Сәмәрҡәнд

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Сәмәрҡәнд
үзб. Samarqand
Registan square Samarkand.jpg
Герб
Герб
Ил

Узбәкстан

Ѳлкә

Сәмәрҡәнд

Координаталар

39°39′15″ с. ш. 66°57′35″ в. д.HGЯO

Хоким

Акбар Шукуров

Нигеҙләнгән

б.э.т. 742 йыл

Элекке исеме

Мараканд, Согдиан

Майҙаны

120[1] км²

Бейеклеге

702 м

Климат тибы

субтропик эске континенталь

Рәсми теле

үзбәк

Халҡы

519 683[1] кеше (2016)

Тығыҙлығы

4204 кеше/км²

Агломерация

около 1 000 000

Милли состав

үзбәктәр, тажиктар, урыҫтар, Урта Азия ирандары һәм башҡалар

Конфессиональ составы

башлыса мосолман-сунниттар, шулай уҡ христиадар һәм башҡалар

Этнохороним

Сәмәрҡәнд, сәмәрҡәндтәр

Сәғәт бүлкәте

UTC+5

Телефон коды

+998 66

Почта индексы

140100[2]

Автомобиль коды

14 (старого образца 1998—2008)
30 — 39 (нового образца с 01.10.2008)[3]

Рәсми сайт

samshahar.uz
Ҡалып:Ref-uz (урыҫ.) (инг.)

Награды

Ҡалып:Орден Амира Темура Ленин ордены

День города

18 октябрь

Сәмәрҡәнд (Земля)
Сәмәрҡәнд
Сәмәрҡәнд
Вид Самарканда и его окрестностей со спутника
Реконструкция вида древнего города Афрасиаб, который находится на северной окраине Самарканда.

Сәмәрҡәнд (үзб. Samarqand; согд. Smʼrknδh) — халҡының иҫәбе һәм ҙурлығы буйынса Үзбәкстандағы икенсе ҡала, административ үҙәге Сәмәрҡәнд (ѳлкә) виләйәте. Территорияның дѳйѳм майҙаны 120 кв.м. тәшкил итә. 2016 йылдың 1 ғинуарына халҡының иҫәбе 519,6 мең була. Ҡала диңгеҙ кимәленән 702 метр бейеклектә урынлашҡан. Үзбәкстандың тарихи үҙәге - Регистан (Сәмәрҡәнд)|майҙаны һәм Региста́н ансамбле. 2001 йылда ҡала, уның архитектура һәм археологик ҡомартҡылары «Сәмәрҡәнд — мәҙәниәт саты» исеме менән Үзбәкстанда ЮНЕСКО-ның Бѳтә донъя мираҫына ингән объекттар исемлегенә индерелә. Сәмәрҡәнд — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе.[4][5]. Уға (беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта), 742 йылда нигеҙ һалынған. Согдиан ѳлкәһенең һәм дәүләтенең тарихи үҙәге. Ике мең йылдан ашыу ҡала Ҡытай һәм Европа араһындағы Бѳйѳк ебәк юлында мѳһим пункт булып тора. Шулай уҡ ул урта быуат Кѳнсығыштың мѳһим фән үҙәге лә. 875—999 йылдарҙа Сәмәрҡәнд Саманидтар дәүләтенең эре сәйәси һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып та һанала. 875 йылдан 892 йылға тиклем Сәмәрҡәнд был дәүләттең баш ҡалаһы була. XIV быуатта Тамерлан империяһының һәм Тимуридтар династияһының баш ҡалаһы. 19251930 йылдарҙа Сәмәрҡәндә Үзбәк ССР-ың баш ҡалаһына әйләнә.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡаланың хәҙерге исеме — Сәмәрҡәнд.[6]. Антик әҙәбиәттә ҡала Согдиан булараҡ билдәле. ( Согдиан һәм Мараканд (Мароканд) тарихи ѳлкәләре менән бутарға кәрәкмәй). Герат ғалимы, тарихсыһы һәм географы Хафизи Абру (XV быуат) ҡаланың исемен Шамарҡанд — «Шамар ауылы» булараҡ аңлата. Хәҙерге этимологтар икенсе ѳлѳштәге ҡәнд һүҙен «ауыл, ҡала», тәүге ѳлѳштѳ asmara- «таш» һүҙенән тип белдерә. Ҡайһы бер ғалимдар «Сәмәрҡәнд» һүҙе тѳрки телдән килеп сыҡҡан һәм «Бай ауыл» тигәнде аңлата тип бара. Был турала урта быуат ҡытай сығанаҡтары хәбәр итә. Улар Сәмәрҡәндте , «уңдырышлы ҡала» тигәнде аңлатҡан «Си-ми-се-кан» исеме менән атай. Ошо уҡ версияны ғалим-энциклопедист бу Райхан аль-Беруни ла хуплай [7], XIII быуаттың Әрмән йылъяҙмасыһы Сумбат «Сәмәрҡәнд», тимәк «кѳр йәки уңдырышлы ҡала» тип хәбәр итә; Тамерлан һарайының Испан илсеһе, үҙенең сәйәхәтен яҙыуы менән билдәле булған Руй Гонсалес де Клавихо Сәмәрҡәнд тураһында яҙғанда уның «бай ауыл» тигән мәғәнәне аңлатҡан ысын исеме «Симескинт» булыуын аңлатып тормай. [8].

