Тәре яуҙары

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
"Крестоносцы" бите бында йүнәтелә.
"Крестовый поход" бите бында йүнәтелә.
Richard coeur de lion.jpg
Тәре походтары
Беренсе тәре походы
Крәҫтиәндәр тәре походы
Герман тәре походы
Норвегия тәре походы
Арьергард тәре походы
Икенсе тәре походы
Өсөнсө тәре походы
Дүртенсе тәре походы
Альбигой тәре походы
Балалар тәре походы
Бишенсе тәре походы
Алтынсы тәре походы
Етенсе тәре походы
Руханиҙар тәре походы
Һигеҙенсе тәре походы
Туғыҙынсы тәре походы
Төньяҡ тәре походы
усит тәре походы
Варнаға тәре походы

Тәре походтары — Көнбайыш Европанан XI—XV быуаттарҙа мосолмандарға ҡаршы, уларға ғына ҡаршы түгел, ойошторолған дини хәрби походтар серияһы[1]. Тар мәғәнәлә — 1096—1291 йй. беренсе сиратта Иерусалимды, Господень (Аллаһының) табуты менән бергә, «ҡотҡарыуға», Фәләстанға, сәлжүктәргә ҡаршы йүнәлтелгән, поход. Киң мәғәнәлә — шулай уҡ Рим Папалары иғлан иткән башҡа походтар, шул иҫәптән, Балтиҡ буйы мәжүсиҙәрен христиандарға әйләндереү һәм Европалағы еретик һәм антиклерикаль ағымдарын (катарҙар, гуситтар һ.б.) баҫтырыу маҡсатында ойошторолған һуңғы походтар.

Йөкмәткеһе

Барлыҡҡа килеү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Тәре йөрөтөүселәр» тигән атама, походта ҡатнашыусылар өҫ кейемдәренә тәре тегеп йөрөгәнлектән, барлыҡҡа килгән. Походта ҡатнашыусыларҙың гонаһтары ярлыҡалана, тип ышанғанлыҡтан, походҡа рыцарҙар ғына түгел, ябай халыҡ та, хатта балалар ҙа, ҡушылған (ҡарағыҙ: Балаларҙың тәре походы).

Иерусалимды сәлжүктәрҙән ҡотҡарыу идеяһын рим папаһы Григорий VII тәүгеләрҙән булып күтәреп сыҡҡан һәм походтың етәксеһе булыу теләген белдергән. Уның саҡырыуына 50 000 энтузиаст ҡушылырға әҙер булған, ләкин папаның герман императоры менән көрәше был идеяның һауала эленеп ҡалыуына килтергән. Григорийҙың вариҫы, папа Виктор III, гонаһтары ярлыҡауын вәғәҙәләп, ләкин үҙенең ҡатнашмаясағын белдереп, үҙенән алда эшләгән папаның походҡа саҡырыуын ҡабатлаған. Мосолман баҫҡынсылығынан яфаланған Пиза, Генуя, башҡа итальян ҡалалары халҡы Африка ярҙарына флот әҙерләгән булған. Экспедиция тарафынан Туниста ике ҡала яндырылған булған, ләкин был эпизод киң резонанс алмаған.

Күп халыҡ ҡатнашлығындағы тәре походының дәртләндереүсеһе, Пикардиянан сыҡҡан ҡушаматы Пустынник (донъяуи рәхәтлектәрҙән баш тартып, кешеләрҙән ситләшеп йәшәүсе монах) булған, ябай хәйерсе Пётр Амьенский булған. Голгофаға Господень (Аллаһы тәғәлә) табутын күрергә барғанда, фәләстан диндәштәрен ҡыҫырыҡлауҙарын күҙәтеү уның күңелендә көслө нәфрәт тойғоһо уятҡан. Патриархтан ярҙам үтенеп яҙылған хат алып, Пётр Римгә папа Урбан II-гә юлланған, һуңынан, алам-һалам кейеп, ялан аяҡ, ялан баш көйө һәм ҡулына тәре тотоп, Европаның ҡала-ауылдары буйлап, ҡайҙа мөмкин булһа, шунда христиандарҙы һәм Господень табутын ҡотҡарыу өсөн поход кәрәклеген вәғәзләп йөрөгән. Уның һүҙгә оҫталығына иҫтәре киткән ябай кешеләр Пётрҙы изге тигәндәр, иҫтәлеккә уның ишәгенең бер төк йөнөн йолҡоп алыуҙы ла бәхеткә һанағандар. Шулай итеп, идея бик киң таралған һәм популяр булған.

