Нью-Дели

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Нью-Дели
һинд नई दिल्ली
кб.-пандж. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
урду نئی دلی
Delhi Montage.jpg
Дәүләт Һиндостан
Статус баш ҡала
Координаты 28°42′ с. ш. 77°12′ в. д.HGЯO
Майҙаны 42,7 км²
Үҙәгенең бейеклеге 216 м
Рәсми тел һинд, панджаб, урду
Халыҡ һаны 295 000 кеше (2011)
Тығыҙлығы 3820,37 кеше/км²
Сәғәт бүлкәте UTC+5:30
Телефон коды +91 11
Почта индексы 110 xxx
Автомобиль коды DL-0?
Рәсми сайт http://www.ndmc.gov.in  (инг.)
()
Locator Dot2.gif
Нью-Дели
Һумаюн төрбәһе.

Нью-Де́ли (һинд नई दिल्ली, кб.-пандж. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, урду نئی دلی, бенг. নতুন দিল্লি, ингл. New Delhi) — Һиндостандың рәсми баш ҡалаһы, Дели ҡалаһының районы. Майҙаны — 42,7 км²[1]. Нью-Делиҙа Һиндостандың һәм Делиҙың хөкүмәттәре урынлашҡан.

Ҡаланың проектын британ архитекторы Эдвин Лаченс һәм Һерберт Бэйкер төҙөгән. Нью-Дели үҙенең киң, ағастар ултыртылған бульварҙары менән дан ҡаҙана, бында күп кенә дәүләт учреждениелары урынлашҡан һәм бихисап иҫтәлекле урындар бар.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нью-Дели ҡалаһы Делиҙың үҙәгендә урынлашҡан.

Нью-Дели Һиндостандың төньяғында, тулыһынса тиерлек Һинд-Ганг тигеҙлегендә урынлашҡан. Ҡала IV сейсмик әүҙем бүлкәтендә урынлашҡанға күрә, бында ер тетрәүҙәре булыуы мөмкин[2].

Диңгеҙ яр буйҙарынан һәм тау теҙмәләренән алыҫ арауыҡта урынлашҡас, Нью-Дели һәм уның тирәһендә континенталь климат асыҡ сағыла. Температура йәйен 40 градустан ҡышын 4 градусҡа тиклем үҙгәрә[3]. Йәйге һәм ҡышҡы температураларҙың ҙур айырмаһы менән Нью-Делиҙың климаты ярым арид булып тора. Йәй апрель башынан октябргә ҡәҙәр оҙаҡҡа һуҙыла, июль һәм август айҙарында муссондар сезоны була. Ҡыш ноябрҙә башлана, уның пигы ғинуарҙа күҙәтелә. Йыллыҡ уртаса температура 25 °C тәшкил итә, айлыҡ уртаса температуралар 14 °C-тан 33 °C-ҡа тиклем үҙгәрә[4]. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 714 мм тәшкил итә, яуым-төшөмдөң күп өлөшө муссондар сезоны — июль һәм август айҙарына тура килә[5].

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дели бер нисә боронғо империяның, урта быуаттарҙаДели солтанлығының һәм Бөйөк Моголдар империяһының сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булып торған. 1757 йылдан 1911 йылға ҡәҙәр Британ Һиндостанының баш ҡалаһы Калькутта булған. 1900-сы йылдар башында британ хакимиәте Һиндостандың баш ҡалаһын Калькуттанан Делиға күсерергә тәҡдим итә һәм быны 1911 йылдың 12 декабрендә король Георг V хуплап сыға[6].

Нью-Дели Бөйөк Моголдар императоры Шах-и-Йыһан төҙөгән «Иҫке ҡаланан» көньяҡтараҡ урынлаша. Әммә элек Нью-Дели территорияһында 7 боронғо ҡала булғас, унда күп кенә тарихи урындар, шул иҫәптән Джантар-Мантар һәм Лоди баҡсалары бар.

Беренсе донъя һуғышында һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә ҡуйылған «Һиндостан ҡапҡалары»

Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланы ҡайһы берҙә хатта «Лаченстың Делиһы» тип атайҙар[7]. Ҡала үҙәгендә Раисин убаһында күркәм Раштрапати-Бхаван һарайы урынлашҡан. Раджпатх (шулай уҡ «батшалар юлы» булараҡ та билдәле) Һиндостан ҡапҡаларынан Раштрапати Бхаванға ҡәҙәр һуҙыла. Һиндостан хөкүмәтенең төрлө министрлыҡтары урынлашҡан секретариат бинаһы Раштрапати Бхавандың бер яҡ ситендә төҙөлгән. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан.