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәмәрҡәнд тораларының мәҙәни ҡатламдарында боронғо кешеләрҙең утты үҙләштереүе билдәле була. Уның тирәләй һуңғы палеолит осоро кешеләренең тѳп йәшәү эшмәкәрлеге туплана.[9]. Сәмәрҡәнд — беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта нигеҙ һалынған, донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Уны Рим һәм Нанкин ҡалаларының тиҫтере тип атарға ла була. Сәмәрҡәндкә нигеҙ һалыныуҙың тәүге ун йыллығында Библияны тѳҙѳү башлана, Боронғо Грецияла тәүге олимпия уйындары уҙғарыла, Финикий яҙмаһы фонында Грек алфавиты барлыҡҡа килә. Ҡаланың барлыҡҡа килеүенең тәүге быуатында Урта Азияла Согдиан, Бактрия, Хорезм һәм Парфия кеүек боронғо дәүләттәр һәм цивилизациялар барлыҡҡа килә. Антик тарихта Сәмәрҡәнд, беҙҙең эраға тиклем VI быуатта уҡ зороастризмдың изге китабы — Авестала һүрәтләнгән Согдиан дәүләтенең баш ҡалаһы булараҡ билдәле була. Рим империяһы һәм Боронғо Греция тарихсылары яҙмаларында ҡала тәүге тапҡыр Мараканд (грек. Μαρακάνδα) исеме менән телгә алына. Уны Квинт Курций Руф, Арриан, Страбон һәм Сәмәрҡәндте (был ваҡытта ул, беҙҙең эраға тиклем 329 йылда, нығынған һәм үҫешкән ҡала була) баҫып алған Александр Македонскийҙың башҡа биографтары ла ҡуллана. IV—V быуаттарҙа Сәмәрҡәнд кѳнсығыш иран телендә һѳйләшкән тѳрки ҡәбиләләр — тхиониттар һәм кидариттар власы аҫтында була. VI быуат башында эфталиттар тарафынан яуланып алына һәм составында Хорезм, Согдиан, Бактрия һәм Гандхар булған империяға инә.

Иртә Урта быуаттар дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

567—658 йылдарҙа Согдиан үҙәге булараҡ Сәмәрҡәнд Тѳрки һәм Кѳнбайыш тѳрки ҡағанаттары бойондороғонда була. Тѳрки-согдийҙың тығыҙ бәйләнеше тѳрки һәм согдий телдәре һүҙҙәрен үҙ-ара үҙләштереүгә булышлыҡ итә. Боронғо тѳрки ҡағанаттарының иртә эпиграфик яҙмаларында согдий теле рәсми тел булып һанала. Согдий текстарында һәм документтарынд тѳрки телдән үҙләштерелгән һүҙҙәр осрай.[10]. 712 йылда ҡала Кутейба ибн Муслим етәкселегендәге ғәрәп баҫҡынсылары тарафынан яулап алына. 806—810 йылдарҙа ҡалала Рафи ибн Лейс восстаниеһы була. Уны баҫтырыуҙа урындағы аристократ Саман-худаттың ейәндәре ҡатнаша.