Беренсе тәре походы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе тәре йөрөтөүселәр походы 1095 йылдың ноябрендә папа Урбан II-нең француз ҡалаһы Клермон-Ферран сиркәү соборында ялҡынлы вәғәзе артынса уҡ башланған. Шунан бер аҙ алдараҡ византий императоры Алексей I Комнин Урбанға һуғышсан төрөк-сәлжүктәр һөжүмен кире ҡайтарыу кәрәклеген үтенеп (үҙҙәренең башлығы Сәлжүк исеме менән аталғандар) мөрәжәғәт иткән. Мосолман төрөктәрҙең ябырылыуын христианлыҡҡа янағанын аңлап, папа тәхетенә ымһынған икенсе претендент менән көрәш барышында йәмәғәтселек фекерен үҙенең яғына ауҙарыу маҡсатында ла, папа Урбан императорға ярҙам итергә риза биргән; шуның менән бергә, әлбиттә, уның Изге ерҙе сәлжүктәрҙән тартып алыу маҡсаты ла булған. Папаның телмәре күп тапҡырҙар халыҡ энтузиазмы һәм "Был эшкә Алла ихтыяры! Алла шулай теләй!"тип ҡысҡырыуҙары менән өҙөлгән. Урбан II походта ҡатнашыусыларға бурыстарын юҡҡа сығарыу һәм Европала тороп ҡалған ғаиләләре тураһында хәстәрлек күреүҙе вәғәҙәләгән. Шунда уҡ, Клермонда, теләгәндәр тантаналы ант иткән һәм, нәҙер әйтеп, кейемдәре өҫтөнә ҡыҙыл туҡыма киҫәктәренән тәре теккәндәр. Шунан киткән инде «тәре йөрөтөүселәр» тигән һүҙ һәм миссияның атамаһы — «Тәре походы» [2].

Дөйөм илһамланыу тулҡынында беренсе поход үҙ маҡсатына ирешкән. Артабан Иерусалим һәм Изге ерҙе тағы мосолмандар баҫып алған, һәм ошо ерҙе азат итеү маҡсатында Тәре походтары ойошторолған. Һуңғы (туғыҙынсы) Тәре походы тәү мәғәнәһендә 1271—1272 йылдарҙа ойошторолған. Шулай уҡ «Тәре» походтары тип аталған һуңғы яуҙар XV быуатта ойошторолған һәм гуситтарға һәм ғосман төрөктәренә ҡаршы йүнәлтелгән булған.

Көнсығышҡа тәре походтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүшарты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көнсығышта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Христианлыҡ та, шулай уҡ ислам да бөтөн донъяла хакимлыҡ итергә тәғәйенләнгән булыуҙарына берҙәй ышанғандар. Исламдың тәүге йөҙйыллыҡтарҙағы уңыштары европа христианлығына етди ҡурҡыныс менән янаған: ғәрәптәр Сүриәне, Фәләстанды, Мысырҙы, төньяҡ Африканы, Испанияны яулап алған. VIII быуат башы бик киҫкен ваҡиғаларға бай булған: Көнсығышта ғәрәптәр Византияның яҡын көнсығышында Кесе Азия сиктәренә саҡлы күпселек территорияһын баҫып алған һәм империяның йәшәү өсөн мөһим булған ошо регионына янаған, ә Көнбайышта Пиреней артына үтеп инергә ынтылған. Лев III Исаврҙың һәм Карл Мартеллдың еңеүҙәре ғәрәп экспансияһын туҡтатҡан, ә мосолман диненең артабанғы таралыуы мосоман донъяһының сәйәси тарҡалыуы арҡаһында туҡтап ҡалған. Хәлифәт үҙ-ара дошманлашҡан өлөштәргә бүленгән.

