Тәһран

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡала
Тәһран
تهران
Tehran skyline may 2007.jpg
Герб
Герб
Ил

Иран

Остан

Тәһран

Координаталар

35°42′00″ с. ш. 51°25′00″ в. д.HGЯO

Эске бүленеш

22 муниципаль округ

Мэр

Мәхәммәд Багер Ғәлибаф

Майҙаны

707 (1500)[1] км²

ДК бейеклеге

1200 м

Рәсми теле

фарсы теле

Халҡы

8 778 535[2] кеше (2012)

Тығыҙлығы

10000 кеше/км²

Агломерация

13 422 366 (ҙур Тәһран)[3]

Милли состав

фарсылар, әзербайжандар,
мазендерандар, курдтар,
әрмәндәр, ғәрәптәр

Конфессиональ составы

мосолмандар (96%), христиандар,
бахаиҙар, йәһүдтәр,
зороастрийҙар

Этнохороним

'Техрани́ (бер.), техраниа́н (күп.)

Сәғәт бүлкәте

UTC+3:30

Телефон коды

+98 21

Цифровые идентификаторы
Рәсми сайт

tehran.ir
 (фарс.) (инг.)

Тәһран (Иран)
Тәһран
Тәһран

Тәһран — Иран дәүләте территорияһында урынлашҡан ҡала.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәһран һүҙенең фарсыса яҙылышы (насталик)

Ҡаланың рәсми сайтынан күренеүенсә, Тәһран атамаһы «төптә», «аҫ яҡта» мәғәнәһе биргән (تهтәһ) һәм «тау итәге» тигәнгә тап килгән иҫке (ران ран) һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Шул рәүешле, Тәһран һүҙен "тау итәгендә" урынлашҡан тип тәржемә итергә була. Ҡала, ысынлап та, Точал тауынан көньяҡта урынлашҡан.[4]

Башҡа риүәйәт, «Тегеран» парфяндарҙың Тиран ҡалаһы исеменән килеп сыҡҡан тип раҫлай, ул Ирандың хәҙерге баш ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан. Үҙенең исеме «Тир йәшәгән урын» тип тәржемә ителә (зороастрий мифологияһында ямғыр илаһы)[4][5].

Өсөнсө теория буйынса, Тәһран «йылы урын» тигәнде аңлата һәм  Шемиран тигән («һалҡын урын») биҫтә атамаһына ҡапма-ҡаршы итеп ҡабул ителгән[6].

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гөлөстан һарайында «Кәрим-хан һиләүәте» («Хелват-е Карим-хан»), 1759 йыл

Ғалимдар үткәргән ҡаҙыныуҙарҙан күренеүенсә, Тәһран хәҙерге урынға беҙҙең эраға тиклем 6 мең йыллап әүәл йәшәгән инде. Күскенселәр сүлдәге эҫенән ҡасып Эльбурс янына ҡасып килгән.

1228 йылда монголдар баҫып ингәс, улар яулап өлгөрмәгән Тәһран ҡалаһына халыҡ күпләп күсеп ултыра һәм ҡала әһәмиәтле сауҙа үҙәгенә әүерелә.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәһрандың төньяғындагы Илаһиә торама районы

XVIII быуатта Тәһрандың халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә. Айырыуса ҙур тиҙлек менән халыҡ һаны XX быуатта үҫә.

Тәһранда халыҡ һаны үҫеше тарихы
1891 1922 1932 1956 1966 1980 1986 1991
Халыҡ 160 000 210 000 249 504 1 512 082 2 719 730 5 361 335 6 042 584 6 475 527
Тығыҙлыҡ (кеше/км²) 6 540 8 590 10 200 15 120 9 610 9 600 8 430 8 990
Йыллык артыу, % 3 4 4,6 5,9 5,8 4,1
Мигранттар һанының артыуы 3 800 1 700 24 900 25 900 47 500 35 000
Чыганак: Atlas de Téhéran et Mansour Ohadi

Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тегеран донъяның фарсы телле иң эре ҡалаһы булып тора. Ҡала халҡы этник йәһәттән төрлөр, хатта төрлө телдәр һәм диалекттар фарсы теленең тәһран диалектын барлыҡҡа килтергән, ул Иран өсөн стандарт һанала.

Шулай уҡ Тегеран халҡының күпселек өлөшө исфахан, йәзид, шираз, йәһүди-тажик диалекттарында һәм дари телендә һөйләшә [7]

Ҡулланылыш буйынса икенсе урында — әзербайжан теле[8][9].

Шулай уҡ, курдтар, гиләндәр, лурҙар, бәлүждәр, төркмәндәр, ғәрәптәр, әрмәндәр, ассириялылар йәмәғәттәре бар[10]

Диндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәһран халҡының күпселеге — шиғыйҙар, улар 96 % тәшкил итә.

Бәһаиҙар - 2,8 % (200 мең самаһы кеше). Христиандар ҙа бар, уларға беренсе сиратта Әрмән апостол сиркәүе, Урыҫ правослау сиркәүе, Ассирия сиркәүе инә[11].

Йәһүдиҙәр йәмғиәтенә 16—18 мең кеше инә. Тәһранда 18 синагога бар[11]. Зороастризм йәмғиәтенә 10 мең кеше йәлеп ителгән[11]. Башҡа дини әҙселеккә сөнниҙәр, әҙ һандағы сикхтар, индуистар, буддасылар, мандейҙар, йәзидтәр, суфыйҙар инә.

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ил Ҡала
Америка Ҡушма Штаттары Америка Ҡушма Штаттары Лос-Анджелес[12]
Корея республикаһы Көньяҡ Корея Сеул[13]
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре БҒӘ Дубай[14]
Филиппин Филипин Манила
Беларусь Беларусь Беларусь Минск[15]
Тажикстан Тажикстан Дүшәнбе
Рәсәй Рәсәй Рәсәй Мәскәү
Венесуэла Венесуэла Каракас
Куба Куба Гавана

Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Мэрия Тегерана
  2. World Gazetteer: World - largest cities (per geographical entity)
  3. http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en
  4. 4,0 4,1 تاريخچه تهران
  5. تهران چگونه پایتخت شد؟
  6. Ahmad Kasravi. Kārvand-e Kasravi / Ed. Yahyā Dokā. Téhéran, 1973. P. 273-83.
  7. https://web.archive.org/web/20081014035050/http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12511
  8. Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2

  9. Teheran — LookLex Encyclopaedia
  10. All about Oscar
  11. 11,0 11,1 11,2 Eliz Sanasarian: Religious Minorities in Iran. Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-77073-4
  12. http://www.lacity.org/SisterCities/html/11.htm
  13. http://english.chosun.com/w21data/html/news/200707/200707110009.html
  14. http://en.wikipedia.org/wiki/Dubai
  15. [1]