1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Нью-Дели мэр менән идара ителеүсе сикле автономиялы район итеп үҙгәртелә. Мэрҙы Һиндостан хөкүмәте тәғәйенләгән. 1956 йылда Дели союздаш территорияларҙың береһе булып китә, һәм мэр вазифаһы лейтенант-губернаторға алыштырыла. 1991 йылда Һиндостан Конституцияһына индерелгән 69-сы төҙәтмәгә ярашлы, Дели союздаш территорияһының рәсми атамаһы «Дели дәүләт баш ҡала округы» итеп үҙгәртелә. Ике власлылыҡ урынлаштырыла[8].

Ҡоролош[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланың административ үҙәге Бөйөк Британияның империя традицияларын сағылдырырға тейеш булған. Нью-Дели ике үҙәк эспланада — Раджпатх һәм Джанпатх тирәләй урынлаша. Раджпатх, йәғни Батша юлы, Раштрапати-Бхавандан башланып Һиндостан ҡапҡаларына тиклем һуҙылған. Джанпатх, йәғни Халыҡ юлы (башта Королева юлы тип аталған), Коннот-Плейстан башланып тура мөйөш яһап Раджпатх аша үтә. Шантипатх буйлап 19 дәүләт илселектәре урынлашҡан, был ошо урамды Һиндостандың иң ҙур дипломатик анклавына әүерелдерә[9].

Раисин убаһындағы Раштрапати-Бхаван президент һарайы ҡаланың йөрәге булып тора. Уның тирәләй Секретариат урынлашҡан. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан. Англиялағы Король ярым айы образы буйынса проектланған түңәрәк формалағы Коннот-Плейс (Коннот майҙаны) — ҡаланың финанс, сауҙа һәм эш үҙәге булып тора. Коннот-Плейстың тышҡы әйләнәһенән 12 юл сыға, уларҙың береһе Джанпатх булып тора.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2003 йылда Нью-Делиҙың халҡы — 295 000 кеше тәшкил итә. Нью-Дели ҙа ингән Дели дәүләт баш ҡала округының дөйөм халыҡ һаны — 14,1 миллион кеше, был уны донъяла ҙурлығы буйынса мегаполистар араһында Мумбайҙан һуң икенсе урынға ҡуя[10]. 1000 ир-егеткә 821 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Грамоталылыҡ 81,82 % тәшкил итә[11].

Ҡала халҡының 79,8 % — индуизм, 12,9 % — ислам, 5,4 % — сикхизм, 1,1 % — джайнизм һәм 0,9 % христиан диндәрен тота[11]. Шулай уҡ парстар, буддистар һәм йәһүдтәр бар[12].

Ҡалала төп тел булып һинд теле иҫәпләнә. Башҡа таралған телдәр — инглиз, панджаб һәм урду.

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. NDMC Act. Ndmc.gov.in. 4 ноябрь 2008 тикшерелгән.
  2. Hazard profiles of Indian districts (PDF). National Capacity Building Project in Disaster Management. UNDP. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 май 2006. 23 август 2006 тикшерелгән.
  3. Туризм в Дели - Климат. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 10 март 2007 тикшерелгән.
  4. Weatherbase entry for Delhi. Canty and Associates LLC. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 16 ғинуар 2007 тикшерелгән.
  5. Глава 1: Введение (PDF). Economic Survey of Delhi, 2005–2006 pp1–7. Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi. 21 декабрь 2006 тикшерелгән.
  6. Hall P Cities of Tomorrow — Blackwell Publishing, 2002. — P. pp.198-206. — ISBN 0631232524.
  7. Lutyens' Delhi|Aman Nath
  8. Конституция (69-я поправка) Постановление, 1991. THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA. National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012.
  9. Embassies in Delhi, Embassies Address, Contacts, E-Mail, Delhi Embassies. Delhionline.in. 4 ноябрь 2008 тикшерелгән.
  10. World Urbanization Prospects The 2003 Revision. ([PDF) p7. United Nations. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
  11. 11,0 11,1 http://www.censusindia.net/religiondata/ 2001 Indian Census Data
  12. Data on Religion 1. Census of India 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 октябрь 2006. 16 май 2006 тикшерелгән.
  13. Chicago Sister Cities  (инг.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]