Зороастризм

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Фаравахар, зороастризмдың төп симводарының береһе(Персеполь, Иран)
Заратустра. Сүриәлә табылған һүрәт (б.э. яҡынса III быуаты)

Зороастри́зм (авест. vahvī- daēnā- māzdayasna- — «Зирәктең изге иманын хөрмәтләү», фарс. «بهدین» — behdin, «Изге иман») — иң боронғо диндәрҙең береһе[1], Спитама Заратустра бәйғәмбәрҙең яңылыҡ асыуынан баш алған (фарс. زرتشت, «Зартошт»; боронғо грек телендә — Ζωροάστρης, «Зороа́стрэс»), — был тәғлимәтте уға Аһура Мазда Хоҙай бүләк иткән[2]. Заратустра тәғлимәте нигеҙендә — кеше изге уй, изге һүҙҙәр һәм яҡшы эштәрҙе әхлаҡи торошонан сығып һайлау азатлығына эйә. Боронғо замандарҙа һәм иртә урта быуаттарҙа зороастризм күпселеген Ҙур Фарсыстанан территорияһында таралған булған.

Зороастризм үҙ эсенә монотеистик һыҙаттар менән бергә дуалистик һыҙаттарҙы ла алған[3].

Хәҙерге осорҙа зороастризм нигеҙҙә ислам дине тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған, Иранда һәм Һиндостанда кескәй общиналар һаҡланған, көнбайыш илдәрендә һәм СССР тарҡалғандан һуң үҙаллылыҡ алған илдәрҙә (күпселеген Таджикстанда һәм Әзербайжанда) тарафдарҙары бар[4].

Башҡортостан ғалимы, тарихсы һәм телсе Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов зороастризм диненә нигеҙ һалыусы Заратустра ҡасандыр башҡорт ерендә, Уралда, йәшәгән булырға тейеш, тип иҫәпләй. Шүлгәнташ мәмерйәһе лә утҡа табыныусыларҙың ғибәҙәтханаһы урынын үтәгән тигән фараз ҡора. «Авеста» һәм «Урал батыр» эпостарында параллелдәр булыуын иҫбатлаған[5].

Был фараз, башҡорт ата-бабаларыбыҙҙың боронғолоғо, яҙыусыларҙы яңы әҫәрҙәр яҙыуға рухландырҙы. Мәҫәлән, яҙыусы Ғәлим Хисамов «Аһура Мазда» исемле роман ижад итте[6]

Йөкмәткеһе

Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризм — Европа фәне термины, дингә нигеҙ һалыусының исеменең грек телендәге әйтелешенән килеп сыҡҡан. Зороастризм аллаһы исеменән килеп сыҡҡан икенсе европа исеме маздеизм, хәҙерге заманда иҫкергән кеүек булып ҡабул ителһә лә, ул зороастризм диненең төп тәүатамаһына яҡын — авест. māzdayasna- «Мазданы хөрмәтләү», пехл. māzdēsn. Другое самоназвание Зороастризмдың башҡа төрлө үҙатамалары — vahvī- daēnā- «Изге иман», дөрөҫөрәге «Изге Күренеш», «Донъяға изге ҡараш», «Изге Зиһен». Шунан сығып, зороастризм тарафдарҙарының төп үҙатамаһы фарс. بهدین — behdin — «изге динле», «бехдин».

Тәғлимәттең нигеҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризм — сасанид осоронда һәм өлөшләтә ислам ҡаҙаныштары, Авестаның һуңғы тапҡыр кодификация үткән дәүерендә, теологияһы ныҡ үҫешкән, бер ҡасан да үҙгәртелмәй, бәхәсһеҙ ҡабул ителә торған, догматик дин. Шулай булһа ла, зороастризмда ҡәтғи догматик система өлгөрөп етмәгән. Был күренеште тәғлимәттең үҫеш үҙенсәлектәре, рациональ нигеҙе, менән, һәм Фарсыстанды мосолман яулап алыуы йылдарында зороастризм диненең өҙөлгән институциональ үҫеше тарихы менән аңлаталар. Хәҙерге заман утҡа табыныусылары, ғәҙәттә, үҙҙәренең тәғлимәтен 9 нигеҙҙән тора тип раҫлайҙар[7]:

  • Аһура Маздаға — изге аллаға «Зирәк хоҙайға» ышаныу.
  • Кешелеккә ғәҙеллек һәм таҙа намыҫ юлын күрһәтеүсе, Аһура Мазданың берҙән-бер бәйғәмбәре Заратустраға ышаныу.
  • Рухи донъя барлығына (минаға) һәм ике рухҡа (Изге һәм Яуыз), кешенең рухи донъялағы яҙмышы ошо көстәрҙең кәрәклеһен дөрөҫ һайлауға бәйле икәненә ышаныу.
  • Аша (Арта)ға — Аһура Мазда төҙөгән сығанаҡ Ғаләм ҡанундары ғәҙеллеккә һәм гармонияға, һәм изгелек юлын һайлаған кешенең ошо ҡанунды яҡлау өсөн бөтөн тырышлығын йүнәлтергә тейешлегенә ышаныу.
  • Нигеҙендә һәр кешегә яҡшылыҡты яуызлыҡтан айыра белеү мөмкинлеге биргән даэна (ышаныс, намыҫ) һәм храту (зиһен) булған кеше асылына ышаныу.
  • Ете Амешаспентҡа, кеше шәхесен үҫтереү һәм асыуҙың ете баҫҡысы, тип ышаныу.
  • Дадодахеш һәм Ашудадҡа ышаныу — йәғни үҙ-ара ярҙамлашыу, мохтажлыҡта йәшәүселәргә терәк, кешеләрҙең бер-беренә таяныс булыуы.
  • Аһура Мазда яралтҡан емергес тәбиғи көстәрҙең (стихия) һәм тере тәбиғәттең (ут, һыу, ел, ер, үҫемлектәр һәм мал-тыуар) изге булыуына һәм улар тураһында хәстәрлек күреү кәрәклегенә ышаныу.
  • Фрашо-керети (Фрашкард)ҡа — йәшәйештең эсхатологик мөғжизәле үҙгәреүенә, Аһура Мазданың тулы еңеүенә һәм яуызлыҡты ҡыуыуына, бөтөн ғәҙел кешеләрҙең Саошьянт, Донъяны ҡотҡарыусы, етәкселегендәге бергә тырышыуы арҡаһында ғәмәлгә ашырылыуына ышаныу.

Аһура Мазда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә Аһура Мазда

Аһура мазда (пехл. Ормазд) — рухи һәм физик донъяларҙы яралтыусы, изгеләрҙән изге берҙән-бер хоҙай, уның төп эпитеттары «Яҡты» һәм «Данлыҡлы» (төгәлерәк: «Тулы хварна», балҡыған батша даны). Фарсыларҙа яҡты аллаһы.

Аша һәм Друдж[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризм тәғлимәтенең этик нигеҙендә ике төшөнсәне: Аша һәм Друджды ҡаршы ҡуйыу.

Аша (aša- *arta-нан) — был бөтөн ғаләмдең гармония, хаҡлыҡ, хәҡиҡәт, изгелек ҡануны (Ашаның атаһы — Аһура Мазда).

Друдж — был Ашаның антитезаһы, һүҙмә-һүҙ: ялған, ҡыйралыу, түбәнгә тәгәрәү (деградация), мәжбүр итеү, талау.

Бөтөн кешеләр ике категорияға бүленә: ашавандар (Ашаның тарафдарҙары, ғәҙелдәр, кешелек донъяһына изгелек ҡылырға ынтылыусылар) һәм друджванттар (алдаҡсылар, донъяға яуызлыҡ ҡылыусылар). Аһура Мазданың ярҙамы менән, ғәҙелдәр Друджды еңергә һәм уның яҡлыларҙың донъяны бөлдөрөүенә ҡамасауларға тейеш.

Ике рух[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Рух», зороастризм аңлатҡанса, ул mainyu (перс. minu), йәғни «фекер». Ике тәүге рух — изге һәм яуыз (Спента һәм Ангра) — ике ҡапма-ҡаршы менталлекте кәүҙәләндерә: булдырыуға йүнәлтелгән һәм емереүгә йүнәлтелгән. Һуңғыһы (Ангра Маинью, Аһриман) Аһура Мазданың һәм уның донъяһының төп дошманы, емереүсеһе һәм иң тәү сиратта кеше аңын харап итеүсе, ә был инде йәмғиәттең деградацияһына һәм артабан бөтөн кешелектең һәләкәтенә килтерә. Тимәк, утҡа табыныусының (зороастрийсының) бурысы — следовать Спента Маиньюға (изгелек рухына, тыуҙырыусы ижади аңға) тоғро булыу һәм яралтыусы Аһура Маздаға оҡшап, үҙ ғәмәлдәреңдә Ашаны воплощать в своих деяниях Ашу (бөтөн ғаләм изгелек ҡанунын) тормошҡа ашырыу һәм Друджды (ялған, яуызлыҡ, емереү) кире ҡағыу.

Заратустра[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә Заратустра

Заратустра — зороастрийсылар тәғлимәте буйынса, Аһура Мазданың кешеләргә изге дин алып килеүсе һәм әхлаҡи үҫешкә нигеҙ һалыусы берҙән-бер бәйғәмбәре. Сығанаҡтарҙа ул өлгөлө рухани, яугир һәм малсы, һуғышсы итеп һүрәтләнгән. Бәйғәмбәр вәғәзе сағыу этик һыҙатлы, көс ҡулланыуҙы ғәйепләй, кешеләр араһындағы татыулыҡты, намыҫ һәм ижади хеҙмәтте маҡтай, берҙән-бер аллаға (Аһураға) ышаныуҙы хуплай. Бәйғәмбәр, үҙенә замандаш булған Ҡәүейҙәрҙең — арий ҡәбиләләренең традицион юлбашсыларының ҡанбаба һәм сәйәси функцияларҙы бер үк ваҡытта башҡарыуын, һәм ҡарапандарҙы — арий сихырсыларын, атап әйткәндә, көс ҡулланыуҙы, барымталарҙы, ҡанһыҙ ритуалдарҙы һәм шуларҙы хуплаусы әхлаҡһыҙ динде, тәнҡитләгән.

