Мале

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Мале
Рәсем
Дәүләт Flag of Maldives.svg Мальдив Республикаһы[1]
Административ үҙәге Мальдив Республикаһы
Һыу ятҡылығы буйында урынлашҡан Һинд океаны
Халыҡ һаны 103 693 кеше (2006)
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 2 Метр
Туғандаш ҡала Коломбо, Гаосюн[d] һәм Джибути[d]
Майҙан 5,8 км²
Commons-logo.svg Мале Викимилектә

Ма́ле (мальд. މާލެ) — Мальдив Республикаһының баш ҡалаһы, шулай уҡ архипелагта иң ҙур тораҡ пункт. Донъяла халыҡ тығыҙлығы иң юғары булған ҡалалар иҫәбенә керә[2]. Ҡаланың майҙаны 5,8 км² тәшкил итә. 2014 йылдың сентябрендә баҫылып сыҡҡан баһалау мәғлүмәттәренә ярашлы Маленың халыҡ һаны — 133 019 кеше[3].

Ҡала Каафу атоллы составына ингән Төньяҡ Мале атоллының көньяҡ яр буйында урынлашҡан[4]. Административ-территориаль бүленеш буйынса дүрт утрауҙа урынлашҡан: үҙәк утрауҙа, территорияһында аэропорт урынлашҡан утрау, һәм тағы ла ике утрауҙа. Ҡаланың сәйәси тормошо ҡала советы вәкәләтенә инә.

1153 йылда Мальдив утрауҙарында соштанлыҡ барлыҡҡа килгәндән бирле Мале территорияһында власть органдары, шул иҫәптән солтандың резиденцияһы урынлаша. IX—XII быуаттарҙа Маһал атамаһын йөрөтә, ул Mahal Dvipa, йәғни Maléldvip (солтан утрауы) һүҙбәйләнешен ҡыҫҡартыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән[5]. Урта быуаттар осоронда ҡала ҡәлғә стеналары менән уратып алына. Шулай уҡ Мале ҡалаһында төрлө төрҙә фортификацион ҡоролмалар (шул иҫәптән бастиондар) төҙөлә, улар илдә монархия ҡолатылғас президент Ибраһим Насир фарманы буйынса 1970-се йылдарҙа емертелә, әммә йәмиғ мәсетенә бер ниндәйҙә зыян килтерелмәй. Хәҙерге ваҡытта утрау яр буйҙарына грунт һалыу иҫәбенә ҡала майҙаны күпкә арта. Быуаттар дауамында Мале ҡалаһында дәүер әһәмиәтендәге ваҡиғалар һәм протест акциялары була.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мале муссон климаты зонаһында урынлашҡан. Был климатҡа майҙа башланып декабрҙә тамамланған ямғырҙар миҙгеле, һәм 4 ай дауам иткән ҡоро миҙгел хас. Мале ҡалаһының муссон климаты зонаһында урынлашыуына ҡарамаҫтан, температура күрһәткестәре йыл дауамында башлыса үҙгәрмәй һәм даими булып тора, был инде экваториаль климаты зонаһында урынлашҡан тораҡ пункттарға хас күренеш. Уртаса температура максимумы 30 °C тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта уртаса минимум 26,5 °C ҡына була. Йыллыҡ уртаса яуым-төшөм миҡдары — 1600 мм.

Мале климаты
Күрһәткес Ғин. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Йыл
Уртаса максимум, °C 30 30 31 31 31 30 30 30 30 30 30 29 30
Уртаса температура, °C 28 28 28 28 28 28 28 28 28 28 28 28 28
Уртаса минимум, °C 25 26 26 26 26 26 26 25 25 25 25 25 25
Яуым-төшөм нормаһы, мм 76 51 74 132 216 173 147 188 244 221 201 231 1953
Сығанаҡ: Male, Maldives Travel Weather Averages (Weatherbase)

Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Малела торлаҡ комплекстары бер-береһенә яҡын алыҫлыҡта урынлашҡандар

Мале составына 6 квартал керә, уларҙың дүртеһе Төньяҡ Мале атоллында урынлашҡан: Мафанну (уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә), Хенвеиру (төньяҡ-көнсығышта), Галолу (көньяҡта) һәм Мачанголи[6]; бишенсеһе — Вилимале — яҡындағы Виллингили атоллында, ул үҙ ваҡытында төрмә урыны булған, аҙаҡ курорт булып китә; алтынсыһы — Хулумале — шул уҡ исемдәге яһалма утрауҙа урынлашҡан, бында халыҡ 2004 йылдан йәшәй башлай.