X быуаттың икенсе яртыһында Византия империяһы хатта элегерәк юғалтҡан ерҙәрен кире ҡайтара алған: Никифор Фока ғәрәптәрҙән Критты, Сүриәнең бер өлөшөн, Антиохияны тартып алғандар. XI быуатта ваҡиғалар торошо тағы ла мосолмандар файҙаһына үҙгәргән. Василий II (1025) вафатынан һуң византий тәхетен бер-берен йыш ҡына алмаштырған көсһөҙ императорҙар биләгән. Юғары властың көсһөҙлөгө, көнсығыш империяға Европала ла Азияла ла етди ҡурҡыныс янаған был осорҙа, Византияға бигерәк тә зыянлы булған. Алғы Азияла сәлжүктәр Көнбайышҡа һөжүмен ҡабатлап торған. Шакир-бәк (1059 йылда вафат булған) һәм Тоғрул-бәк (1063 йылда вафат булған) етәкселегендә улар үҙенең власына Иран һәм Месопотамияның күп өлөшөн буйһондорған. Шакир Алып-Арыҫлан Кесе Азияның (1067—1070) шаҡтай өлөшөн бөлгөнлөккә төшөргән һәм Манцикерт эргәһендә император Роман Диогенды (1071) әсирлеккә алған. 1070 һәм 1081 йылдар араһында сәлжүктәр мысыр Фатимидтарынан Сүриәне һәм Фәләстанды (Иерусалимды — 1071—1073 йылдарҙа, Дамаскты 1076 йылда) тартып алған, ә Сөләймән, Ҡотломыш улы, Тоғрул-бәктең ике туған улы, византийҙарҙан 1081 йылда бөтөн Кесе Азияны тартып алған; Никея баш ҡала итеп иғлан ителгән. Ахырҙа, төрөктәр Антиохияны ла алған (1085). Яңынан, VIII быуаттағы кеүек, дошмандар Константинополдең эргәһендә генә торған. Шул уҡ ваҡытта империяның европа провинцияларына (1048 йылдан), хатта баш ҡала диуарҙарына килеп етә яҙып, халыҡты ҡурҡыныс бөлгөнлөккә төшөрөп, бер туҡтауһыҙ бәшәнәктәр һәм уғыҙҙар һөжүм иткән. 1091 йыл империя өсөн иң ауыр йыл булған: Чаха етәкселегендәге төрөктәр Константинополгә диңгеҙҙән һөжүм әҙерләгән, ә бәшәнәк ғәскәре баш ҡала эргәһенә килеп еткән булған. Император Алексей I Комнин, үҙ ғәскәре менән генә ҡаршы тороп, уңышҡа өлгәшә алмаған: Балҡан ярымутрауына килеп урынлашырға ынтылған итальян норманндарына ҡаршы торған һуңғы йылдарҙа император ғәскәре көсө байтаҡ сарыф ителгән булған.

Көнбайышта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көнбайышта XI быуат аҙағына башҡа дин тотоусыларға (кафырҙарға) ҡаршы көрәшкә саҡырыу өсөн уңайлы шарттар тыуҙырған төрлө сәбәптәр кәйеф һәм шарттар өлгөргән саҡта император Алексей I Комнин мөрәжәғәт иткән: төрлө рухи батырлыҡтарҙа һәм, һүҙ ыңғайында әйткәндә, изге урындарға ғибәҙәт (зыярат) ҡылыуҙарҙа сағылыш тапҡан дини хис-тойғолар артыҡ көсәйгән һәм аскетик кәйеф үҫешкән.

Тағы етмәһә, 1054 йылда Христиан сиркәүе тарҡалыш (раскол) кисергән — католиктар һәм православныйҙар бер-береһен анафемаға дусар иткән, йәғни хурлыҡ тамғаһы һуҡҡан.