Динле булыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ясна 12 — зороастрий «дине символы». Уның төп фекере: «Бөтөн изгелектәрҙе лә мин Аһура Маздаға ҡайтарам». Икенсе төрлө әйткәндә, Заратустраның тарафдары изгелектең берҙән-бер сығанағы тип Аһура Мазданы. «Динле булыу» буйынса, зороастрийсы үҙен түбәндәгесә атап йөрөтә:

  • Маздаясна (Мазданы хөрмәтләүсе)
  • Заратустри (Заратустра тарафдары)
  • Видаэва (дейеүҙәрҙең — әхлаҡһыҙ арий хоҙайсыҡтарының дошманы)
  • Ахуро-ткаэша (Аһура диненең тарафдары)

Бынан тыш, был текста зороастрийсы көс ҡулланыуҙан, талауҙан һәм урлашыуҙан баш тартҡан, татыулыҡ яратҡан һәм хеҙмәтсән кешеләргә тыныслыҡ һәм азат тормош иғлан иткән, дейеүҙәр һәм сихырсылар менән һис ниндәй аралашыу мөмкинлеген кире ҡаға. Изге дин «ыҙғыш-талашты туҡтатыусы» һәм «ҡорал ташлаусы» тип атала.

Изге уйҙар, Изге һүҙҙәр, Изге ғәмәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Авест. humata-, huxta-, hvaršta- (һумата, һухта, хваршта тип уҡыла). Зороастризмдың һәр динле тоторға тейешле был этик триадаһы «Иманлы булыу»ҙа махсус һыҙыҡ өҫтөнә алына һәм күп тапҡырҙар Авестаның башҡа бүлектәрендә лә маҡтала.

Амешаспенттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Амешаспенттар (авест. aməša- spənta-) — Үлемһеҙ изгеләр, Аһура Мазданың алты тәүяралғылары. Для объяснения сущности Амешаспентрарҙың асылын аңлатыр өсөн, ғәҙәттә, бер шәмдән тоҡанған алты шәм метафораһын ҡулланырға мәжбүр булалар. Шулай итеп, Амешаспенттарҙы алланың эманациялары менән сағыштырырға мөмкин. Амешаспенттар кешенең рухи үҫешенең ете баҫҡыс образын сағылдыра һәм бынан тыш Амешаспенттың күренгән образын кәүҙәләндереүсе ете есем яралғыһын ҡурсалаусыһы тип атала.

Авестий исеме Фарсыса исеме Мәғәнәһе Ҡурсаланыусы
яралғы
Аһура Мазда Ормазд/Аһура Мазда (яңынан тыуҙырылған) Зирәк Хоҙай кеше
Воху Мана Бахман Изге ниәт мал, хайуан
Аша Вахишта Ардибехешт Иң яҡшы хаҡлыҡ Ут
Хшатра Ваирья Шаһривар Һайланылған идара итеү металдар
Спента Армаити Спандармаз/Эсфанд Изге диндарлыҡ ер
Һаурватат Хордад Бөтөнлөк һыу
Амеретат Амордад Үлемһеҙлек үҫемлектәр

Язаттар, раттар һәм фраваштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризмдың башҡа әһәмиәтле булған категориялары:

  • Язаттар (авест. «лайыҡлы хөрмәтләүҙәр»). Был төшөнсә шартлы рәүештә «фәрештәләр» тип тәржемә ителеүе мөмкин. Иң әһәмиәтле язаттар: Митра («килешеү», «дуҫлыҡ»), Аредви Сура Анахита (һыу ҡурсалаусыһы), Веретрагна (еңеү һәм батырлыҡ язаты).
  • Раттар (авест. ratu- «өлгө, үрнәк», «баш») — күп ҡырлы төшөнсә, иң элек ул ниндәй ҙә булһа төркөмдөң өлгөлө ҡурсалаусы башы (мәҫәлән, Заратустра — кешеләр раты, бойҙай — иген раты, Һукарья тауы — тауҙар ҡурсалаусыһы һ.б.). Бынан тыш, раттар — был ваҡыттың «идеаль» арауығы (тәүлектең биш өлөшө, айҙың өс өлөшө, йылдың алты өлөшө).
  • Фраваштар (авест. «һайлау алды») — яҡшылыҡ һайлаған алда йәшәп киткән йәндәр төшөнсәһе. Аһура-Мазда кешеләрҙең фраваштарын яралтҡан һәм уларҙың һайлауын һораған, һәм фраваштар есем донъяһында кәүҙәләнеүҙе һәм, яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшеп, унда яҡшылыҡ раҫләуҙы һайлайбыҙ, тип яуап биргәндәр. Кешеләрҙең фраваштарын хөрмәтләү ата-бабалар культына яҡын.

Ут һәм яҡтылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризм тәғлимәтенә ярашлы, яҡтылыҡ алланың физик донъялағы күренгән һүрәтләнеше (образы). Шуның өсөн, зороастрийсылар, аллаға мөрәжәғәт итер алдынан, йөҙҙәре менән яҡтылыҡҡа боролалар — яҡтылыҡ сығанағын улар доға ҡылыу йүнәлеше тип ҡабул итә. Кеше өсөн боронғо замандарҙан бирле иң мөһим һәм ҡулланырлыҡ яҡтылыҡ һәм йылылыҡ сығанағы булған утты айырыуса ихтирам итәләр. Шунан сығып, зороастрийсыларҙы киң таралған тышҡы билдәләмә - «утҡа табыныусылар», тип йөрйтәләр. Әйтер кәрәк, ҡояш яҡтылығын да зороастризм бик хөрмәтләй итә.

Зороастрийсыларҙың традицион ҡараштарына ярашлы, Ут бөтөн йәшәйешкә, рухи донъя булһынмы, есем донъяһымы, үтеп инә. 17-се Яснала һәм Бундахишнала Ут иерархияһы бирелә:

  • Березасаванг (Юғары Ҡотҡарыусы) — Аһура Мазда алдында ожмахта янған ут.
  • Вохуфриян (Изге дуҫтарса) — кеше һәм хайуандар тәнедә янған ут.
  • Урвазишт (Күңелгә рәхәт, мөләйем) — үҫемлектәрҙә янған ут.
  • Вазишт (Тәьҫир итеүсе, йоғонтоло) — йәшен уты.
  • Спаништ (Изгеләрҙән изге) — ғәҙәти ер уты, шул иҫәптән, ғибәҙәтханаларҙа янған ут, Варахрам уты (Еңеү килтереүсе).

Ожмах һәм тамуҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Заратустра тәғлимәте, тәүгеләрҙән булып, ерҙәге тормошонда эшләгән ғәмәлдәре өсөн йәндең шәхсән яуаплы булыуы тураһында иғлан иткән. Заратустра ожмахты vahišta ahu «иң һәйбәт йәшәйеш» тип атаны (бынан сығып фарс. behešt «ожмах»). Тамуҡ dužahu «насар йәшәү» тип атала (шунан сығып фарс. dozax «тамуҡ»). Ожмахтың өс баҫҡысы бар: изге уйҙар, изге һүҙҙәр һәм изге ғәмәлдәр һәм Хоҙай Үҙе торған юғары кимәлдәге Гародману «Йыр Өйө», Анагра раоча «Сикһеҙ балҡыш». Тамуҡтың баҫҡыстары: яман уйҙар, насар һүҙҙәр, яуыз ғәмәлдәр һәм тамуҡ тупланышы — Друджо Дмана «Алдаҡ Өйө».

Ғәҙеллек (Аша) һайлағандарҙы ожмах ләззәте һәм хозурлығы, Алдаҡ һайлағандарҙы — тамуҡ ғазаптары һәм үҙ-үҙен тарҡатыу көтә. Зороастризм, кеше тереклегендә эшләгән ғәмәлдәрен һанап, ул үлгәндән һуң хөкөм төшөнсәһе индерә. Әгәр кешенең яҡшы ғәмәлдәре ямандарынан сәс ауырлығындай артыҡ икән, язаттар йәнде Йырҙар Өйөнә индерәләр. Әгәр яман ғәмәлдәре яҡшыһынан артҡан икән, йәнде Визареш дейеү (үлем дейеүе) тамуғына һөйрәтеп алып китәләр.

Тағы тамуҡ упҡыны өҫтөнән Гародманға алып барған (айырыла һәм айыра торған) Чинвад күпере концепцияһы бар. Изгеләргә үтер өсөн күпер киң һәм уңайлы булһа, гонаһлылар тамуҡҡа тәгәрәп төшә, сөнки үткерләнгән бысаҡ кеүек күперҙән үтерлек булмай.

Фрашо-керети[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризм эсхатологияһы донъя аҙаҡҡы үҙгәрешен кисерәсәк, трансформацияланасаҡ, («(йәшәйеш) тәгәрмәсенең һуңғы әйләнешендә») Аша тантана итәсәк, ә Алдаҡ бөтөнләй һәм мәңге емереләсәк тигән Заратустра тәғлимәтенән килә. Был үҙгәрештәр Фрашо-керети (Фрашкард) — «Донъяны камил (донъя) ҡылыу» тип атала. Һәр изге кеше үҙенең ҡылған эштәре менән был ҡыуаныслы ваҡиғаны яҡынайта. Зороастрийсылар донъяға 3 саошьянт (ҡотҡарыусы) килеренә ышаналар. Тәүге ике саошьянт Заратустра биргән тәғлимәтте тергеҙеүсе булырға тейеш. Ахырызаманда, һуңғы алыш алдынан, һуңғы саошьянт киләсәк. Ангра Майнью алышы һөҙөмтәһендә бөтөн яуыз көстәр ҡыйратылыр, тамуҡ емерелер, барса әруахтар — изгеләр ҙә, гонаһлылар ҙа — ут менән һынауға, ордалияға - һуңғы хөкөм көнөнә тереләсәктәр. Терелгәндәр иретелгән утлы металл ағымы аша үтәсәк, шунда яуызлыҡтың ҡалдыҡтары һәм еренә еткерелеп эшләнмәгән ғәмәлдәр янып бөтәсәк. Изгеләргә был һынау яңы һауылған һөттә һыу инеү булып күренәсәк, ә ендәр янып бөтәсәк. Һуңғы хөкөмдән һуң донъя мәңгелеккә тәүкамиллығына әйләнеп ҡайтасаҡ.

Шулай итеп, эсхатологияһы бик үҫешкән зороастризмға эшмәкәрлектең (ғәмәлдең) цикллылығы һәм реинкарнация ят булған.

