Льеж

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Льеж
Lua хатаһы: expandTemplate: template "lang-wa" does not exist.
ФлагГерб
LuikVlag.svgBlason liege.svg
Рәсем
Нигеҙләү датаһы VIII быуат
Рәсми атамаһы Liège, Luttich, Luik, Liegi, Lieja, Lîdje, 列日, Lieĝo, Leodium, Льеж һәм Luuk
Әһәмиәтле кешеһе Святой Губерт[d] һәм Notker of Liège[d]
Һыу йыйыу бассейны Meuse basin[d]
Этнохороним Luikenaar, Lieĝano, Liégeois[1], Liégeoise[1], Lidjwès һәм Lidjwèse
Рәсми тел Француз теле
Дәүләт Flag of Belgium.svg Бельгия[2]
Административ үҙәге Льеж[d]
Административ үҙәк Льеж[d]
Административ-территориаль берәмек Льеж[d]
Һыу ятҡылығы буйында урынлашҡан Monsin Canal[d], Маас[d], Урт[d], Альберт-канал[d] һәм Canal de l'Ourthe[d]
Хөкүмәт башлығы вазифаһы Mayor of Liège[d]
Хөкүмәт башлығы Вилли Демейер[d]
Халыҡ һаны 195 278 кеше (1 ғинуар 2022)[3]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 66 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+1:00[d] һәм UTC+2:00[d]
Туғандаш ҡала Танжер[d][4], Волгоград[5][6], Эш-сюр-Альзетт[d][7], Кёльн[d][8][9], Турин[10][11], Лилль[d][12], Ахен[d][13], Роттердам[14], Порту[d][15][16], Нанси[d][17][18], Рамаллаһ[19], Сәмәрҡәнд[20], Сегед[d][21][22][23], Ухань[24], Тайюань[d][25], Сен-Луи[d][26], Квебек[d][27], Порт-о-Пренс[d][28], Пльзень[29], Маастрихт[30], Лубумбаши[d][31], Херлен[d][32], Краков[33], Хасселт[d][34], Гент[d][35], Фучжоу[d][36], Эльбасан[d][37], Бильбао[38] һәм Абиджан[d][39]
Милке Halle aux viandes[d], Château de Péralta[d], Hôtel d'Ansembourg[d], Hôtel de Hayme de Bomal[d], market of la Batte[d], Curtius Palace[d], Hôtel Somzé[d], Hôtel Brahy[d], Hôtel Sklins[d], hôtel de Bocholtz[d], Hôtel de Stockem de Heers[d], Cybernetic Light Tower[d], Château de Sclessin[d], Fontaine Saint-Jean-Baptiste[d], Liège City Hall[d] һәм Perron of Liège[d]
Сиктәш Эрсталь[d], Серен[d], Сен-Николя[d], Анс[d], Жупрель[d], Упей[d], Визе[d], Бленьи[d], Бен-Ёзе[d], Шофонтен[d] һәм Энё[d]
Ҡулланылған тел Француз теле, валлонский язык[d], Немец теле һәм Нидерланд теле
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Оборудован Sanisette[d]
Майҙаны 68,65 км² (2021)
Почта индексы 4000[40], 4020[40], 4030[40], 4031[40] һәм 4032[40]
Рәсми сайт liege.be/fr
Урынлашыу картаһы
Һәйкәлдәр исемлеге list of protected heritage sites in Liège[d]
Тема иҡтисады economy of Liège[d]
Категория для почётных граждан субъекта Q8942952?
Ежегодное количество свадеб 558[41]
Урындағы телефон коды 04
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы Категория:Похороненные в Льеже[d]
Бында төшөрөлгән фильмдар категорияһы Category:Films shot in Liège[d]
Категория для видов элемента Category:Views of Liège[d]
Commons-logo.svg Льеж Викимилектә

Льеж (франц. Liège [ljɛːʒ], нидерл. Luik [lœyk], валлон. Lîdje (Лидж), нем. Lüttich [ˈlʏtɪç], лат. Leodi(c)um (Леодь(к)аҡыл)) — ҡала. Бельгияла (Валлония) Маас һәм Урт йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан, Льеж провинцияһының административ үҙәге. Ҡалала 194 мең кеше йәшәй (агломерацияһы менән бергә 600 мең кеше).