Элек-электән изге ерҙәргә күп ғибәҙәт ҡылыусылар Фәләстанға Аллаһ (Господень) табутына йүнәлгәндәр; 1064 йылда, мәҫәлән, майнц архиепискобы Зигфрид ете мең пилигрим (мосафир, сәйәхәтсе, илгиҙәр) төркөмө менән Фәләстанға йүнәлгән. Ғәрәптәр изге ерҙәргә ғибәҙәт ҡылыуға ҡамасауламағандар, ләкин христианлыҡ хис-тойғолары ҡайһы берҙә мосолман фанатизмынан ныҡ ғәрләнгән: шулай, фатимид хәлифе Әл-Хәким ибн-Әмриллах 1009 йылда Господень изге табуты Храмын емерергә ҡушҡан.[3] Шул саҡта уҡ, ошо ваҡиғалар тәьҫирендә, папа Сергий IV изге һуғыш тураһында уңышһыҙ вәғәздәр һөйләгән (Әл-Хәким үлгәндән һуң, хәйер, емерелгән храмдар тергеҙелгән). Фәләстанда төрөктәрҙең раҫланыуы христиандарҙың изге ерҙәргә зыярат ҡылыуын артығы менән ҡыйынлаштырған, ҡиммәтлегә һәм хәүефлегә әйләндергән: пилигримдар йыш ҡына мосолман фанатизмы ҡорбаны булған. Ғибәҙәт ҡылып ҡайтҡан пилигримдарҙың тәьҫораттары дингә бирелгән халыҡта изге ерҙәрҙең хәсрәтле хәленә ҡарата ҡайғылы тойғолар һәм башҡа диндәгеләргә нәфрәт тыуҙырған. Дини илһамланыуҙан тыш, шул уҡ йүнәлештә көслө тәьҫир итеүсе башҡа мотивтар ҙа булған. XI быуатта халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенең һуңғы шаңдауы (норманндар һәм уларҙың күсенеүҙәре) — күсенеп йөрөүҙәргә дәрт бер юлы һүнмәгән булған әле. Феодал ҡоролош рыцарь синыфы вәкилдәре араһында үҙ илендә көсөн ҡулланыу мөмкинлеге алмаған һәм ҡайҙа яҡшы, шунда китергә әҙер, нимәлер табыуға өмөт иткән байтаҡ контингент (мәҫәлән, барон ғаиләләренең кесе ағзалары) барлыҡҡа килтергән. Ауыр ижтимағи-иҡтисади шарттар арҡаһында йәмғиәттең түбән ҡатлам кешеләре тәре яуҙарына эйәреп киткән. Көнбайыштың ҡайһы бер илдәрендә (мәҫәлән, тәре йөрөтөүселәрҙең иң күп контингентын биргән Францияла) XI быуатта төрлө стихиялы афәттәр: һыу баҫыу, иген уңмау, ҡырҡыу сирҙәр арҡаһында күмәк халыҡтың хәле сыҙап торғоһоҙға әйләнгән. Италияның бай сауҙа ҡалалары христиандарҙың Көнсығышта раҫланыуынан сауҙа табышы алыу ниәтенән тәре йөрөтөүселәр тотонған хәрәкәтте хуплаған.