Авеста[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Авеста ҡулъяҙмаһынан бит. Ясна 28:1

Зороастрийсыларҙың изге китабы Авеста тип атала. Ысынында иһә, был - зороастрий общинаһында архаик заманда хәҙер «авестий теле» тип аталған боронғо фарсы телендә төрлө ваҡыттарҙа яҙылған текстар йыйылмаһы. Хатта Фарсыстанда яҙма барлыҡҡа килгәс тә, меңәр йылдар буйына текстарҙы быуындан быуынға телдән еткереү алымы ҡулланылған, руханиҙар был текстың һаҡсылары булған. Һуңғы Сасанидтар осоронда, V—VI быуаттарҙа китапты яҙҙырыр өсөн махсус фонетик авестий алфавиты уйлап сығарылғас ҡына, уны беҙгә билдәле яҙыу традицияһы барлыҡҡа килгән . Әммә хатта бынан һуң да авестий доғаларын һәм ғибәҙәт текстарын ятлап ала торған булғандар.

Традиция буйынса, Авестаның төп өлөшө булып Ғаталар — Аһура Маздаға бағышланған, тәғлимәттең нигеҙҙәрен, уның фәлсәфәһен һәм социаль йүнәлтмәһен (посыл), изгеләргә награда һәм яуыздарҙы еңеүҙе тасуирлаған Заратустра гимндары тора. Зороастризмдың ҡайһы бер реформист ағымдары тик Ғаталарҙы ғына изге текст, ти, ә Авестаның башҡа өлөшөн тарихи әһәмиәтле тип иғлан итә. Әммә үтә ортодоксаль зороастрийсылар бөтөн Авестаны Заратустра һүҙе тип атай. Авестаның ғаталарҙан тыш шаҡтай ҙур өлөшө доғаларҙан торғанлыҡтан, хатта реформистарҙың күпселеге был өлөштө кире ҡаҡмай.

Зороастризм символдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Утлы һауыт — зороастризм символы

Заратустра тәғлимәте тарафдарының төп тән символы - тотош киҫәк кизе-мамыҡ туҡыманан тегелгән һәм төгәл 9 йөйҙән торған аҡ эске күлдәк седре һәм кошти (кушти, кусти) — аҡ һарыҡ йөнөнән иләнгән 72 ептән үрелгән һәм эсе ҡыуыш нәҙек билбау. Кошти бил тирәләй өс тапҡыр уратҡандан һуң 4 төйөнгә бәйләп йөрөтөлгән. Зороасрийсы, доға башлар, мөһим эшкә тотонор алдынан, бысранғандан һуң, тәһәрәт ала һәм үҙенең билбауын бәйләй (Падъяб-Кошти йолаһы). Седре йәнде яуызлыҡтан һәм вәсүәсәнән ҡурсалау, ә кеҫәһе — яҡшылыҡ йыйыу символы. Кошти Аһура Мазда һәм уның тәғлимәте менән бәйләнеште (кендекте) һынландыра. Билбауын гел быуып йөрөгән кеше, бөтөн зороастрийсылар менән бәйләнештә тороп, уларҙың яҡшылығынан үҙенең өлөшөн дә ала,тип һаналған.

Изге кейемдә йөрөү заратустрасыларҙың бурысы булған. Дин талабы буйынса, седре һәм кошти кеймәй йөрөү мөмкин тиклем аҙ булырға тейеш. Седрене һәм коштиҙы даими таҙа тоторға кәрәк. Береһе йыуылған осраҡта, алмашҡа кейә торған комплект кейем булыуы рөхсәт ителә. Седре һәм коштиҙы даими кейеп йөрөгән саҡта, уларҙы йылына ике тапҡыр алмаштырғандар — Наурузға һәм Меһрган байрамдарына.

Зороастризмдың икенсе символы - ут һәм аташдан, күсереп йөрөтә торған утлы (һауыт рәүешендәге) йәки стационар (платформа рәүешендәге) алтарь. Шундай алтарҙарҙа изге зороастризм уттарын һүндермәй тотҡандар. Был Сасанид империяһы сәнғәтендә айырым таралыу алған.

Фаравахар, Ахеменидтарҙың ҡая рельфтарынан эшләнгән ҡанатлы түңәрәк эсендәге кеше һыны популяр символы булып китә. Зороастрийсылар, традиция буйынса, был һынды Аһура Мазда образы тип тапмай, ә фраваши һүрәте тип атай.

Аҡ төҫ — таҙалыҡ һәм рәхәтлек төҫө, зороастрийсылар өсөн, мөһим символик әһәмиәткә эйә, ә күп кенә йолаларҙа шулай уҡ йәшел төҫ — муллыҡ һәм яңынан тыуыу, күтәрелеү символы булып тора.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Заратустраға саҡлы иран ышаныуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризмға тиклемге иран ышаныуҙары тураһында аҙ билдәле. Ғалимдар был бик боронғо мифология иң боронғо һинд мифологияһына оҡшаған[8]. Тикшеренеүселәр иң боронғо иран мифологияһының мираҫы тип зороастризмдағы Веретрагнаны, Митрыны һәм Анахитаны күрһәтәref>И. М. Дьяконов, Архаические мифы Востока и Запада, стр.81</ref>. Урта быуаттар тарихы зороастризмға саҡлы ирандарҙа Тахмурес Бозасптан ҡабул итеп алған сабеизм булған тип иҫәпләй[9] (см. например, «Науруз-наме»).

Заратустра дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Заратустраның йәшәү дәүере лә ғалимдарҙың бәхәс сәбәбе булып тора. Сама Зороастрий традицияһында үҫешкән хронология булмаған. Уларға «дин йылы» (Заратустраның тәүге тапҡыр Аһура Мазда менән һөйләшеүе) билдәле, әммә башҡа ваҡиғалар буйынса традицияла аныҡ ҡанун юҡ. Арда-Вираз китабында, Заратустранан Александр (Македонскийға тиклем) 300 йыл үткән тиелә. Бундахишн хронологияһы буйынса, Дарий I (б.э.т. 522 йыл) тәхеткә ултырған датаға таянһаң, б.э.т. 754 йыл килеп сыға[10] Башҡа сығанаҡтарҙағы Бундахишн хронологияһы фрагментлы һәм ышанысһыҙ.

Заратустра эпохаһы тураһында ғалимдар төрлө фекер әйткәндәр. Заратустра бер ваҡытта ла йәшәмәгән, ысынбарлыҡта бер ваҡытта ла булмаған архаик идеаль шәхес һәм хатта иртә Ахеменидтарҙың эскерһеҙ идеологы булған тигән аптыратырлыҡ фекерҙәр ҙә осрай. Хәҙерге ваҡытта Ригведа теленә оҡшаған Ғаттар (Заратустра гимны) теленең архаиклығына (б.э.т. II мең йыллыҡтың 2-се яртыһы) иғтибар итеү, һәм бәйғәмбәрҙең йәшәгән ваҡытын б.э.т. 1000 йылдарына ҡайтарыу киң таралған ҡараш[11].

Хәҙерге зороастрийсылар иран астрономы З. Бехруз иҫәпләүенән сығып, Заратустра б.э.т. 1738 йылда «дингә эйә булған» һәм шунан башлап «Зороастрий дини эраһы» йыл иҫәбе башлана.

Заратустраның вәғәзенең локализацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иран флагында Зороастрий төҫтәре: йәшел — гөрләп үҫеү символы, аҡ — ғәҙеллек символы, ҡыҙыл — ҡаһарманлыҡ символы

Заратустраның йәшәү һәм эшмәкәрлек урынын билдәләүе күпкә ябайыраҡ:Авестала Ирандың төньяҡ-көнсығышындағы, Афғанстандағы, Таджикстандағы һәм Паҡстандағы топонимдар иҫкә алынған[12]. Традиция Заратустра исеме менән Рагу, Систан һәм Балх ҡалаларын бәйләй.

Яңылыҡ асыу эшләнгәндән һуң, Заратустра вәғәздәрен халыҡҡа бик оҙаҡ уңышһыҙ еткерергә тырышҡан, әммә төрлө илдәрҙә уны кәмһеткәндәр һәм ҡыуғандар. 10 йыл арауығында ул тик үҙенең ике туған ағаһы Маидьомангхуны динле итеүгә өлгәшкән. Шунан Заратустра легендар Кеянида Ҡәүей Виштаспа (Гоштасб) һарайына килгән. Бәйғәмбәрҙең вәғәзе батшаға тәьҫир иткән һәм ҡайһы бер икеләнеүҙәрҙән һуң ул Аһура Мазда динен ҡабул иткән һәм уны үҙ батшалығында ғына түгел, дин таратыусыларҙы күрше илдәргә лә ебәреү кәрәк тигән. Заратустра үҙенә яҡын фекерҙәштәр Виштаспа вәзирҙәрен, Хвогв ырыуынан ағалы-энеле — Джамасп һәм Фрашаоштрҙы тапҡан.

Зороастризм периодизацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Архаик период (б.э.т. 558 йыл): Заратустра бәйғәмбәрҙең һәм зороастризмдың ауыҙ-тел ижады формаһында йәшәү дәүере;
  2. Ахеменидтар периоды (б.э.т. 558 — 330 йылдар): Ахеменидтар династияһының тәхеткә килеүе, фарсы империяһының барлыҡҡа килеүе, зороастризмдың беренсе яҙма һәйкәлдәре;
  3. Эллинизм периоды Парфян дәүләте (б.э.т. 330 — б.э. 226 йылдар): Александр Македонский походы һөҙөмтәһендә ахеменид империяһының ҡолатылыуы, парфян батшалығын төҙөү, Ҡушандар империяһы дәүерендә буддизмдың зороастризмды шаҡтай ҡыҫырыҡлауы;
  4. Сасанидтар периоды (б.э. 226 — 652 йылдар): зороастризмдың яңынан тыуыуы, Авестаның Адурбад Махраспандан етәкселегендә кодификацияланыуы, үҙәкләштерелгән зороастрий сиркәүенең үҫеше, йәшәп килгән зороастрий диненә ҡаршы килә торған башҡа тәғлимәттәр менән (сафсата) көрәш;
  5. Ислам баҫып алыуы (б.э. 652 йылы — XX быуат уртаһы): Фарсыстанда зороастризмдың емерелеүе, зороастризм тарафдаштарын эҙәрлекләү, Һиндостанда иран эмигранттарынан торған парсий общинаһының барлыҡҡа килеүе, мосолман власы аҫтындағы апологеттар һәм традиция һаҡлаусыларҙың әҙәби эшмәкәрлеге.
  6. Хәҙерге заман периоды (XX быуат уртаһынан беҙҙең ваҡытҡа саҡлы): иран һәм һинд зороастрийсыларының АҠШ-ҡа, Европаға, Австралияға миграцияһы, диаспораның Ирандағы һәм Һиндостандағы зороастризм үҙәктәре менән бәйләнеш урынлаштырыуы.

