Астана

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы
Астана
ҡаҙ. Астана
Astana Montage.jpg
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил

Ҡаҙағстан

Статус

столица

Координаталар

51°11′00″ с. ш. 71°24′00″ в. д.HGЯO

Эске бүленеш

3 район
(Алмата, Һарыарҡа, Есил)

Аким

Адильбек Рыскельдинович Джаксыбеков (2014 йылдың 22 октябренән)

Нигеҙләнгән

1830

Беренсе мәртәбә телгә алынған

1830

Элекке исеме

до 1961 — Акмолинск,
до 1992 — Целиноград,
до 1998 — Акмола

Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы с

1998

Майҙаны

722 км²

Климат тибы

киҫкен континенталь

Халҡы

852 985[1] кеше (2015)

Милли состав

ҡаҙаҡтар — 75,08%
рустар — 15,64%
украиндар — 1,63%
башҡалар национальности — 7,65% (2015г.)[2]

Конфессиональ составы

мосолмандар, христиандар һ.б.

Этнохороним

астаналар

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Телефон коды

+7 7172

Почта индексы

010000

Автомобиль коды

Z, 01

Рәсми сайт

astana.gov.kz
 (ҡаҙ.) (рус.) (инг.)

Астана (Ҡаҙағстан)
Астана
Астана

Астана — 1998 йылдың 10 июненән Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы.

2015 йылдың 1 ғинуарына 985 852 кеше йәшәй[3]. Ҡала территорияһы 200 км2 тәшкил итә. Ишим йылғаһының ике ярында урынлашҡан. Фарсы теленән тәржемәләгәндә, «Астана» һүҙе «изге урын» тигәнде аңлата. Ҡаҙағстанда ҙурлығы буйынса Алматы менән Шымкенттан һуң 3-сө урында тора.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ишем йылғаһы ярында урынлашҡан.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала климаты киҫкен континенталь. Йәй эҫе һәм ҡоро, ҡыш — һыуыҡ һәм оҙон. Уртаса йыллыҡ температура — 3,1 °C. Яуым-төшөм йылына 300 мм яуа. Уртаса йәй температураһы 20 °C, ҡышҡыһын −15 °C, йәйгеһен һауа температураһы 40 °C тиклем күтәрелеп, ҡыш көнө −50 °C тиклем түбәнәйеүе ихтимал. Климаттың йәшәү өсөн уңайһыҙлыҡтар тыуҙырыу сәбәпле, ҡаланы уратып, ағас ултыртыла.

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Астана ҡалаһы Һарыарҡа, Алматы, Есиль райондарына бүленгән.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2000 йыл менән сағыштырғанда, Астанала халыҡ һаны 169,2 мең кешегә артҡан, 2006 йыл башында 550,2 мең кеше булһа, 2015 йылдың 1 ғинуарына 985 852 кеше йәшәүе теркәлгән. Был күрһәткес буйынса Алматы ҡалаһынан һуң Ҡаҙағстанда 2 урында..

2009 йыл йомғаҡтары буйынса Астана ҡалаһының миграция сальдоһы 31 908 кеше тәшкил итә — республикалағы иң юғары күрһәткес. Миграция ағымының нигеҙендә — Ҡаҙағстандың башҡа төбәктәренән килеүселәр. 1000 кешегә — 704 кеше ситтән килеүсе һанала, 296 — урындағы кеше. Уларҙан сығышы менән Аҡмола өлкәһенән — 173, Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенән — 66, Ҡарағандынан — 56, Ҡостанайҙан — 56, Алматынан 32 кеше. Уртаса никахҡа инеү йәше: ир-егеттәр — 27,5 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 25,3 йәш.

1999 йылдан 10 йыл эсендә халыҡ үҫеше — 86,7 %. Ҡаланың милли составы: ҡаҙаҡтар, урыҫтар, әзербайжандар, украиндар, татарҙар, йәһүдтәр, белорустар, грузиндар, молдавандар, тажиктар, үзбәктәр һ.б. Дөйөм алғанда, ҡала халҡы үҫеше миграция иҫәбенә тәьмин ителә.

Халыҡ һаны артыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ошо хәл һаҡланһа, үҫеш артасаҡ, йәғни ҡала халҡы һаны бер нисә йылдан миллионға тиклем етеүе ихтимал. Әммә был фараз тормошҡа ашҡан осраҡта ла, Алматыны үтә алмаҫ, сөнки уның халҡы 1.6 млн кеше тәшкил итә. [4]

Түбәндә Астана халыҡ һаны үҫеше күрһәтелгән.[5]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала 1830-сы йылда Ишим йылғаһы буйында казак форпосты булып барлыҡҡа килә. Нигеҙ һалыусыһы — полковник Фёдор Кузьмич Шубин-икенсе, Бородино алышы ҡатнашыусыһы. Урыҫ-ҡаҙаҡ дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре үҫешендәге роле өсөн II дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.