Клермон соборы (1095)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтөн Көнбайышта аскетик реформаһы менән үҙенең әхлаҡи абруйын көсәйткән һәм ер йөҙөндә берҙәм Хоҙай батшалығы идеяһын үҙләштергән Папалыҡ, хәрәкәтте етәкләү, бәлки, Көнсығышта рухи власть алыу өмөтө менән, Константинополдән килгән мөрәжәғәткә ҡарашын белдермәй ҡалмаған. Ахырҙа, көнбайыш христиандары Испанияла, Италияла һәм Сицилияла мосолмандарға ҡаршы көрәшкән саҡтарында уҡ ныҡ тәьҫирләнгән булғандар. Бөтөн көньяҡ Европа өсөн мосолмандар яҡшы таныш, нәҫелдән, ата-бабалар күрһәтеп ҡалдырған, дошман булған. Быларҙың бөтәһе лә 1089 йылдар тирәһенән үк папа Урбан II менән мөнәсәбәттә булған һәм, күрәһең, латин Көнбайышынан ярҙам алыу ниәтенән, сиркәү низағына кәртә ҡуйырға ынтылған Алексей I Комнин мөрәжәғәтенең уңышына булышлыҡ иткән. Был маҡсаттан Константинополдә сиркәү соборы (йыйыны) уҙғарыу тураһында һүҙ сыҡҡан; папа Алексейҙы, схизматик булараҡ (сиркәү тарҡалышы яҡлы булыуҙа ғәйепләү) сиркәүҙән ҡыуыу ҡарарынан баш тартҡан. 1091 йылда, папа Кампанияла булған саҡта, уның эргәһендә Алексейҙың илселәре лә булған. 1095 йылдың мартында папа Алексейҙың илселәрен тағы бер ҡат тыңлаған (Пиаченцелағы соборҙа), ә шул уҡ йылдың көҙөндә Клермон-Ферранда (Францияла, Оверндә) собор саҡырылған. Папа Урбан II тәҡдим иткән Византияға ярҙам итеү фекере халыҡ күңеленә айырата хуш килерлек итеп үҙгәртелгән. Клермонда тотҡан телмәрендә сәйәси элемент, дини элемент менән сағыштырғанда, артҡы планға күсерелгән: Урбан II үҙенең вәғәзендә Изге ерҙе һәм Аллаһ (Господень) табутын башҡа дин тотҡандарҙан азат итеү походына саҡырған. Папаның 1095 йылдың 26 ноябрендә Клермондағы сығышы[4][5] ҙур уңышҡа өлгәшкән: күп кеше шул ерҙә үк икенсе дин тотҡандарға ҡаршы көрәшергә ант иткән һәм үҙҙәренең ҡулбаштарына тәре теккәндәр, шуға ла «тәре йөрөтөүселәр» тип, ә походтар — «тәре» атамаһы алған. Шулай итеп, был башланғыс ике йөҙ йылдан һуң ғына тамамланасаҡ хәрәкәткә этәргес биргән. Көнбайышта Тәре походы хаҡында фекер өлгөргәндә, император Алексей Көнбайштан ярҙам һорарға мәжбүр иткән үҙенә янаған ҡурҡыныстан азат ителгән. 1091 йылда ул ҡыпсаҡ хандары Туғарҡан һәм Боняка ярҙамында ул ҡыпсаҡ урҙаһын юҡ иткән; Чаханың диңгеҙҙә хәрәкәте лә шулай уҡ уңышһыҙ тамамланған (Чаха никей солтаны бойороғо менән үлтерелгән). Ахырҙа, Алексей күптән түгел создаш булған ҡыпсаҡтар янауынан 1094—1095 йылдарҙа азат ителгән. Византиияға туранан-тура янаған ҡурҡыныс, Көнбайыштан тәүге тәре йөрөтөүселәрҙән торған күмәк халыҡ килә башлаған ваҡыт менән тап килгән, һәм Алексей был күренешкә шомланып ҡараған. Көнбайыштың ярҙамы бик киң йәйелдерелгән; латин Көнбайышы һәм грек Көнсығышы араһындағы дошманлыҡ Византияның үҙе өсөн дә булған. Тәре походына өндәү вәғәзе Көнбайышта ғәҙәттән тыш көслө уңышҡа эйә булған. Хәрәкәт башында сиркәү торған: папа тәре йөрөтөүселәр ғәскәрендә үҙенең легаты итеп Клермонда тәүгеләрҙән булып тәре ҡабул иткән епископ Пюи Адемарҙы ҡуйған. Тәре алғандарҙы, пилигримдар кеүек, сиркәү ҡурсалаған. Сәйәхәт иткәндә, кредитор уларҙан бурыс ҡайтарта алмаған; уларҙың мөлкәтен тартып алғандар сиркәүҙән ҡыуылған; Изге ергә, маҡтауға лайыҡ булыу йәки байлыҡҡа эйә булыу өсөн түгел, тәҡүәлелек (диндарлыҡ менән) теләп килеүселәргә гонаһтары ярлыҡаланған. 1095 йылдан 1096 йылға ҡараған ҡышта уҡ насар йәиһә бер ҡоралы ла булмаған иң фәҡир синыф кешеләренән торған күмәк халыҡ йыйылған. Уларға Пётр Пустынник һәм Вальтер Голяк (йәки Готье-хәйерсе) етәкселек иткән. Был күмәк кеше төркөмөнөң бер өлөшө Константинополгә барып еткән, ләкин күпселеге һәләк булған. Гректар тәре йөрөтөүселәрҙе Азияға оҙатҡан, һәм уларҙың барыһын да сәлжүктәр ҡырып бөтөргән. Күпмелер үткәс, ысын, Беренсе, тәре походы башланған.