Зороастризмдың ағымдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризмдың төп ағымдары булып региональ варианттар торған. Зороастризмдың һаҡланып ҡалған тармағы - Сасанидтар державаһының рәсми дине, бигерәк тә, Авестаны һуңғы канонлаштырылыу һәм яҙып алыу йылдарындағы, был династияның һуңғы батшаһы Хосроу Iдәүерендәге варианты. Был тармаҡ зороастризмдың мидий магтары ҡабул иткән вариантынан алынған булһа кәрәк. Иран донъяһының башҡа өлкәләрендә зороастризмдың (маздеизмдың), иң тәүҙә беҙ улар тураһында фрагментар ғәрәп сығанаҡтарынан ғына фекер йөрөтөрлөк мәғлүмәт бар, бүтән варианттары булыуы бәхәсһеҙ. Әйткәндәй, сасанидтар зороастризмына, ғәрәп баҫып алыуына саҡлы, «яҙма» традициянан да алдараҡ булған Согдала йәшәп килгән маздеизмдан Заратустраның Асылына төшөнөүе согдий телендә хикәйәләнгән өҙөктәре генә бар һәм Бируни мәғлүмәттәре һаҡланған.

Шулай булыуға ҡарамаҫтан, зороастризм сиктәрендә хәҙерге заман ортодоксияһы ҡарашынан сығып әйткәндә «сафсата», тип атарлыҡ дини-фәлсәфә ағымдары барлыҡҡа килгән. Иң элек былЗурванаконцептына, «игеҙәк балалары» Аһура Мазда һәм Аһриман булған тәү ғаләм ваҡытына, ҙур иғтибарға нигеҙләнгән зурванизм. Ситләтелгән раҫлауҙар буйынса, зурванизм доктринаһы Сасанид Иранында киң таралған, уның эҙҙәре ислам баҫып алыуын башынан кисергән традицияла табылһа ла, зороастрий «ортодоксияһы» был доктринаны туранан-тура шелтәләй[13]. Моғайын, «зурваниттар» һәм «ортодокстар» араһында туранан-тура конфликттар булмағандыр, дөрөҫөрәге зурванизм диндең йола өлөшөнә бик ҡағылмаған фәлсәфә ағымы ғына булғандыр.

Аврелиан заманында Рим империяһында таралған Митраны хөрмәтләүҙе (митраизм) шулай уҡ зороастризм сафсатаһына ҡайтаралар, митраизм, дөрөҫөрәге, ирандыҡы ғына түгел, сүриә субстраты ла булып торған синкретик тәғлимәт.

Зороастрий ортодокстары кире ҡаҡҡыһыҙ сафсата тип, нигеҙендә христиан гностицизмы ятҡан манихейлыҡты ла һанаған[14][15].

Тағы ла бер сафсата булып революцион Маздак (маздакизм) тәғлимәте тора[16].

Хәҙерге заман зороастризмы варианттары булып Иран зороастризмы һәм Һиндостан парсий зороастризмы тора. Әммә улар араһындағы айырма региональ характерҙа һәм нигеҙҙә ритуаль терминологияһына ҡағыла, бер традициянан сыҡҡанлыҡтан һәм общиналар араһындағы аралашыу булғанлыҡтан, улар араһында етди догматик айырымлыҡ барлыҡҡа килмәгән. Һай йоғонто ғына һиҙемләнә: Иранда — ислам, Һиндостанда — индуизм йоғонтоһо .

Парстар араһында календарҙың өс вариантына ҡараған (Кадими, Шахиншахи и Фасли) «календар секталар» билдәле булған. Был төркөмдәрҙең асыҡ ҡына сиктәре юҡ, шулай уҡ догматик айырма ла юҡ. Һиндостанда ла шулай уҡ мистикаға йүнәлтелгән индуизм йоғонтоһондағы төрлө ағымдар барлыҡҡа килгән. Шулар араһында иң билдәлеһе булып Илм-и-Хшнум ағымы тора.

Зороастрийсылар араһында күпмелер популярлыҡ яулаған, күпселек йолаларҙы һәм боронғо ҡағиҙәләрҙе алып ташлау яҡлы, тик Ғаттарҙы ғына изге тип таныған «реформист ҡанат» тип аталған ағым да булған.

Прозелитизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башланғс мәлдән бирл Заратустра тәғлимәте юғары рух менән бәйғәмбәр һәм уның уҡыусылары, тарафдаштары тарафынан таратылған әүҙем прозелитик дин булған. «Изге дин» юлынан барыусылар башҡа диндәге кешеләрҙе «дейеүҙе ололаусылар», тип атағандар һәм үҙҙәрен уларға асыҡтан-асыҡ ҡаршы ҡуйғандар. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, төрлө сәбәптәр арҡаһында зороастризм ысынында донъя диненә әүерелмәгән, уның вәғәздәре күбеһенсә иран телле ойкуменаһы менән сикләнгән, ә зороастризмдың яңы ерҙәргә таралыуы ул ерҙәрҙең иранлашыуы менән параллель барған.

Ирандың үҙенән һәм Урта Азияның көньяғынан башҡа зороастрийсыларҙың аҙмы-күпме эре общиналары («магузейҙар») булған, айырым алғанда, Каппадокияла хатта зороастрий календары рәсми рәүештә ҡулланылған. Боронғо Әрмәнстан христианлашмаҫ элек, уның ерҙәрендә «әрмән маздеизмы» таралған булған. Сасанидтар заманында Бахрейн һәм Йемен ғәрәптәрендә, шулай уҡ державаның төньяҡ-көнсығыш сиктәрендәге төрөк телле төркөмдәрҙә зороастризмдың тарафдаштары булған.

Сасанид периоды аҙағына тиклем зороастризм прозелитик яҡтан әүҙем дин булып ҡалған. Заратустраның тарафдаштары, улар фекеренсә, бөтөн башҡа дингә ышаныусылар табынған яуыз көстәр менән көрәшеү зарурлығына өндәгәндәр. Икенсе дингә табыныусының Переход иноверца в «изге дингә» күсеүе яҡшы һәм дөрөҫ эш тип ҡаралған, шуның өсөн боронғо Иранда синфи, этник һәм тел мөнәсәбәтенә ҡарамай һәр теләгән кеше зороастрийсы була алған. Йола үтәүҙәрҙең ентекләп эшләнгәнлеге, үҫешкән космологик һәм, иң мөһиме, этик тәғлимәте арҡаһында зороастризм тарихтағы тәүге дәүләт дине булған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Заратустра тәғлимәте барыбер ысын мәғәнәһендә донъя диненә әйләнмәгән.

Бының сәбәбе булып түбәндәге факторҙар тора:

  • Заратустра дини тәғлимәтенең ултыраҡ малсы һәм игенселәрҙең күскенселәр менән көрәш мәнфәғәтенә хеҙмәт иткән социаль-иҡтисади йөкмәткеһе кире ҡайтарып булмаҫлыҡ үткән заманда тороп ҡалған.Нового социального содержания в силу своего консерватизма Маздаизм үҙенең консерватизмлығына таянғанлыҡтан, яңы социаль йөкмәтке яҙмаған, Боронғолоҡтан алып Урта быуатҡа күскәндәге үҙгәрештәргә һәм йәмәғәт ихтыяждарына һаңғырау һәм һуҡыр булып ҡалған.
  • маздаист руханилығының Сасанид Ираны дәүләт учреждениеларына яҡынлығы, уларҙың бер-береһенә ҡушылғанлығы һәм бер-береһенә бәйләнгәнлеге тышҡы аудиторияның зороастризм тураһында асыҡтан-асыҡ сәйәси алдан уҡ билдәле фекерҙә булыуына (ангажированность) килтергән. Быны Иран менән күрше дәүләттәрҙең хакимдары ҡабул итмәгән, иран шаһтары, зороастризм прозелитизмына ышыҡланып, баҫып алыу пландарын тормошҡа ашырырға теләй тип шикләнгән. Сасанидтарҙың дүрт йөҙйыллыҡ хакимлығы дауамында ҡорал ярҙамында ирандарҙың үҙ динен күршеләрендә раҫлатырға тырышыуы уңышҡа өлгәшмәгән;
  • маздаизм, үҙенең этик доктринаһының универсаль булыуына ҡарамаҫтан, иран телле донъя сиктәренән әллә ни йыраҡ китмәгән. Эллин периодында, Бөйөк Александрҙың грек-македон империяһының һәм уның тарафдаштарының ерҙәрендә таралған булһа ла, башлыса, иран телле ватандаштарға ғына яҡын, ә грек халҡы өсөн сит булып ҡалған. Бер яҡтан, гректар тарафынан баҫып алынған ирандар, гректарҙы сит элемент тип иҫәпләгәндәр һәм Александр Македонскийға, уны державаны емереүсе, Иран диненә һәм мәҙәниәтенә зыян килтереүсе варвар, тип киҫкен баһа биргәндәр. Икенсе яҡтан, эллиндарға, йола буйынса ата-бабаларын ҡәҙерләүселәргә һәм мәрхүмдәргә тулҡынланған хис менән ҡараусыларға фарсыларҙың традицияһындағы мәйеттәргә, ен тупланышы, тип сирҡанып ҡарауҙары үҙе үк мәсхәрә итеүгә бәрәбәр булған: гректар хатта яуҙарҙа һәләк булған ватандаштарын ҡәҙерләп күммәгән полководецтарҙы язаға тарттырғандар. Ахыр сиктә, рәсми маздаизмдың фәлсәфәүи концепциялары көнсығыш тәғлимәттәренең тулыһынса мистик йүнәлештә ятҡан, эллин рационализмына сит-ят булған, ғөрөф-ғәҙәттәренә айырата әһәмиәт биргән. Эллин һәм һинд фәлсәфәүи фекере ҡаҙаныштары, ҡағиҙә булараҡ, иран дин әһелдәрендә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмаған һәм зороастрий доктринаһына уның йоғонтоһо булмаған;
  • заратустрий маздаизмының монотеистик ҡиәфәтендә боронғо иран диненең ғаләмдә ике бер тигеҙ көстөң: яҡшылыҡ һәм яуызлыҡтың булыуын таныған диалектик ҡушберлек асылы даими күренеп тора. Ошо хәл, Рим һәм Парфияның (һуңғараҡ Византия һәм Ирандың) Яҡын һәм Урта Көнсығышта традицион геополитик көндәшлегенә ҡабатланып, Заратустра тәғлимәтенең иран булмаған халыҡтар араһында дөйөм таралышына ҡамасаулаған. Мәжүсилек осоронда Заратустраның донъя көрәшендә тик бер яҡты ғына - Изгелекте - ололау кеүек бер мәғәнәле талабы бөтөн аллалар өсөн дә, уларҙың «әхлаҡи сифаттарына» ҡарамай, ҡорбан килтереп өйрәнгән күп динле кешегә (политеисҡа) аңлашылмаған. Әммә грек-рим донъяһында христиан бер аллалығы таралған дәүерҙә лә зороастрийсылар христиандар өсөн элеккесә сит булып ҡалғандар: ысын күңелдән, «Алла ул яҡтылыҡ, һәм унда бер ҡараңғылыҡ та юҡ», тип ышанып йәшәгән христиандарға маздаизмдың «изгелеккә ысын күңелдән ышанғанлығы» етерлек булмағандыр. Һуңғы зороастризмда таралған Зурвананан - Хоҙай ваҡыты нигеҙендә барлыҡҡа килгән нәмә, яҡшылыҡ һәм яуызлыҡтың тәүберлеге, тигән ҡараштар христиан диненә (ә һуңыраҡ исламға) тоғроларҙың зороастрийсыларҙы, йәнәһе, «шайтандың ағаһына табыныуҙа» ғәйепләүгә килтергән;
  • маздаизмдың киң таралыуына тәғлимәт һәм традиция тарафынан изгеләштерелгән фарсы-атравандар араһынан ғына нәҫелдән-нәҫелгә бирелә торған ҡатламға кадрҙар (асылда ябыҡ каста) - заратустрий руханиҙары-мобедтарҙың монополь һайланыуы шаҡтай тотҡарлыҡ булған. Дингә яңы ылыҡтырылған ысын иранлы булмағандың, Заратустра тәғлимәтенең ниндәй тоғро тарафдашы булһын,был мөһим түгел, — дин юлында уға карьера эшләүе барыбер мөмкин булмаған.
  • маздаистик прозелитизмдың күршеләре алдында уңышһыҙлығы зороастрийсыларҙың, таралышҡан общиналарҙы ныҡ торған үҙәкләштерелгән ойошмаға әүерелдерерлек, үҫешкән күп баҫҡыслы бер-береһенә бәйләнгән руханилыҡ иерархияһы булмауынан да килгән. Бына ошо хәлдәр, үлемгә сирҡанып ҡарау ( һәм, шунан сығып, яфа сигеү культы булмауы) менән ҡатмарлаштырылып, ирандарҙың дине үҙен уратып алған дошман диндәр ҡыҫымын дәүләт аппараты һәм ғәскәр ярҙамынан башҡа күтәрә алмаған. VIII—IX быуаттарҙа был ерҙәрҙе ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, моғайын, ошо фактор Иранда һәм Урта Азияла маздаизмдың сағыштырмаса тиҙ тарҡалыу сәбәбе булғандыр ҙа.