Льеж — быуаттар дауамында бөтә донъяның ҡорал яһаусы конструкторҙары өсөн «Мәккә» була, улар бында йә даими эшләргә, йә командировкала льеждағы хеҙмәттәштәренең тәжрибәһен үҙләштерергә килә. Мәҫәлән, Джон Браунинг бында йәшәү һәм эшләү өсөн француз телен махсус рәүештә үҙләштергән[42].

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рим империяһы ваҡытында ҡала Леодий тип атала. 705 йылда бында маастрихт епискобы Ламберт язаланып вафат була, һуңынан ул изгеләр рәтенә индерелгән. 721 йыл Изге Губерт бында епархия үҙәген күсерә. Кенәз-епископ Нотгер (972—1008) заманында Льеж маас романикаһының үҙәге булып тора.

Урта быуаттарҙа цех һөнәрселәре, дворяндар һәм руханиҙар араһында Льеждағы хакимлыҡ өсөн көрәш барған.1312 йылдарҙа ҡала халҡы дворяндарҙы Изге Мартин сиркәүендә яндыра. XV быуатта Льеж Нидерланд Бургундияһына көсләп индереүгә уңышлы ҡаршы тора. Ҡаланы ике тапҡыр (1467 һәм 1468 йылдарҙа) Ҡыйыу Карл туҙҙырып талай.

XVI быуат башы Льеж өсөн алтын быуат була, был ваҡытта епископ кафедраһын Эрар (Ламарк ырыуынан) биләй. Ошо ваҡытта Льеж ҡорал етештереү үҙәгенә әйләнә, ул XIX быуаттта хәҙерге таш күмер сығарыу һәм ҡорос ҡойоу үҙәгенә әүерелә. Һуңғараҡ епископтар һәм ҡала халҡы араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар киҫкенләшә. 1681 йылда ҡала менән демократик идара итеү принциптары юҡҡа сығарыла. XVIII быуаттағы испан мираҫы өсөн барған һуғыш ваҡытында инглиз һәм француздар тарафынан Льеж ҙур зыян күрә.

Льеж революцияһы (1789) епископат сәйәси өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара. 1795-1815 йылдарҙа Льеж француз Урт департаментынын административ үҙәге булып хеҙмәт итә. Льеж ҡала халҡы Бельгияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәрәкәттең төп көсө булып тора (1830). Индустриализациянан һуң, ҡала немецтар һөжүменә ентекләп нығытыла (1891), әммә ике донъя һуғышында ла ҡала немец оккупацияһы аҫтында була (ҡарағыҙ: Штурм Льежа).

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һыу транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

400 тупһалы баҫҡыс

Льеж аша мөһим эске һыу юлдары үтә: Маас йылғаһы һәм Альберт каналы. 2007 йылда Льеж йылға портының йөк әйләнеше 15,8 миллион тонна тәшкил итә (2006 — 14,4 миллион тонна). Европала Льеж порты йөк әйләнеше буйынса өсөнсө урынды биләп тора (Дуйсбург һәм Париждан башҡа)[43].

Һауа транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Льеж аэропортына нигеҙ 1990 йылда һалына. Унда йыһазландырылған ике осоу-ултырыу һыҙаты бар (оҙонлоғо 2340 һәм 3700 метр), улар пассажирҙар һәм йөк ташыу өсөн ҡулланыла[44]. 2004 йылда йөк әйләнеше буйынса Льеж аэропорты Европа аэропорт тары араһында һигеҙенсе урынды биләй. Шул саҡта аэропорттың йөк әйләнеше 383 837 тонна тәшкил итә[45]. 2016 йылда аэропорттың йөк әйләнеше 660 мең тонна тәшкил итә (+2 % 2015)[44].


Льежда TNT Express компанияһының хабы урынлашҡан.

Автомобиль юлдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Льеж — мөһим автомобиль юлдары төйөнө. Ҡала аша E40, E42, E25, E313 автомобиль юлдары үтә.