Беренсе тәре походы (1096—1099)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Кесе Азия 1097 й..svg
Анатолия 1097 йылда

Беренсе поход 1096 йылда башланған. Күп һанлы һәм яҡшы ҡоралланған ополчениены (регуляр армияға ярҙам итеү йөҙөнән башлыса үҙ теләге менән йыйылған ғәскәр) граф Раймунд IV Тулузлы (ул ғәскәрҙе көньяҡ Франциянан килтергән һәм уға папа легаты ҡушылған), Бөйөк Гуго, граф Гуго де Вермандуа (француз короле Филипп I-нең туғаны), Блуа һәм Шартр графы Этьен II де Блуа (Стефан), Нормандия герцогы Роберт III Куртгёз, Фландрия графы Роберт II, Түбәнге Лотарингия герцогы Готфрид Бульонлы, ағай-энеһе Евстахий III, граф Булони, һәм Балдуин I Иерусалимлы менән, шулай уҡ туғанының улы Кесе Балдуин II Иерусалимлы (Бодуэн), Антиохия кенәзе Боэмунд I Тарентлы (Роберт Гвискарҙың улы), Боэмунд туғанының улы Танкред Тарентлы етәкләгән. Төрлө юлдар менән Константинополдә йыйылған тәре йөрөтөүселәр һаны бер нисә мең кеше тәшкил иткән. Константинополдә тәре йөрөтөүселәрҙең күп башлыҡтары, Алексейға ҡарата ленный бойондороҡлоҡта (бер феодалдарҙың (вассалдар, министериалдар) икенселәренә (сеньорҙарға) шәхси буйһоноуы) торғанлыҡтан, үҙҙәренең буласаҡ яулап алыуҙарын көнсығыш империяның өлөшө тип таныған һәм шуға ярашлы уға ант килтергән. Алексей бындай һөҙөмтәгә еңел генә өлгәшмәгән: ҡорал менән ҡурҡытыуға тиклем барып еткән (Готфрид Бульонлыны антҡа мәжбүр иткән). Уларҙың ғәскәре берҙәм ойошҡан армия булмаған — походҡа юлланыусы һәр феодал үҙенең вассалдарын йәлеп иткән, ә уларҙың артынан тыуған ерҙәренән крәҫтиәндәр ҡуҙғалырға мәжбүр булған. 1097 йылдың апрелендә тәре йөрөтөүселәр Босфорҙы аша сыҡҡан. Тиҙҙән византийлылар сдалась Никеяны баҫып алған, ә 1 июлдә тәре йөрөтөүселәр Дорилей янында Килиж-Арыҫлан солтанды ҡыйратҡан һәм бының менән үҙҙәренә Кесе Азия аша юл һалған. Артабанғы хәрәкәтендә тәре йөрөтөүселәр төрөктәргә ҡаршы көрәштә Кесе Әрмәнстан кенәздәре йөҙөндә аҫыл союздаш тапҡан һәм уларға таяныс булған. Балдуин, төп ғәскәрҙән бүленеп ҡалып, утвердился в Эдессала нығынған. Тәре йөрөтөүселәр өсөн был, шунан башлап көнсығыш сик форпостын кәүҙәләндергән ҡаланың урынлашыуы буйынса, бик мөһим булған. 1097 йылдың октябрендә тәре йөрөтөүселәр Антиохияны ҡамауға алған, һәм икенсе йылдың июнендә генә бөтөнләй буйһондорған. Антиохияла тәре йөрөтөүселәр, үҙ сиратында, муссуль әмире Кербога тарафынан ҡамалған, һәм аслыҡҡа мәжбүр ителеп, ҙур ҡурҡыныс аҫтына ҡуйылған булған; шулай ҙа улар, Кербоганы тар-мар итеп, ҡаланан сыҡҡан. Раймунд менән оҙаҡҡа һуҙылған низағтан һуң, ҡолатылмаҫ борон уҡ башҡа тәре йөрөтөүселәр башлыҡтарын был ҡаланы үҙенә тапшырыу ризалығын бирергә мәжбүр иткән Боэмунд, Антиохияны яулаған. Антиохия өсөн бәхәстәр барғанда, яй ҡуҙғалыу менән риза булмаған ғәскәрҙә тулҡыныу күҙәтелгән, һәм кенәздәр, низағлашыуҙы туҡтатып, артабан хәрәкәт итергә мәжбүр булған. Бындай хәл аҙаҡ та күҙәтелгән: ғәскәр Иерусалимға ынтылғанда, башлыҡтар һәр яулап алынған ҡала өсөн бәхәсләшкәндәр.