Ғәрәптәр баҫып ингәндән һуң күп тә үтмәй зороастризм бер юлы прозелитик дин булыуҙан туҡтай. Возвращение новообращённых мусульман Ирана к религии предков каралось по шариату смертью, в Индии же зороастрийцы-парсы быстро оказались вовлечены в индийскую кастовую систему в качестве одной из замкнутых эндогамных религиозных групп. Реализация заложенного в основах этой религии потенциала прозелитизма стала вновь возможна лишь в Новое время — под влиянием модернизаторских тенденций с Запада благодаря широкому интересу в мире к наследию Древнего Ирана.

До сих пор консенсуса в отношении неопрозелитизма в среде маздаистского священничества не выработано. Консервативные парсийские дастуры в Индии не признают возможность обращения в зороастризм кого-либо, чьи родители не зороастрийцы. Мобеды Ирана, напротив, обычно утверждают, что зороастризм является универсальной прозелитической религией, и хотя зороастрийцы не ведут миссионерской деятельности, людям, которые пришли к зороастризму самостоятельно, при соблюдении некоторых условий не может быть отказано в его принятии.

Тем не менее, перед новообращаемыми в зороастризм встают многочисленные проблемы. В Иране отказ от ислама до сих пор считается тягчайшим преступлением и карается смертной казнью — и для неофита, и для обратившего его мобеда. Из-за давления исламского режима полностью включиться в иранское зороастрийское сообщество по сути невозможно, даже формально приняв веру. Общины прозелитов объединяются с урождёнными зороастрийцами в основном в эмиграции.

Зороастризм приветствует обращение в свою веру, однако активный прозелитизм затруднён малочисленностью верующих и господством на его традиционной территории (Иран) ислама. В отличие от других религий веру в сознательном возрасте (15 лет) принимают и дети, рождённые в зороастрийских семьях. Люди другого происхождения должны достичь 21 года. Окончательное решение о готовности человека принять зороастризм принимает мобед, проводящий обряд посвящения, что предполагает обязательную личную беседу и знание новообращённым основ культа и молитвы Фраваран на персидском языке. Обряд называется «сэдре пуши», что переводится с персидского как «надевание священной рубахи».[17][18]


Иерархия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Руханилыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Общим наименованием зороастрийских священнослужителей, выделявшихся в отдельное сословие, является авест. aθravan- (пехл. asrōn) — «хранитель огня». В поставестийскую эпоху священники именовались прежде всего мобе́дами (из др. иран. magupati «глава магов»), что связано распространением зороастризма на западе Ирана прежде всего мидийскими магами[19]

Современная священническая иерархия в Иране такова:

  1. «Мобедан-мобед» — «мобед мобедов», наивысший чин в иерархии зороастрийских священнослужителей. Мобедан-мобед избирается из числа дастуров и возглавляет сообщество мобедов. Мобедан-мобед может принимать обязательные к исполнению зороастрийцами решения по религиозным («гатик») и светским («датик») вопросам. Решения по религиозным вопросам должны быть одобрены общим собранием мобедов или собранием дастуров.
  2. «Сар-мобед» (перс. букв. «глава мобедов», пехл. «бозорг дастур») — высший зороастрийский религиозный чин. Главный дастур на территории с несколькими дастурами. Сар-мобед вправе принимать решения о закрытии храмов огня, о перемещении священного огня с места на место, об изгнании человека из сообщества зороастрийцев.
  3. «Дастур»
  4. «Мобед»
  5. «Хирбад»

Занимать эти духовные должности может только «мобед задэ» — человек, происходящий из рода зороастрийских священников, чья преемственность наследуется по отцу. Стать мобед-задэ нельзя, им можно только родиться.

Помимо регулярных чинов в иерархии существуют звания «Рату» и «Мобедъяр».

Рату — защитник зороастрийской веры. Рату стоит на ступень выше мобедан мобеда и является непогрешимым в вопросах веры. Последним рату был Адурбад Махраспанд при царе Шапуре II.

Мобедъяр — образованный в религиозных вопросах бехдин не из рода мобедов. Мобедъяр стоит ниже хирбада.

Изге уттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Нет источников в разделе

Зороастрийский храм в Йезде. Постройка 1932 г.
Аташ-Варахрам в Йезде

В зороастрийских храмах, называемых по-персидски «аташкадэ» (букв. дом огня), горит неугасимый огонь, служители храма круглосуточно следят, чтобы он не погас. Есть храмы, в которых огонь горит на протяжении многих столетий и даже тысячелетий. Семья мобедов, которым принадлежит священный огонь, полностью несёт все расходы по содержанию огня и его защите и материально не зависит от помощи бехдинов. Решение об учреждении нового огня принимается только в случае наличия необходимых средств. Священные огни делятся на 3 ранга:

  1. Шах Аташ Варахрам (Бахрам) — «Царь Победоносный Огонь», Огонь высшего ранга. Огни высшего ранга учреждаются в честь монархических династий, великих побед, в качестве высшего огня страны или народа. Для учреждения огня необходимо собрать и очистить 16 огней разных видов, которые объединяются в один во время ритуала освящения. Служить у огня высшего ранга могут только высшие священники, дастуры;
  2. Аташ Адуран (Адаран) — «Огонь огней», Огонь второго ранга, учреждаемый в населённых пунктах с населением не менее 1000 человек в которых проживает не менее 10 семей зороастрийцев. Для учреждения огня необходимо собрать и очистить 4 огня из семей заратустрийцев разных сословий: священника, воина, крестьянина, ремесленника. У огней Адуран могут совершаться различные ритуалы: нозуди, гавахгиран, сэдрэ пуши, службы в джашны и гаханбары и т. д. Службу у огней Адуран могут вести только мобеды.
  3. Аташ Дадгах — «Законно установленный Огонь», Огонь третьего ранга, который должен поддерживаться в местных общинах (села, большой семьи), располагающих отдельным помещением, которое является религиозным судом. На персидском это помещение называется дар ба мехр (букв. двор Митры). Митра является воплощением справедливости. Зороастрийский священнослужитель, стоя лицом перед огнём дадгах, разрешает местные споры и проблемы. В случае, если в общине отсутствует мобед служить огню может хирбад. Огонь дадгах открыт для публичного доступа, помещение, где находится огонь служит местом собрания общины.

Мобеды являются стражами священных огней и обязаны защищать их всеми доступными способами, в том числе и с оружием в руках. Вероятно, этим объясняется тот факт, что после исламского завоевания зороастризм быстро пришёл в упадок. Многие мобеды были убиты, защищая огни.

В Сасанидском Иране существовало три величайших Аташ-Варахрама, соотносимых с тремя «сословиями»:

  • Адур-Гушнасп (в Азербайджане в Шизе, огонь священников)
  • Адур-Фробаг (Фарнбаг, огонь Парса, огонь воинской аристократии и Сасанидов)
  • Адур-Бурзен-Михр (огонь Парфии, огонь крестьян)

Из них сохранился только Адур (Аташ) Фарнбаг, горящий ныне в Йезде, куда зороастрийцы перенесли его в XIII в. после коллапса зороастрийских общин в Парсе.

Изге урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Священными для зороастрийцев являются храмовые огни, а не само здание храма. Огни могут переноситься из здания в здания и даже из одной области в другую вслед за самими зороастрийцами, что и происходило в течение всего периода гонений на религию. Лишь в наше время, стремясь воскресить былое величие своей веры и обращаясь к своему наследию, зороастрийцы стали посещать руины древних храмов, расположенных в местностях, где все жители давно приняли ислам, и устраивать в них праздничные богослужения.

