Галле (Саксония-Анхальт)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Галле
нем. Halle (Saale)
ФлагГерб
Flag of Halle (Saale).svgCoat of arms of Halle (Saale).svg
Рәсем
Рәсми атамаһы Halle (Saale)[1]
Ҡыҫҡаса атамаһы Ha[2] һәм Halle/Saale[2]
Дәүләт Flag of Germany.svg Германия[3]
Административ үҙәге Залькрайс[d] һәм Галле[d]
Административ-территориаль берәмек Саксония-Анхальт
Һыу ятҡылығы буйында урынлашҡан Зале[d] һәм Вайсе-Эльстер[d]
Тәбиғи-географик объекты сиктәрендә урынлашҡан metropolitan area Leipzig-Halle[d]
Хөкүмәт башлығы Бернд Виганд[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы Союз городов Лютера[d], Climate Alliance[d][4][5] һәм Mayors for Peace[d][6]
Архивы хранятся в Stadtarchiv Halle[d]
Халыҡ һаны 239 173 кеше (31 декабрь 2017)[7]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 87 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+1[d] һәм UTC+02:00[d]
Туғандаш ҡала Линц, Гренобль, Оулу ҡалаһы, Карлсруэ[d], Өфө, Цзясин[d], Саванна[d] һәм Хильдесхайм
Милке Q1867985? һәм Stadtwerke Halle[d]
Майҙан 135,03 км² (31 декабрь 2017)[7]
Почта индексы 06108–06132
Рәсми сайт halle.de
Урынлашыу картаһы
Туристический центр Tourist-Information Halle[d]
Категория с картами на Викискладе Maps of Halle (Saale)
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы [d]
Урындағы телефон коды 0345
Номер тамғаһы коды HAL
Commons-logo.svg Галле Викимилектә

Галле (Саксония-Анхальт) (нем. Halle (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 232 963 кеше йәшәй. Майҙаны — 135,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06099-06132 һәм автомобиль коды — HAL.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Галле (Һалле) беренсе тапҡыр 806 йылда иҫкә алына.

Галленың төп вокзалы

Тоҙ сығанаҡтарының уңайлы урынлашыуы беренсе тораҡтар барлыҡҡа килеүгә сәбәп була. «Галле» һүҙе кельт теленән барлыҡҡа килгән тип һанала һәм «тоҙға бай урын» тигәнде аңлата. Тоҙ ҡаланың яҙмышын хәл итә: бер яҡтан, ул ошо аш тәмләткес арҡаһында һәр саҡ имен һәм бай булып ҡала; икенсе яҡтан, тоҙ ҡайнатыу сәнәғәтенең артабанғы үҫеше һәҙәмтәһендә бында ГДР йылдарында барлыҡ химия заводтары туплана һәм был төбәк экологияһына кире йоғонто яһай.

Ҡала тарихы IX быуаттан, франк хакимы Бөйөк Карл бында Франктар империяһының көнсығыш сиктәрендә һаҡ ҡоролмалары төҙөп, ҡәлғәгә нигеҙ һалғандан башлана. Ҡала статусы 981 йылда император Оттон Икенсе тарафынан бирелә. Х быуат уртаһынан Һалле 700 йыл дауамында Магдебург архиепископлығы составына инә.

XIII быуатта Һалле тарихы Магдебург епископтары менән көрәштә үтә; 1478 йылда Эрнест Саксонский ҡаланы баҫып ала һәм 1464 йылда 30 йыллыҡ һуғыш барышында янғындан юҡҡа сыҡҡан Морицбург цитаделен төҙөй. Һалле үҙ тарихында, бигерәк тә Ете йыллыҡ һуғышта, бик күп баҫҡынсылыҡ кисерә[8].

Галлела опера бинаһы

1648 йылда ҡала Бранденбург курфюршество составына индерелә, ә ул Пруссия короллегенә әйләнгәс, Пруссия ҡалаһы булып китә.