Ҡалала йәмәғәт транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала йәмәғәт транспорты булып автобустархеҙмәт итә, элек трамвай һәм троллейбус селтәрҙәре лә булғане. Хәҙер трамвай һәм троллейбустарҙы ҡаланың йәмәғәт транспорты музейында ғына күрергә мөмкин.

Ҡалала йәмәғәт транспорты операторы — TEC.

Белем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Льеж университеты
  • Льеж провинцияһының юғары мәктәбе[46]

Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Льеж ҡалаһында Бельгияның иң көслө футбол клубы — «Стандард» урынлашҡан, ул ил чемпионаттарында күп тапҡыр чемпион кубогын яулай. Бында шулай уҡ «Льеж» клубы сығыш яһай, ул Бельгияның футбол буйынса беренсе чемпионы (1895/96), бөтәһе «Льеж» клубы иҫәбендә 5 чемпионы титулы һанала. 2010 йылдарҙа «Льеж» түбәнге дивизионда сығыш яһай.

Ҡалала «Льеж» баскетбол клубына 1967 йылда нигеҙ һалына.

Льежда билдәле тенниссылар: Жюстин Энен — элекке беренсе ракетка, күп тапҡырҙар Ҙур шлем турнирында еңеүсе, 2004 йылда олимпия чемпионы, Федерация кубогы һәм Давид Гоффен — АТР йомғаҡлау турнирында һәм Дэвис Кубогында еңеүсе.

Туғанлашҡан ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Изге Варфоломей Сиркәүе (Льеж)
  • Льеж соборы

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
  2. archINFORM (нем.) — 1994.
  3. Bevolking per gemeente op 1 januari 2022Статбель.
  4. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/tanger-tanja-maroc
  5. http://www.volgadmin.ru/d/about/TwinCities
  6. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/volgograd-volgograd-russie
  7. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/esch-sur-alzette-grand-duche-de-luxembourg
  8. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/cologne-koln-allemagne
  9. https://www.stadt-koeln.de/politik-und-verwaltung/internationales/staedtepartnerschaften/luettich-belgien
  10. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/turin-torino-italie
  11. http://www.comune.torino.it/relint/gemellaggieaccordi/liegi.shtml
  12. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/lille-france
  13. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/aix-la-chapelle-aachen-allemagne
  14. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/rotterdam-pays-bas
  15. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/porto-portugal
  16. https://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M4000
  17. https://www.nancy.fr/citoyenne/relations-internationales/nancy-partenaire-de-11-villes-dans-le-monde-516.html
  18. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/nancy-france
  19. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/ramallah-palestine
  20. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/samarkand-samarquand-en-ouzbek-samarkand-en-russe-ouzbekistan
  21. https://www.szegedvaros.hu/aranyoldalak/liege-belgium/
  22. http://szegedtourism.hu/hu/liege-belgium/
  23. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/szeged-hongrie
  24. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/wuhan-chine
  25. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/taiyuan-republique-populaire-de-chine
  26. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/saint-louis-senegal
  27. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/quebec-canada
  28. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/port-au-prince-haiti
  29. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/plzen-republique-tcheque
  30. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/maastricht-pays-bas
  31. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/lubumbashi-republique-democratique-du-congo
  32. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/heerlen-pays-bas
  33. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/cracovie-krakow-pologne
  34. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/hasselt-belgique
  35. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/gand-gent-belgique
  36. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/fuzhou-republique-populaire-de-chine
  37. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/elbasan-albanie
  38. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/bilbao-espagne
  39. https://www.liege.be/fr/vie-communale/services-communaux/international/jumelages-et-partenaires/abidjan-cote-divoire
  40. 40,0 40,1 40,2 40,3 40,4 Crossroads Bank for Enterprises
  41. http://www.lalibre.be/actu/belgique/voici-le-nombre-de-mariages-et-divorces-par-communes-en-belgique-5a32911bcd700ea8c6f461b7
  42. Статистика на официальном сайте порта. Дата обращения: 9 май 2008. Архивировано 10 май 2008 года. 2008 йылдың 10 май көнөндә архивланған.
  43. 44,0 44,1 Необходимо задать параметр title= в шаблоне {{cite web}}. Необходимо задать параметр url= в шаблоне {{cite web}}. .
  44. Haute ecole de la Province de Liege.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]