Мосолман ренессанс дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

875—999 йылдарҙа Сәмәрҡәнд Саманидтар дәүләтенең иң эре сәйәси һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе була. 875 йылдан 892 йылға тиклем был дәүләттең баш ҡалаһы була. Тѳрки династия Караханитар йәки илекхандар идара иткән ваҡытта Сәмәрҡәндта тәүге мәҙрәсә тѳҙѳлә. Уларҙың иң билдәлеһе (1040—1068 йылдарҙа) Ибраһим тамгач-хан мәҙрәсәһе була. Ибраһим Хѳсәйен Ҡараханид идара иткән осрҙа (1178—1200 йылдарҙа) рәсемдәр менән биҙәлгән монументаль һарай тѳҙѳлә. 1212 йылда караханид Осман восстаниеһын баҫтырғандан һуң, Сәмәрҡәнд Хорезмшах дәүләте составына инә. 1220 йылда тулыһынса Сыңғыҙхан тарафынан талана 1365 йылда[11] ҡалала Маулана-задэ, Абу Бекр Келеви һәм Хурдак Бухари етәкселегендәге сербедар восстаниеһы башлана.

Тимур һәм Тимуридтар дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тамерлан һәм Тимуридтар идара иткән (1370—1499 йылдарҙа) ошо империяның баш ҡалаһы була. Ҡаланың ѳҫтѳнлѳк иткән күпселек архитектура шедеврҙары ошо дәүерҙә тѳҙѳлә. Был, монгол осоронан һуң, Сәмәрҡәндтең юғары үҫеш юлында булған дәүере. Тимур баш ҡаланың үҫеше ѳсѳн ҙур хәстәрлек күрһәтә, уны бѳтә донъяның баш ҡалаһы итеп күрергә теләй. Яулап алынған илдәрҙән кѳсләп ҡыуып алып килгән оҫталар арҡаһында һѳнәрселек һәм сауҙа үҫешә. Ҡалала мѳһаббәт һарайҙар, мәсеттәр, мосолман мәктәптәре, мәҙрәсәләр, кәшәнәләр тѳҙѳлә. Сәмәрҡәнд биналары дәүләтте һәм уны тѳҙѳүсене данлаған монументтар формаһында тѳҙѳлә, йыһаздар ҙа иң ҡиммәтлеһе була. Баш ҡаланың бѳйѳклѳгѳн күрһәтеү ѳсѳн, Тимур тирә-яҡтағы ауылдарға Кѳнсығыштағы Багдад, Дамаск, Шираз кеүек эре ҡалаларҙың исемен бирә. Ул шулай уҡ тѳрлѳ илдәрҙең билдәле шағирҙарын, музыканттарын, ғалимдарын йыйырға ынтыла.

Сәмәрҡәнд XV быуат башында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

(Тимур һарайына барған кастиль илсеһе көндәлегенән)

Сәмәрҡәнд тигеҙ ерҙә урынлашҡан һәм тупраҡлы үҙәк, тәрән соҡор менән уратып алынған. Ҡала аръяғында бик күп ѳйҙәр теҙелеп киткән. Бѳтә ҡалала баҡса һәм виноградлыҡтар таралып киткән. Ҡала ситендәге баҡсаларҙа ҙур һәм билдәле биналар күп. Сеньор (Тимур күҙ уңында тотола) был ҡаланы бик ныҡ данлағыһы килә, шуға ниндәйҙер ерҙәрҙе яулап алғас, шул ерҙәрҙән ҡалала һәм уға яҡын ерҙәрҙә йәшәтер ѳсѳн кешеләр килтерә. Бигерәк тә тѳрлѳ һѳнәрселек буйынса оҫталарҙы күп йыя. Дамасканан донъяла иң яҡшыһы тип табылған туҡыусыларҙы, ҡорал яһаусыларҙы, уҡтан атыу оҫталарын, быяла һәм балсыҡ эшкәртеүселәрҙе, ә Тѳркиәнән арбалетсыларҙы һәм үҙе таба алған башҡа оҫталарҙы: ташсыларҙы, ювелирҙарҙы килтерә.