1694 йылда ҡалала университет асыла, 1817 йылда ул университет ҡалаһы Виттенберг менән берләштерелә[9]; 1933 йылдан берләштерелгән университет Мартин Лютер исемендәге Галле-Виттенберг университеты исемен йөрөтә.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Һалле тулыһынса үҙенең тарихи үҙәген һаҡлап ҡала, ә унан 40 саҡырым алыҫлыҡта булғын Лейпцигта айырым биналар ғына һаҡланып ҡала. ГДР ваҡытында ҡала Һалле округының баш ҡалаһы була.

Рәсми сайттаГибихенштайн замогынан ҡала панорамаһын күҙәтергә мөмкин(нем. Burg Giebichenstein)[10].

Әлеге ваҡытта ҡаланан халыҡтың Дрезденға, берлинға, Лейпцигка күпләп китеүе күҙәтелә. Эре ҡалалар менән сағыштырғанда бында эшһеҙлек кимәле юғары.

Ҡаланан алыҫ түгел ҡаҙылма үҫемлектәр һәм хайуандар ҡалдыҡтары менән билдәле Гейзельталь һоро күмер бассейны бар. Ҡаланан көньяҡтараҡ эре нефть эшкәртеү комбинаты урынлашҡан.


Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йыл Халҡы
1300 4000
1500 7000
1600 10 000
1682 4000
1751 13 460
1800 15 159
1820 23 408
3 декабрь 1852 ¹ 35 076
3 декабрь 1855 ¹ 35 500
3 декабрь 1861 ¹ 41 500
3 декабрь 1864 ¹ 45 800
3 декабрь 1867 ¹ 48 900
1 декабрь 1871 ¹ 52 600
1 декабрь 1875 ¹ 60 503
Йыл Халҡы
1 декабрь 1880 ¹ 71 484
1 декабрь 1885 ¹ 81 982
1 декабрь 1890 ¹ 101 401
2 декабрь 1895 ¹ 116 304
1 декабрь 1900 ¹ 156 609
1 декабрь 1905 ¹ 169 899
1 декабрь 1910 ¹ 180 843
1 декабрь 1916 ¹ 157 913
5 декабрь 1917 ¹ 155 059
8 октябрь 1919 ¹ 182 326
16 июнь 1925 ¹ 194 575
16 июнь 1933 ¹ 209 169
17 май 1939 ¹ 220 092
1 декабрь 1945 ¹ 212 382
Йыл Халҡы
29 октябрь 1946 ¹ 222 505
31 август 1950 ¹ 289 119
31 декабрь 1955 289 680
31 декабрь 1960 277 855
31 декабрь 1964 ¹ 273 987
1 ғинуар 1971 ¹ 257 261
31 декабрь 1975 237 349
31 декабрь 1981 ¹ 232 622
31 декабрь 1985 235 169
31 декабрь 1988 236 044
31 декабрь 1990 ² 310 234
31 декабрь 1995 282 784
31 декабрь 2000 247 736
30 сентябрь 2005 237 513

¹ Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре
² 6 май, 1990: Халле һәм Халле-Нойштадт берләшә

Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Галле, город // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона — СПб., 1908—1913.

Ҡалып:Районы в Саксонии-Анхальт (с 2007) Ҡалып:Города Германии Ҡалып:Ганза


Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. http://www.halle.de/Publications/7689/sr_107-05_lesefassung_5__nderung_hauptsatzung.pdf
  2. 2,0 2,1 (unspecified title)Берлинская государственная библиотека, 2016.
  3. archINFORM — 1994.
  4. http://www.klimabuendnis.org/nc/kommunen/das-netzwerk.html
  5. http://www.halle.de/de/Verwaltung/Umwelt/Klimaschutz-und-Energie/Das-Klima-Buendnis/
  6. http://www.mayorsforpeace.org/english/membercity/map/europe.html
  7. 7,0 7,1 Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2018 (4. Quartal)DESTATIS.
  8. Галле // Военная энциклопедия : в 18 т. / под ред. В. Ф. Новицкого и др.. — СПб. : Товарищество И. Д. Сытина, 1911—1915.
  9. Галле, город // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  10. Burg Giebichenstein

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]