. Гумилёв, А. П. Окладников, Л. П. Потапов, С. И. Руденко, С. П. Толстов, А. Ю. Якубовский һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә төрки халыҡтарҙың тарихы, этнографияһы, археологияһы үҫеш ала. Тел ғилеме өлкәһендә төркиәт ҙур уңыштарға өлгәшә, төрки телдәрҙе өйрәнеүселәр: В. А. Богородицкий, С. Е. Малов, Ғ. Х. Әхәтов, Н. И. Ашмарин, Н. А. Баскаков, Н. К. Дмитриев, Ж. Ғ. Кейекбаев, А. Н. Кононов, Э. Р. Тенишев, Л. З. Заляй, А. М. Щербак, М. Ш. Ширалиев, К. М. Мусаев, Э. В. Севортян, Ә. Ә. Юлдашев һәм башҡалар. Төркиәтсе‑әҙәбиәт белгестәре Е. Э. Бертельс, В. А. Гордлевский, Мөх. Ф. Ғәйнуллин, В. М. Жирмунский, А. Н. Самойлович, В. Д. Смирнов, Ғ. Б. Хөсәйенов һәм башҡалар яңы әҙәби һәм фольклор ҡомартҡыларын ҡулланышҡа индерә, төрки халыҡтар әҙәбиәтенең үҙенсәлектәрен һәм традицияларын өйрәнә.

XX быуаттың 30-сы һәм 40-сы йылдарҙа СССР-ҙың күп кенә күренекле төркиәтсе ғалимдар репрессияланған[3][4][5][6].

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Данные Всероссийской переписи 2002 года
  2. Языки Мира. Тюркские языки. М., 1997.
  3. Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М., Насилов Д. М. Репрессированная тюркология — Москва: "Восточная литература" РАН, 2002. — Б. 5. — ISBN 5-02-018338-5.
  4. составитель Тумаркин Д. Д. Репрессированные этнографы — Москва: «Восточная литература» РАН, 2002. — ISBN 5-02-018346-6.[1]
  5. Русские археологи и политические репрессии 1920—1940-х гг.
  6. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Кононов А. Н. История изучения тюркских языков в России: Дооктябрьский период. — 2-е изд. — Л.: Наука, 1982.
  • Кононов А. Н. Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов: Дооктябрьский период. — 2-е изд., перераб. — М., 1989.
  • Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М., Насилов Д. М. Репрессированная тюркология — М.: «Восточная литература» РАН, 2002. — 296, [8] б. — ISBN 5-02-018338-5.
  • Милибанд С. Д. Востоковеды России, XX — начало XXI века: Биобиблиографический словарь: В 2-х книгах. — М.: Восточная литература, 2008. — 968 с. + 1004 с. + 70 с. (доп. и указ., 2009).

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Востоковедение