Тем не менее в окрестностях Йезда и Кермана, где зороастрийцы живут постоянно на протяжении тысячелетий, сложилась практика сезонных паломничеств, совершаемых к определённым святым местам. Каждое из таких мест паломничества («пир», букв. «старый») обладает своей легендой, обычно рассказывающей о чудесном спасении принцессы из рода Сасанидов от арабских захватчиков. Особую известность приобрели 5 пиров вокруг Йезда:

  • Сети-пир
  • Пир-е Сабз (источник Чак-чак)
  • Пир-е Нарестане
  • Пир-е Бану
  • Пир-е Нараки

Донъяға ҡараш һәм әхлаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Главной чертой зороастрийского мировооззрения является признание существования двух миров: mēnōg и gētīg (пехл.) — духовного (букв. «мысленного», мира идей) и земного (телесного, физического), а также признание их взаимосвязи и взаимообусловленности. Оба мира сотворены Ахура Маздой и являются благими, материальное дополняет духовное, делает его целостным и совершенным, материальные блага считаются такими же дарами Ахура Мазды, как и духовные, и одни без других немыслимы. Зороастризму чужд как грубый материализм и гедонизм, так и спиритуализм и аскетизм. В зороастризме нет практик умерщвления тела, безбрачия и монастырей.

Дополняющая дихотомия ментального и телесного пронизывает всю систему нравственности зороастризма. Главным смыслом жизни зороастрийца является «накопление» благодеяний (перс. kerfe), прежде всего связанных с добросовестным исполнением своего долга верующего, семьянина, труженика, гражданина и избегание греха (перс. gonāh). Это путь не только к личному спасению, но и к процветанию мира и победе над злом, что связывается непосредственно с усилиями каждого из людей. Каждый праведный человек выступает в качестве представителя Ахура Мазды и с одной стороны фактически воплощает его деяния на земле, а с другой — посвящает все свои благодеяния Ахура Мазде.

Добродетели описываются через этическую триаду: благие мысли, благие слова и благие дела (хумата, хухта, хваршта), то есть затрагивают ментальный, вербальный и физический уровень. В целом зороастрийскому мировоззрению чужд мистицизм, считается, что каждый человек способен понять, что есть добро, благодаря своей совести (даэна, чиста) и разуму (подразделяемому на «врождённый» и «услышанный», то есть ту мудрость, что приобретена человеком от других людей).

Нравственная чистота и личностное развитие касается не только души, но и тела: добродетелью считается поддержание чистоты тела и устранение осквернения, болезней, здоровый образ жизни. Ритуальная чистота может быть нарушена соприкосновением с оскверняющими предметами или людьми, болезнью, злыми мыслями, словами или делами. Наибольшей оскверняющей силой обладают трупы людей и благих творений. К ним запрещено прикасаться и не рекомендуется на них смотреть. Для людей, подвергшихся осквернению, предусмотрены обряды очищения.

Төп әхлаҡи ҡағиҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Таковым обычно признаётся фраза из Гат Заратустры:

uštā ahmāi yahmāi uštā kahmāicīţ

Счастье тому, кто желает счастья другим[20]

Йәмғиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризм — религия общественная, отшельничество ей не свойственно. Община зороастрийцев именуется анджоманом (авест. hanjamana- «сход», «собрание»). Обычной единицей является анджоман населённого пункта — зороастрийской деревни или городского квартала. Ходить на собрания общины, обсуждать совместно её дела и участвовать в общинных праздниках — прямая обязанность зороастрийца.

В Авесте называются четыре сословия, на которые разделено общество[21]:

  • атраваны (священники)
  • ратаэштары (воинская аристократия)
  • вастрьо-фшуянты (букв. «пастухи-скотоводы», в дальнейшем вообще крестьянство)
  • хуити («умельцы», ремесленники)

Вплоть до конца Сасанидского времени барьеры между сословиями были серьёзными, но в принципе переход из одного в другое был возможен. После завоевания Ирана арабами, когда аристократия принимала ислам, а зороастрийцам как зимми было запрещено носить оружие, в реальности оставалось два сословия: мобеды-священники и бехдины-миряне, принадлежность к которым наследовалась строго по мужской линии (хотя женщины могли выходить замуж вне своего сословия). Это разделение сохраняется до сих пор: стать мобедом фактически невозможно. Тем не менее сословная структура общества сильно деформирована, поскольку большинство мобедов наряду с исполнением своих религиозных обязанностей, заняты различного рода мирской деятельностью (особенно в больших городах) и в этом смысле сливаются с мирянами. С другой стороны развивается институт мобедъяров — мирян по происхождению, берущих на себя обязанности мобеда.

Из других особенностей зороастрийского общества можно выделить традиционное относительно высокое место в нём женщин и значительно большее приближение её статуса к равноправному с мужчиной по сравнению с обществом окружающих мусульман.

Аҙыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В зороастризме не существует ярко выраженных пищевых запретов. Основное правило — пища должна приносить пользу. Вегетарианство традиционно зороастризму не свойственно. В пищу можно употреблять мясо всех копытных животных и рыбу. Хотя корове отдаётся большое уважение, упоминания о ней часто встречаются в Гатах, практики запрета на говядину не существует. Также нет запрета на свинину. Тем не менее зороастрийцам предписывается бережное отношение к скоту, запрещается дурное обращение с ним и бессмысленные убийства, предписывается ограничивать себя в потреблении мяса в разумных пределах.

Пост и сознательное голодание в зороастризме прямо запрещены. Существуют только четыре дня в месяц, в которые предписывается отказываться от мяса.

В зороастризме нет запрета на вино, хотя назидательные тексты содержат специальные наставления об умеренном его потреблении.

Эт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Особым уважением у зороастрийцев пользуется это животное. Это во многом связано с рациональным мировоззрением зороастрийцев: религия отмечает реальную пользу, которую приносит собака человеку. Считается, что собака может видеть злых духов (дэвов) и отгонять их. Ритуально собака может быть приравнена к человеку, умершей собаки касаются и нормы погребения людских останков. Собакам посвящены несколько глав в Вендидаде, выделяющие несколько «пород» собак:

  • Пасуш-хаурва — стерегущая скот, овчарка
  • Виш-хаурва — стерегущая жильё
  • Вохуназга — охотничая (идущая по следу)
  • Тауруна (Драхто-хунара) — охотничья, дрессированная

К «роду собак» также относят лис, шакалов, ежей, выдр, бобров, дикобразов. Напротив, волк считается животным враждебным, порождением дэвов.

Йола ғәмәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастрийцы придают большое значение ритуалам и праздничным религиозным церемониям. Священный огонь играет исключительно важную роль в ритуальной практике, по этой причине зороастрийцев часто называют «огнепоклонниками», хотя сами зороастрийцы считают такое название оскорбительным. Они утверждают, что огонь — лишь образ Бога на земле. К тому же, зороастрийский культ по-русски было бы не вполне корректным называть поклонением, поскольку во время молитвы зороастрийцы не совершают поклонов, а сохраняют прямое положение тела.

Ритуалға дөйөм талаптар:

  • ритуал должен проводиться лицом, которое имеет необходимые качества и квалификацию, женщины обычно проводят только домашние обряды, проведение ими других обрядов возможно только для общества других женщин (если нет мужчин);
  • участник ритуала должен находиться в состоянии ритуальной чистоты, для достижения которой перед обрядом проводится омовение (малое или большое), на нём должны быть сэдрэ, кушти, головной убор; если у женщины длинные, неубранные волосы, они должны быть накрыты платком;
  • всем присутствующим в помещении, где располагается священный огонь необходимо находиться к нему лицом и не поворачиваться спиной;
  • перевязывание пояса производится стоя, присутствующим на длинных ритуалах позволяется сидеть;
  • присутствие перед огнём при проведении ритуала неверующего человека или представителя другой религии ведёт к осквернению ритуала и его недействительности.
  • тексты молитвы читаются на языке оригинала (авестийский, пехлеви).

Ясна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ясна (йазешн-хани, вадж-яшт) означает «почитание» или «священнодействие». Это основное зороастрийское богослужение, во время которого читается одноимённая авестийская книга, совершаемое как по индивидуальному заказу мирян, так и (чаще всего) по случаю одного из шести гаханбаров — традиционных великих зороастрийских праздников (тогда Ясна дополняется Виспередом).

Ясна всегда совершается на рассвете как минимум двумя священниками: основным зутом (авест. заотар) и его помощником распи (авест. раэтвишкар). Служба проводится в специальном помещении, где на полу расстилается скатерть, символизирующая землю. В процессе службы задействуются различные предметы, имеющие своё символическое значение, прежде всего огонь (аташ-дадгах, обычно зажигаемый от стационарного огня аташ-адорьян или варахрам), благовонные дрова для него, вода, хаома (эфедра), молоко, веточки граната, а также цветы, фрукты, веточки мирта и др. Священники сидят лицом друг ко другу на скатерти, а верующие располагаются вокруг.

В процессе Ясны мобеды не просто почитают Ахура Мазду и его благие творения, они по сути воспроизводят первотворение мира Ахура Маздой и символически исполняют его будущее «совершенствование» (Фрашо-керети). Символом этого становится приготовлямый в процессе чтения молитв напиток парахаома (парахум) из смеси отжатого сока эфедры, воды и молока, часть которого возливают на огонь, а часть в конце службы дают на «причащение» мирянам. Этот напиток символизирует чудодейственное питиё, которое в будущем даст выпить воскресшим людям Саошьянт, после чего они станут бессмертными навсегда и навеки.

Джашн (Джашан)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Перс. Джашн-хани, у парсов Джашан (от др. перс. yašna «почитание». соотв. авест. yasna) — праздничная церемония. Совершается на малые зороастрийские праздники (джашны), важнейшим из которых является Навруз — встреча Нового года, а также как продолжение празднования гаханбара.

Джашн-хани — это подобие малой Ясны, на котором читают афринаганы (афаринганы) — «благословения». В процессе совершения обряда также задействуются предметы, используемые в Ясне (кроме хаомы), символизирующие благие творения и Амешаспентов.