Хулуле кварталы биләмәләрендә Ибраһим Насир исемендәге халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. 2008 йылда Гули Фалу рифын мелиорациялау процессы башлана[7][8][9].

Квартал Майҙаны (га) Тығыҙлығы Иҫкәрмәләр
1 Мафанну 59.1 39,927.2 Төньяҡ Мале атоллы
2 Хенвеиру 27.6 70,340.6 Төньяҡ Мале атоллы
3 Галолу 32.6 60,061.3 Төньяҡ Мале атоллы
4 Мачанголи 75.9 39,478.3 Төньяҡ Мале атоллы
5 Вилимале 31.8 21,874.2 Виллингили утрауы
6 Хулумале 200.9 1,426.6 Яһалма утрау
- Хулуле 151.9 866.4 Ибраһим Насир исемендәге халыҡ-ара аэропорт
- Гули Фалу - - Төҙөлөүсе порт
Бөтәһе 579.8 103,693

Төньяҡ Мале атоллы бөтә яҡтан һыу менән уратып алынған ҡоро ер участкаларынан халыҡ тығыҙлығы буйынса тәүге бишәүенә инә, әммә улар араһында халыҡ һаны буйынса тик 168-се урынды биләй. Урын етешмәү сәбәпле барлыҡ предприятиялар ҡала эсендә урынлашҡан. Халыҡ тарафынан ҡулланылған һыу 50-60 метр тәрәнлектә табыла[10]. Электроэнергия дизель электростанциялары тарафынан етештерелә[11]. Таҙартылмаған ағып төшөп йыйылған һыу туранан-тура океанға ҡойола[10]. Ҡаты ҡалдыҡтар эргә тирәләге атоллдарға алып барыла һәм урындағы яр буйы күлдәрендә утилизациялана. Ошондай өйөлмәләр урынында аҙаҡ аэропорт, һәм шулай уҡ Тилафуши яһалма утрауы барлыҡҡа килә[12][13].

Дәүләт учреждениеларының күп өлөшө ҡаланың яр буйы һыҙатында урынлашҡан. Аэропорттан тыш, Маленан алыҫ булмаған Хилуле утрауында гидроаэродром урынлашҡан, бында дислокацияланған гидросамолёттар сәнәғәт маҡсаттарында файҙаланыла. Ҡала портында ерҙе яңынан тергеҙеү проекты башҡарыла.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мальдив утрауҙарына б.э.т. IV быуат — б.э. IV быуат арауығында Һиндостан ярымутрауынан һәм Шри Ланка утрауынан сыҡҡан дравидтар күсеп урынлаша. Сағыштырыу тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә дравидтарҙың боронғо замандарҙан алып мальдив теленең формалашыуына ҙур йоғонто яһай.

Тур Хейердал үҙенең «Мальдив йомағы» китабында «Коимала тураһында хикәйәтенең» бер өлөшөн тәжемә итә, уға ярашлы:

« Борон-борон заманда, әле Мальдив утрауҙары халҡы аҙ һанлы булғанда, Шри-Ланка короленең ҡыҙын кәләш итеп алған королдәр нәҫеленән сыҡҡан принц Коимала Кало, хәләл ефете менән бергә ике карапта Серендиб (Шри-Ланка) утрауынан сәйәхәткә сығып китә. Мальдивҡа барып еткәс, улар штилгә тарый һәм бер ни тиклем ваҡыт Төньяҡ Маалхосмадулу атоллының Расгетиму утрауында туҡтап тора. Урындағы

халыҡ ике ҡунаҡтың цейлон королдәре нәҫеленән булыуын белгәс, уларға бында ҡалырға тәҡдим итәләр һәм аҙаҡ Коималаны Расгетимуның ("король утрауы") короле итеп иғлан итәләр[комм. 1]. Һуңыраҡ Коимала һәм уның ҡатыны Малеға бара… һәм төбәктәге Гиравару утрауы аборигендары рөхсәте менән күсеп урынлаша.»[14].

»

. Риүәйәт буйынса, тап ошо ваҡытта Коимала яр буйында тәүге ағасты — папайяны (йәки башҡа емешле ағасты) ултырта. Король бында һарай төҙөй һәм аттолды Маа-ле (Мале) тип, ә уға яҡын булған утрауҙы — Хулу-ле (Хулуле) тип атай.