1862 йылда Аҡмола ҡала статусын алды.

1962 йылда ҡалаға Целиноград исеме бирелде.

1997 йылда Ҡаҙағстан Президенты Нурсолтан Назарбаев ҡалаға тарихи Аҡмола атамаһына күсереү тураһында ҡарар ҡабул итә.

1998 йылдың 6 майында ҡалаға Астана исеме бирелә.

1998 йылдың 10 июнендә Ҡаҙағстандың яңы баш ҡалаһы Астана менән халыҡ-ара рәсми танышыу уҙғарыла.

Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала иҡтисадын сауҙа, транспорт һәм бәйләнеш, төҙөлөш барлыҡҡа килтерә. Алматы һәм Астана ҡалаларының дөйөм һөҙөмтәһе Ҡаҙағстан сауҙаһының яртынан ашыу өлөшөн булдыра. Тауар әйләнеше буйынса Астана икенсе урында тора, төҙөлөш өүҙемлеге буйынса ла алда бара. 2009 йылда төҙөлгән бар торлаҡ йорттарҙың биштән бер өлөшө Астана ҡалаһына тура килә. Биш йылдан ашыу ҡала торлаҡтың файҙаланыуға тапшырыу күләме буйынса беренсе урында.

Ҡаланың сәнәғәт өлкәһе төҙөлөш материалдарын, аҙыҡ-түлек сығарыу, машина төҙөү өлкәһендә тупланған. Инвесторҙар йәлеп итеп, яңы конкурентлы өлкәләрҙе үҫтереү өсөн «Астана — яңы ҡала» махсус иҡтисад зонаһы булдырылған. Бындағы үҙенсәлекле хоҡуҡи режим һалым һәм таможня ташламалары менән ҡыҙыҡһындыра.

Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Конгресс-холл

Һуңғы йылдарҙа ҡалала мәҙәни-мәғариф ойошмалар күбәйҙе: 3 театр, 23 китапхана, 2 кинотеатр, Аҡмола өлкә филармонияһы, 2 һарай, 3 балалар музыка мәктәбе. Шулай уҡ музейҙар (Ҡаҙағстан Республикаһының милли музейы, һынлы сәнғәт музейы, Сәкән Сәйфуллин музейы), театрҙар (Күләш Байсәйетова ис. милли опера һәм балет театры, Кәлибәк Ҡыуанысбаев ис. ҡаҙаҡ музыка драма театры, М. Горький ис. академия урыҫ драма театры), Конгресс-холл, Йәштәр һарайы, Президент мәҙәниәт үҙәге эшләп килә. Байтирәк монументы — ҡала символы.

Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Астана донъялағы 20 ҡала менән туғанлашҡан.

Ҡала Йыл Дәүләт
Анкара - Flag of Turkey.svg Төркиә
Истанбул - Flag of Turkey.svg Төркиә
Измир - Flag of Turkey.svg Төркиә
Мәскәү - Flag of Russia.svg Рәсәй
Санкт-Петербург - Flag of Russia.svg Рәсәй
Ҡазан 2004 Flag of Russia.svg Рәсәй
Амман - Flag of Jordan.svg Иордания
Рига - Flag of Latvia.svg Латвия
Ташкент - Flag of Uzbekistan.svg Үзбәкстан[6]
Гданьск 1996 Flag of Poland.svg Польша
Варшава 2002 Flag of Poland.svg Польша
Киев 1998 Flag of Ukraine.svg Украина
Сеул 2004 Flag of South Korea.svg Көньяҡ Корея
Дубай - Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре БҒӘ
Пекин - Ҡытай Халыҡ Республикаһы Ҡытай
Манила - Flag of the Philippines.svg Филиппины
Тбилиси 2005 Flag of Georgia.svg Грузия[7]
Бишкәк 2011 Flag of Kyrgyzstan.svg Ҡырғыҙстан[8]
Ханой - Flag of Vietnam.svg Вьетнам
Ницца 2013 Flag of France.svg Франция
Оулу 2013 Flag of Finland.svg Финляндия[9]

Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Астана — төньяҡтан ҡарағанда, Азия баш ҡалаларының иң ситтә урынлашҡаны.
  • Астана — Төньяҡ боҙло океан бассейнында урынлашҡан дәүләттәрҙең икенсе баш ҡалаһы. Тағы берәүе — Монголияның баш ҡалаһы Улан-Батор.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]