Джашн символикаһы:

Символ Творение Амешаспент
Мобед Человечество Ахура Мазда
Молоко Скот Бахман
Огонь Огонь Ардибехешт
Металлические принадлежности Металлы Шахривар
Скатерть Земля Спандармаз
Вода Вода Хордад
Цветы, фрукты, орешки, веточка мирта Растения Амордад

Седре-пуши йәки Навджот[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Парсийская церемония навджот

Седре-пуши (перс. букв. «надевание рубахи») или Навджот у парсов (букв. «новый заотар», изначально так назывался обряд новзуди, см. ниже) — обряд принятия зороастризма

Обряд проводится мобедом. Во время обряда принимающий веру человек произносит зороастрийский символ веры, молитву Фраваране, надевает священную рубаху седре (судрэ) и мобед повязывает ему священный пояс кошти. После этого новопосвящаемый произносит Пейман-е дин (клятву веры), в которой обязуется во что бы то ни стало всегда придерживаться религии Ахура Мазды и закона Заратустры. Обряд проводится обычно по достижении ребёнком совершеннолетия (15 лет), но может проводиться в более раннем возрасте, но не ранее, чем ребёнок сможет сам произнести символ веры и повязать пояс (от 7 лет).

Биш тапҡыр намаҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гахи — ежедневное пятикратное чтение молитв, названных по именам периодов в сутках — гахов:

  • Хаван-гах — от рассвета до полудня;
  • Рапитвин-гах — от полудня до 3 часов по полудни;
  • Узерин-гах — от 3 часов по полудни до заката;
  • Аивисрутрим-гах — от заката до полуночи;
  • Ушахин-гах — от полуночи до рассвета;

Может быть как коллективным, так и индивидуальным. Пятикратная молитва признаётся одной из главных обязанностей каждого зороастрийца.

Гавахгири[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Свадебный обряд в зороастризме.

Новзуди[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Обряд посвящения в священнический сан. Проводится при большом стечении мобедов и мирян. В процессе обряда всегда участвует предыдущий посвящённый мобед в этой местности. По окончании церемонии новопосвящённый мобед проводит Ясну и окончательно утверждается в сане.

Ерләү йолалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Башня молчания» в Мумбаи (рисунок 1886 года)

В разных областях Большого Ирана практиковались в зависимости от местных условий разные способы погребения (каменные склепы, выставление трупов и др.). Основное требование к ним — сохранение в чистоте природных стихий. Поэтому для зороастрийцев неприемлемы зарывание трупов в землю и трупосожжение, которые признаются большим грехом.

Традиционным способом погребения у сохранившихся общин зороастрийцев Ирана и Индии является выставление. Труп оставляется на открытом, специально подготовленном месте или в специальном сооружении — «дахме» («башня молчания») — для утилизации птицами и собаками. Дахма представляет собой круглую башню без крыши. Трупы складывались в башню и привязывались (чтобы птицы не смогли унести крупные части тела).

Такой обычай объясняется тем, что зороастрийцы не испытывают к трупу никакого почтения. По представлениям зороастрийцев труп — это не человек, а оскверняющая материя, символ временной победы Ахримана в земном мире. После очистки скелета от мягких тканей и высушивания костей они складываются в урны. Однако в Иране традиционный обряд похорон под давлением мусульман был оставлен в начале 1970-х гг. и зороастрийцы хоронят тела в бетонируемых могилах и склепах, для того чтобы избежать осквернения земли и воды соприкосновением с трупом. Погребение или переноску трупа должны осуществлять минимум 2 человека, погребение и переноска трупа в одиночку является большим грехом. Если второго человека нет, его может заменить собака.

Порсе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Поминальная служба по душам и фраваши умерших. Считается, что поминальные службы по душе умершего нужно производить в течение 30 лет после смерти, в дальнейшем поминается только его фраваши, с которой к этому сроку соединяется душа праведника.

Барашнум[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Большой ритуал очищения, проводимый мобедом с участием собаки в течение 9 дней. Барашнум проводится после осквернения человека прикосновением к трупу или совершения тяжкого греха, перед посвящением в священнический чин. Барашнум считается очень полезным для облегчения посмертной судьбы. Прежде каждому зороастрийцу рекомендовалось пройти этот обряд хотя бы раз в жизни, но в настоящее время этот обряд проводится достаточно редко.

Башҡа диндәр менән бәйләнеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастризм имеет общее происхождение и общие черты в текстах и вероучении с индуизмом, а также с индоевропейским язычеством.

Зороастризм значительно повлиял на формирование христианства.

В христианских Евангелиях упомянут эпизод «поклонения волхвов» (скорее всего, религиозных мудрецов и астрономов). Принято считать их зороастрийцами. Три царя́ — Каспа́р, Мельхио́р и Бальтаза́р (грек. μάγοι, маги) — принятые в западноевропейской традиции имена магов (волхвов), принесших младенцу Иисусу дары на Рождество (поклонение волхвов). Волхвы — славянское слово, используемое в переводах на русский язык. В евангельском подлиннике стоит грек. μάγοι. В античной литературе в основном существуют два значения этого термина: люди, принадлежащие к персидским (зороастрийским) жрецам, и вавилонские жрецы-астрологи как особая профессиональная группа (маги)

Кроме того, в зороастризме, как и в иудаизме, и христианстве отсутствует идея цикличности — время идёт по прямой от сотворения мира до окончательной победы над злом, никаких повторяющихся мировых периодов нет.

Хәҙерге хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В настоящее время общины зороастрийцев сохранились в Иране (гебры) и в Индии (парсы), также в результате эмиграции из обеих стран сложились общины прежде всего в США и Западной Европе. В Российской Федерации и странах СНГ действует сообщество традиционных зороастрийцев, называющих свою религию на русском языке словом «благоверие», и Зороастрийская община Санкт-Петербурга[22]. Согласно официальным данным по состоянию на 2012 год, примерное количество приверженцев зороастризма в мире составляет менее 100 тысяч человек, около 70 тысяч из которых находится в Индии[23]. 2003 год был объявлен Юнеско годом 3000-летия зороастрийской культуры.

Иран зороастрийсылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

См. основную статью Зороастрийцы в Иране

От всех многочисленных зороастрийских общин Ирана, существовавших в раннее исламское время, уже к XIV в. остались только сообщества в останах Йезд и Керман. Зороастрийцы в Иране более тысячелетия подвергались дискриминации, нередки были массовая резня и насильственное обращение в ислам. Лишь в Новое время они были избавлены от джизии и получили некоторую свободу и равноправие. Воспользовавшись этим, зороастрийцы Ирана стали переселяться в другие города, и сейчас основным анджоманом является сообщество зороастрийцев Тегерана. Тем не менее город Йезд, в окрестностях которого до сих пор сохраняются зороастрийские деревни, поныне признаётся духовным центром зороастризма. Сегодня зороастрийцы Ирана — признанное на государственном уровне религиозное меньшинство, имеющее одного представителя в парламенте страны (меджлисе).

Һиндостан зороастрийсылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Свадьба парсов, 1905

Зороастризм — это одна из малочисленных, но крайне важных религий, распространённых в современной Индии, а также в Пакистане и Шри-Ланке. Большинство людей, исповедующих зороастризм, именуют себя парсами. Парсы — потомки древних персов-зороастрийцев, бежавших от исламского гнёта в IX в. Однако, затем, по-видимому, в их ряды всё же влились и представители местных общин. Общая численность зороастрийцев в Индии — свыше 100 000 человек, или около 0,009 % индийского населения. В прошлом основной областью их расселения был Гуджарат, где сохранились наиболее древние храмы огня. Ныне основной район концентрации — индийский город Мумбаи.

Диаспора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Парсийская эмиграция из Индии долгое время была приурочена к Великобритании и её колониями (Йемен, Гонконг). Эмиграция иранских зороастрийцев традиционно связана с Западной Европой. Для обоих общин значима также эмиграция в США. В эмиграции парсы и иранские зороастрийцы в целом до сих пор сохраняют обособленность друг от друга и не стремятся сливаться, хотя существуют общезороастрийские движения, стремящиеся преодолеть этнический раскол.

На новых местах жительства зороастрийцы стремятся обустроить и свою религиозную жизнь, основывая Дар-е Мехр (огни Дадагах). Единственным храмом с огнём Адорьян является Аташкаде в Лондоне.

Прозелиттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зороастрийские прозелиты известны в США, Европе и Австралии. Их составляют прежде всего иранцы-эмигранты, разочаровавшиеся в исламе, но известны также люди европейского происхождения, принимающие религию по зову сердца. В СНГ интерес к зороастризму проявляют прежде всего жители государств с иранским наследием: Азербайджана (см. также статью «Зороастризм в Азербайджане»), Узбекистана и прежде всего, конечно же, Таджикистана. Относительно массовое зороастрийское сообщество неофитов в Таджикистане, образовавшееся в 90-е годы, оказалось дезинтегрировано в ходе поглотившего государство кризиса из-за враждебного отношения исламистов.

В России действуют сообщества новопосвящённых зороастрийцев, называющих свою религию благоверием в соответствии с древним самоназванием религии, переведённым на русский язык, а также группы зерванитов и зороастрийцев маздаяснийцев[22].

Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Воспринятый исламом из зороастризма праздник Навруз[24] и поныне является национальным праздником в Казахстане (Наурыз), в Кыргызстане (Нооруз), Азербайджане (Новруз), Таджикистане (Навруз), Узбекистане (Навруз), Туркменистане, и некоторых республиках РФ[25].
  • В Казахстане к празднику готовят суп, называемый Наурыз-коже и состоящий из 7 компонентов. В Азербайджане на праздничном столе должны стоять 7 блюд, название которых начинается на букву «С». Например, сэмэни (проросшие семена пшеницы), сюд (молоко) и т. д. За несколько дней до праздника пекут сладости (пахлаву, шэкэрбуру). Обязательным атрибутом Навруза также являются крашеные яйца. В среднеазиатских республиках к этому празднику готовят блюдо сумолак, основным компонентом которого являются проросшие ростки пшеницы.
  • В опере Моцарта «Волшебная Флейта» одного из главных героев зовут Зорастро, он является носителем идеи абсолютного добра, возглавляет некое братство, которое восхваляет силу знаний. В опере наличествует соседство мотивов зороастрийского учения, черт древнеегипетской мифологии и масонских символов. Либретто, составленное Иоганном-Эммануэлем Шиканедером, не столько базируется на учении зороастризма, сколько является собирательным фантастическим повествованием, основанным на разнородных мифах и архетипах, что предвосхищает жанр фэнтези в литературе, родоначальником которого обычно полагают Толкина[сығанаҡ 1385  көн күрһәтелмәгән].