Ҡаланың иң ҙур дүрт кварталына урындағы гиравару балыҡсыһы атама бирә: Мафанну һүҙе маа (ҙур) һәм фанну (ауылдан диңгеҙгә барған һуҡмаҡтың осо), Хенвеиру — ен-бейру (балыҡсы элгескә ем ҡуйып ҡармаҡ ташлаған урын), Галолу — гала-олу (таш нигеҙ) һәм Мачанголи — мати-анголи (ел ыңғайындағы сат) һүҙбәйләнештәренән килеп сыҡҡандар.

XVI быуатта португалдар Төньяҡ Мале атоллында сауҙа посына нигеҙ һала, хәҙерге ваҡытта уның территорияһы ҡала составына инә.

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ан-124 «Руслан» транспорт самолёты Ибраһим Насир исемендәге Мале халыҡ-ара аэропортында

Мальдив утрауҙары һәм Мале ҡалаһы иҡтисадының төп өлөшөн туризм биләй, уға ЭТП-ның 28 % һәм валюта килеүенең 60 % тура килә. Халыҡ йәненә ЭТП 1980-се йылдарҙа 265 %, 1990-сы йылдарҙа — тағы ла 115 % арта. Мале биләмәләрендә күп һанлы туристик иҫтәлекле урындар һәм күңел асыу-рекреацион комплекстар урынлашҡан. Шулай уҡ ҡалала үҙәк гавань һәм порт урынлашҡан.

Мале ҡалаһында Maldivian[15] һәм Villa Air авиакомпанияларының штаб-фатирҙары урынлашҡан[16].

Сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Солтан баҡсаһы» паркы
Малела урам; уңда — Дарумаванта малайҙар һәм ҡыҙҙарҙы бергә уҡытыу мәктәбе. Алғы планда элек Халыҡ мәжлесе (парламенты) урынлашҡан бина күренә

Урындағы үҙидаралыҡ органдары 2011 йылда ойоштороған ҡала советы менән күрһәтелгән.

Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Расге — король, тиму — утрау

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. (unspecified title)
  2. Maeed M Zahir Population explosion; a major environmental issue in Male’  (инг.). ecocare.mv (2011-04-25). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 июль 2015. 30 декабрь 2015 тикшерелгән.
  3. GeoHive — Maldives population statistics (инг.)
  4. Silver Marlin, Maldives ~ Big Game Fishing ~ About Maldives. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ноябрь 2015. 28 декабрь 2015 тикшерелгән.
  5. Naseema Mohamed Names of Maldives  (инг.). qaumiyyath.gov.mv (2004). 30 декабрь 2015 тикшерелгән.
  6. Строгов, Мишель; Броше, Пьер-Кристиан, Озиас, Доминик. Мальдивские острова: путеводитель — М.: Авангард, 2008. — Б. 88. — 160 б. — ISBN 9785863942858.
  7. Gulhi Falhu project to begin early 2008  (инг.). miadhu.com (2007-10-07). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2014. 30 декабрь 2015 тикшерелгән.
  8. President Visits Gulhi Falhu  (инг.). presidencymaldives.gov.mv (2010-12-27). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 декабрь 2015. 30 декабрь 2015 тикшерелгән.
  9. Maldives first amusement park opens in Gulhi Falhu  (инг.) (2013-12-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 декабрь 2015. 28 декабрь 2015 тикшерелгән.
  10. 10,0 10,1 Malé Water & Sewerage Company Pvt. Ltd. / FAQ  (инг.). mwsc.com.mv. 31 декабрь 2015 тикшерелгән.
  11. USAID SARI / Energy Integration — Maldives Energy Overview  (инг.). sari-energy.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 май 2012. 31 декабрь 2015 тикшерелгән.
  12. United Nations Environmental Programme. Management of Solid Waste and Sewage  (инг.) (2002). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 март 2012. 31 декабрь 2015 тикшерелгән.
  13. Waheed, Abdullah. Gold in Garbage — the Experience from Maldives  (инг.). searo.who.int. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июль 2007. 31 декабрь 2015 тикшерелгән.
  14. Хейердал Т. Мальдивская загадка — М.: Прогресс, 1988. — 224 б. — ISBN 5-01-001081-X.
  15. Contact Us  (инг.). maldivian.aero. 31 декабрь 2015 тикшерелгән.
  16. Contact Flyme Domestic Airlines in Maldives  (инг.). flyme.mv. 31 декабрь 2015 тикшерелгән.