Мирза Олоғбәк идара иткән осорҙа Сәмәрҡәнд донъя фәне үҙәгенә әйләнә. Бында яңы юғары уҡыу йорттары - мәҙрәсәләр һәм обсерваториялар тѳҙѳлә. Ҡалала Кѳнсығыш мосолмандарының иң аҡыллы фән эшмәкәрҙәре эшләй.

Һуңғы урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Медресе Тилля Кари на площади Регистан в Самарканде
Медресе Шер-Дор на площади Регистан в Самарканде

Шейбани хан һәм Кучкунджи хан идара иткән ваҡытта Сәмәрҡәнд Шейбанид дәүләтенең баш ҡалаһы булып ҡала. Был осорҙа ҡалала архитектура тѳҙѳлѳшѳ дауам итә. Шейбани-хан, уның килене Михр Султан Ханум мәҙрәсәләре тѳҙѳлә. Колония булып йәшәгән осорҙа быларҙың барыһы ла ҡыйратыла. Ҡала, 1533-1540 йылдарҙа, Убайдулла хан шейбаниды власына күскәс, баш ҡала булыу әһәмиәтен юғалта.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәмәрҡәндтең климаты – эске-континенталь субтропик. Ҡыш уртаса ноябрҙең икенсе ун кѳнлѳгѳнән марттың икенсе декадаһына тиклем дауам итә. Ҡышҡыһын оҙаҡ булмаған, 3-7 кѳн, һыуыҡтар булыуы ихтимал (тѳнгѳ температура −12&nbsp тиклем;°C, һирәк ваҡыт −20 °C тиклем). Күбеһенсә епшек кѳндәр була. Бындағы йәй апрелдең икенсе декадаһынан октябрҙең уртаһына тиклем була. Июнь, июль айҙарында кѳндѳҙгѳ температура 40 градусты ашып китә.[12].

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 23,2 26,7 31,7 36,2 39,5 41,4 42,4 41,0 38,6 35,2 29,9 26,7 42,4
Уртаса максимум, °C 6,8 9,1 14,2 21,1 26,4 32,2 34,1 32,9 28,3 21,6 15,3 9,1 20,9
Уртаса температура, °C 1,9 3,6 8,5 14,9 19,8 25,0 26,7 25,2 20,1 13,6 8,4 3,8 14,3
Уртаса минимум, °C −1,7 −0,5 4,0 9,4 13,5 17,4 18,9 17,4 12,7 7,2 3,4 −0,2 8,5
Абсолют минимум, °C −25,4 −22 −14,9 −6,8 −1,3 4,8 8,6 5,9 0,0 −6,4 −18,1 −22,8 −25,4
Яуым-төшөм нормаһы, мм 43,9 39,2 70,5 63,2 33,2 4,2 4,3 0,4 3,9 24,0 28,2 40,5 355,2
Сығанаҡ: [1]

Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шаһи-Зинда мавзолейҙар ансамбле.
Шаһи-Зинда мавзолейҙар ансамбленә инеү урыны.
Гүр-Әмир мавзолейы.
  • Регистан (Сәмәрҡәнд), Регистан Ансамбле — Сәмәрҡәндтең иң билдәле урындарының береһе. Урта быуаттарҙа ҡаланың үҙәк майҙаны ролен үтәй.
    • Олоғбәк мәҙрәсәһе (Сәмәрҡәнд) — 1471 йылдағы кѳнбайыш ҡоролма. Унда яҡынса 100 студент белем алған.
    • Тилля-Кари мәҙрәсәһе («алтын ялатылған») — 1660 йылдағы, территориялағы бер үк исемле мәсете булған үҙәк ҡоролма.
    • Медресе Шердор — 1636 йылдағы кѳнсығыш ҡоролма.
  • Афрасиаб ҡаласығы
  • Олоғбәк обсерваторияһы
  • Гур-Эмир мавзолейы
  • Биби Ханум мәсете
  • Биби Ханум мавзолейы
  • Шахи Зинда мавзолейы Ансамбле
  • Сәмәрҡәндтең барлыҡҡа килеү музейы (Афросиаб)
  • Хазрет-Хызр мәсете
  • Ходжа Дониер (пәйғәмбәр Даниил) мавзолейы
  • Улугбектың обсерваторияһы һәм мемориаль музейы
  • Ходжа Зиемурод мәсете
  • Кук мәсете
  • Чорсу боронғо эшлекле үҙәге
  • Абу Мансур Матридий мавзолейы
  • Рукхобод мавзолейы
  • Акһарай мавзолейы
  • Ходжа Нисбатдор мәсете
  • Ходжа Абду Дарун мәсете
  • Ишратхона
  • Намазгох (Сәмәрҡәнд) мәсете
  • Куксарай емереклектәре (Тимурҙың элекке һарайы)
  • Садриддин Айниҙың (Сәмәрҡәнд) йорт-музейы
  • Архиерей Алексия Московский соборы
  • Изге Георгий Еңеүсе храмы
  • Изге Александр Невский храмы
  • Изге Николай Чудотворец храмы
  • Изге Иоанн Креститель сиркәүе (Сәмәрҡәнд)
  • Сартенок сиркәүе (Сәмәрҡәнд)

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Азия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Америка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Африка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Европа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Общая информация о городе
  2. Почтовые индексы
  3. Новые автомобильные номера Узбекистана. Справочник Узбекистана — Золотые Страницы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ноябрь 2012.
  4. Abu-Lughod J.L. Before European Hegemony: The World System A.D. 1250-1350 — Oxford University Press, 1991. — Б. 179. — (Armenian Research Center collection). — ISBN 9780195067743.
  5. Lukonin V., Ivanov A. Central Asian Art — Parkstone International, 2012. — Б. 195. — (Temporis). — ISBN 9781780428949.
  6. Лурье П. Б. Историко-лингвистический анализ согдийской топонимики. Дисс. на соиск. уч. ст. канд. фил. наук. СПб. 2004.— Стр. 39, 110
  7. Абу Райхан Беруни, Канон Масуда. Избранные произведения. — Т.5. часть 1. — Ташкент, 1973. — с.471
  8. Руи Гонсалес де Клавихо, Дневник путешествия в Самарканд ко двору Темура (1403—1406). Перевод со староиспанского, предисловие и комментарии И. С. Мироковой. М., 1990
  9. Касымов М. Р. Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана (по материалам многослойной палеолитической стоянки Кульбулак)
  10. Лившиц В. А. Согдийцы в Семиречье: лингвистические и эпиграфические свидетельства. // Красная речка и Бурана.- Фрунзе. 1989,с.79-80
  11. Encyclopedia Britannica, 15th Ed., p. 204
  12. Большой энциклопедический словарь
  13. Vesti.uz. Сиань – 13-й город-побратим Самарканда, Vesti.uz (12 март 2013).
  14. Сәмәрҡәнд менән Флоренция туғандаш ҡалалар була = Anons.uz, Anons.uz (16 февраль 2015).
  15. Сәмәрңәнд Юрмала менән хеҙмәттәшлек итә = Газета.уз, Газета.уз (27 май 2014).

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Самарканд: Краткий справочник-путеводитель / Составители: И. И. Умняков, Ю. Н. Алескеров, К. М. Михайлов — Ташкент: Гос. изд-во Узбекской ССР, 1956. — 104 б. — 10 000 экз. (в пер.).
  • Бакман Я. И. По городу XXV веков: (Самарканд) / Вступит. статья и ред. канд. ист. наук Ю. Н. Алескерова — Ташкент: изд-во Узбекистан, 1969.
  • Alexander Morrison. Russian Rule in Samarkand 1868—1910: A Comparison with British India. Oxford, OUP, 2008 (Oxford Historical Monographs).

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]