Күмәк халыҡ өсөн тәғәйенләнгән (массовый) мәҙәниәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Гигантский Симург также изображен на гербе Республики Узбекистан и называется птицей «Хумо» (птица счастья)[сығанаҡ 1584  көн күрһәтелмәгән].
  • Одним из основополагающих элементов видеоигры Prince of Persia, 2008 является противостояние с Ахриманом.
  • Трилогии «Завтра война» и «На корабле…» А. Зорича. В будущем одна из космических колоний Земли в результате ретроспективной эволюции образовала государство, совмещавшее социальную модель Сасанидского Ирана (деление на касты, зороастризм и т. д.) с техническими достижениями человечества.
  • Билл, главный герой романа Гарри Гаррисона «Билл — герой галактики», является зороастрийцем.

Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Бойс Мэри. Зороастрийцы. Верования и обычаи (пер. с англ. яз.), 4 изд-е, испр. и доп. — СПб.: Азбука-классика, 2003. −352 с., ISBN 5-352-00486-4
  2. Энциклопедия «Религия»Ҡалып:Мёртвая ссылка
  3. Zoroastrianism // Encyclopædia Britannica
  4. Русский Анджоман//Интервью Джамшида Зартошти
  5. «Урал батыр» эпосына — 4 мең йыл, «Шоңҡар», 1996. Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997 Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. Башкордская философия (в 4 томах). Уфа: Китап, 2007, ISBN 5-295-03698-7. Ғәлләмовтың ҡыҙыҡлы гипотезалары: Ғәлләмовтың ҡыҙыҡлы гипотезалары: Шумер тарихы һәм «Урал батыр» араһындағы параллелдәрҙе сағыштырыу: Ур-Намму — Урҙың III династияһы хакимы, Урал — «Урал батыр» эпосының төп батыры. Шульги — Ур-Наммуның улы, Шүлгән — Уралдың ағаһы. Ур-Намму улдары менән каналдар ҡаҙған, Урал улдары менән йылғалар ағыҙып сығара. Ур-Намму закондар йыйылмаһы ҡалдыра, Урал закондар йыйылмаһы ҡалдыра. Зарикум — Шульгиҙың залимы, Зәрҡүм — Шүлгәндең кәңәшсеһе. Бурсуэн, бурсин (бур-нанна) — Шульгиҙың улы, Ур-Наммуның ейәне, Бөрйән (берйән) — «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә йәшәгән башҡорт ҡәбиләһе атамаһы. Риа Кахкаха — Месопотамия халыҡтарында Ҡош юлының атамаһы, Ҡәхҡәһә — небесный дракон, в эпосе «Урал батыр» эпосында күк аждаһаһы Митанни — Төньяҡ Месопотамиялағы халыҡ һәм илдең атамаһы, Мөйтән (үҫәргән) — митанниҙың вариҫтары, башҡорт ҡәбиләләренең береһенең атамаһы. Кутии — «үгеҙҙәргә эйә халыҡ», Ҡатил — царь, в эпосе «Урал батыр» эпосындағы үгеҙгә эйә батша. Хабанд (табыныу, хаб — орлоҡ), Һабантуй (башҡорттарҙа һабан байрамы). Авеста географияһын Көньяҡ Урал топонимикаһы менән ҡыҙыҡлы сағыштырыу:: Даити (Даитих) йылғаһы, Яйыҡ йылғаһы (Урал йылғаһының хәҙерге атамаһы) Вар Йимы, Аркаим — памятник протогородской археологической синташтинской культуры. Иранвеж (Аирьяна Ваэждо), Ирәндек — Көньяҡ Урадағы тау һырты атамаһы. Дословно, по мнению С.Ғәлләмов фекеренсә: һүҙмә-һүҙ әйтһәң, Ирәндек — «иран ҡалҡыулығы, тау». Бурзен, Борзен Хара Березайти, Берйән, Бөрйән — Ирәндек һырты эргәһендә йәшәгән ҡәбилә атамаһы. Ошо ерҙә «Урал батыр» эпосы яҙып алынған
  6. Ғәлим Авзал улы Хисамов. Аһура Мазда (роман)- Өфө:Китап, 2009, 140 бит
  7. мобед доктор А. Хоршидиан. Пасох бе порсешхае дине зартоштиян (на перс. языке), Тегеран, 1386 с. х., стр. 52
  8. И. М. Дьяконов, Архаические мифы Востока и Запада, М., Наука, 1990, стр.81
  9. Омар Хайям, Рубайат. Трактаты // Науруз-наме, пер. Б. А. Розенфельда, М., Эксмо, 2009, стр. 260
  10. Бундахишн, XXXIV
  11. Malandra, William Zoroaster. Part II: General Survey (инг.) // Encyclopædia Iranica. — 20 июля 2009.
  12. Gnoli, Gherardo Avestan Geography (инг.) // Encyclopædia Iranica. — 15 декабря 1987.
  13. Денкард, кн. 9
  14. Крысин Л. П. Манихеизм // Толковый словарь иноязычных слов — М.: Эксмо, 2008. — 944 б. — (Библиотека словарей).
  15. Ҡалып:НФЭ
  16. The Cambridge History of Iran edited by W. William Bayne Fisher, Ehsan Yar Shater p.995
  17. Благоверие | Принятие Веры
  18. Can You Follow Zarathushtra?
  19. Надо иметь в виду, что значение «волшебник», «чародей», «колдун» у этого слова — следствие искажённого восприятия иранских магов греками, в зороастризме колдовство и магия порицаются.
  20. Ясна 43:1
  21. Ясна 19
  22. 22,0 22,1 Об общине
  23. Каландарова, 2012
  24. Юрий Борисович Симченко, ‎Валерий Александрович Тишков, ‎Дж. Б Логашова. Традиционные ритуалы и верования, 1995 — т. 2 — стр.311
  25. В Адыгее отмечают черкесский Новый год и Навруз // АиФ Адыгея, 21.03.2014

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988.
  • Каландарова М. С. Индия. Зороастрийцы — исчезающая община. // Азия и Африка сегодня. — М.: Отделение историко-филологических наук РАН, 2012. — № 7. — ISSN 0321-5075.
  • Авеста в русских переводах. И. В. Рак, 1997
  • Зороастрийская мифология. И. В. Рак, 1998
  • Катехизис зороастризма. Древняя религия магов. Джон В. Уотерхауз, 2002
  • Гаты. Священные гимны Заратустры. Ю. С. Лукашевич, Минск 2004
  • Пехлевийский словарь зороастрийских терминов. О. М. Чунакова, 2004
  • Зороастризм. В. Ю. Крюкова, 2005
  • Авеста. В. С. Соколова, 2005
  • Мамедов А. А. Религиозно-философские идеи Авесты. Москва, МГУ, 1995
  • Мамедов А. А. Гуманистический ресурс зороастризма в современном мире. Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2011, № 1.
  • Мамедов А. А., Оришев А. Б., Шиповская Л. П. Зороастризм: формирование религиозного сознания. Фундаментальные исследования. 2014, № 9-5.
  • Хордэ Авеста. М. Чистяков, 2005
  • Учение огня. Гаты и молитвы. А. Шапошников, И. Евса, 2006 г.
  • Авеста. Закон против девов. Видевдад. Э. В. Ртвеладзе, 2008
  • Гаты заратустры. И. М. Стеблин-Каменский, 2009

  • Kulke, Eckehard: The Parsees in India: a minority as agent of social change. München: Weltforum-Verlag (= Studien zur Entwicklung und Politik 3), ISBN 3-8039-0070-0
  • Ervad Sheriarji Dadabhai Bharucha: A Brief sketch of the Zoroastrian Religion and Customs
  • Dastur Khurshed S. Dabu: A Handbook on Information on Zoroastrianism
  • Dastur Khurshed S. Dabu: Zarathustra an his Teachings A Manual for Young Students
  • Jivanji Jamshedji Modi: The Religious System of the Parsis
  • R. P. Masani: The religion of the good life Zoroastrianism
  • P. P. Balsara: Highlights of Parsi History
  • Maneckji Nusservanji Dhalla: History of Zoroastrianism; dritte Auflage 1994, 525 p, K. R. Cama, Oriental Institute, Bombay
  • Dr. Ervad Dr. Ramiyar Parvez Karanjia: Zoroastrian Religion & Ancient Iranian Art
  • Adil F. Rangoonwalla: Five Niyaeshes, 2004, 341 p.
  • Aspandyar Sohrab Gotla: Guide to Zarthostrian Historical Places in Iran
  • J. C. Tavadia: The Zoroastrian Religion in the Avesta, 1999
  • S. J. Bulsara: The Laws of the Ancient Persians as found in the «Matikan E Hazar Datastan» or «The Digest of a Thousand Points of Law», 1999
  • M. N. Dhalla: Zoroastrian Civilization 2000
  • Marazban J. Giara: Global Directory of Zoroastrian Fire Temples, 2. Auflage, 2002, 240 p, 1
  • D. F. Karaka: History of The Parsis including their manners, customs, religion and present position, 350 p, illus.
  • Piloo Nanavatty: The Gathas of Zarathushtra, 1999, 73 p, (illus.)
  • Roshan Rivetna: The Legacy of Zarathushtra, 96 p, (illus.)
  • Dr. Sir Jivanji J. Modi: The Religious Ceremonies and Customs of The Parsees, 550 Seiten
  • Mani Kamerkar, Soonu Dhunjisha: From the Iranian Plateau to the Shores of Gujarat, 2002, 220 p
  • I.J.S. Taraporewala: The Religion of Zarathushtra, 357 p
  • Jivanji Jamshedji Modi: A Few Events in The Early History of the Parsis and Their Dates, 2004, 114 p
  • Dr. Irach J. S.Taraporewala: Zoroastrian Daily Prayers, 250 p
  • Adil F.Rangoonwalla: Zoroastrian Etiquette, 2003, 56 p
  • Rustom C Chothia: Zoroastrian Religion Most Frequently Asked Questions, 2002, 44 p

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Энциклопедические
Библиография
Хәҙерге замандағы общиналар
  • «Благоверие» — официальный сайт Русского Анджомана.
  • http://zoroastrian.ru/ — Зороастрийской община Санкт-Петербурга.
  • ЖЖ-сообществоavesta_ru — сообщество «Обыкновенный зороастризм» «Живой Журнал»
  • ЖЖ-сообществоzoroastrian_ru — сообщество «Зороастрийцы России и СНГ» «Живой Журнал»

Ҡалып:Иран халыҡтары