1099 йылдың 7 июнендә тәре йөрөтөүселәрҙең ҡарашына, ахырҙа, изге ҡала асылған, ә 15 июлдә, мосолмандарҙы ҡотосҡос һуйып-киҫеп, уны яулап алғандар. Иерусалимда власҡа Готфрид Бульонлы эйә булған. Ашкелон (Аскалон) эргәһендә мысыр ғәскәрен тар-мар итеп, египетское войско, ул был яҡтан күпмелер ваҡытҡа тәре йөрөтөүселәрҙең баҫып алыуҙарын тәьмин иткән. Готфрид үлгәс, Эдессаны Кесе Балдуинға тапшырған Өлкән Балдуин иерусалим короле булып ҡалған. 1101 йылда Кесе Азияға Ломбардиянан, Германиянан һәм Франциянан, башында танылған һәм бай рыцарҙар торған икенсе ҙур тәре йөрөтөүселәр ғәскәре килгән; ләкин был ғәскәрҙең күпселеге бер нисә әмирҙең берләшкән көстәре тарафынан ҡырылған. Шул уҡ ваҡытта Сүриәлә нығынған тәре йөрөтөүселәр (уларҙың һаны бер туҡтауһыҙ килгән яңы пилигримдар иҫәбенә артҡан) күрше мосолман хөкөмдарҙарына ҡаршы ауыр көрәш алып барырға тейеш булған. Боэмунд уларҙың береһе тарафынан әсирлеккә алынған булған, әрмәндәр уны һатып алған. Бынан тыш, тәре йөрөтөүселәр 1099 йылдың яҙынан бирле диңгеҙ яры буйы ҡалалары өсөн гректар менән һуғышҡан. Кесе Азияла византийлылар байтаҡ ҡына территорияны кире ҡайтара алған; тәре йөрөтөүселәр менән йыраҡ ятҡан сүриә һәм киликий өлкәләре өсөн һуғышып көстәрен сарыф итмәһәләр, уларҙың уңышы байтаҡҡа күберәк булған булыр ине. Ахырҙа, хәрәкәт башланғаны бирле төрлө ҡалаларға эйә булыу өсөн тәре йөрөтөүселәр үҙ-ара низағлашҡандар. Иерусалим короллегенә оҙаҡламай барлыҡҡа килгән Тамплиерҙар һәм госпитальерҙар рухи-рыцарь ордендары (Мальтийлы ордены-иоанниттар) байтаҡ ярҙам күрһәткән. Мосулда власҡа (1127) Имад-ад-Дин Занги килгәс, тәре йөрөтөүселәргә етди ҡурҡыныс тыуған. Ул үҙенең власы аҫтында тәре йөрөтөүселәр биләмәләре эргәһендә ятҡан бер нисә мосолман биләмәһен берләштергән, һәм бөтөн Месопотамия һәм Сүриәнең байтаҡ өлөшөн биләгән бик ҙур һәм көслө дәүләт барлыҡҡа килтергән. 1144 йылда ул, ҡаланы һаҡлаусыларҙың батырҙарса ҡаршы тороуына ҡарамай, Эдессаны алған. Был бөлгөнлөк хаҡындағы хәбәр Көнбайышта тағы ла тәре йөрөтөүселәрҙең илһамланыуына килтергән һәм икенсе тәре яуында сағылған. Бернард Клервослының вәғәзе король Людовик VII етәкләгән бик күп француз рыцарҙарын күтәргән; һуңғараҡ Бернард тәре походтарына герман императоры Конрад III лә ылыҡтырған. Конрад артынан туғанының улы Фридрих Шваблы һәм башҡа бик күп герман кенәздәре лә эйәргән.

Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Crusader states.png
Көнсығышта 1140 йылдағы Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре

Беренсе тәре походы тамамланғандан һуң Левант территорияһында дүрт христиан дәүләтенә нигеҙ һалынған.

  • Эдесса графлығы — Көнсығышта тәре йөрөтөүселәр булдырған тәүге дәүләт. 1098 йылда, Иерусалимды яулап алғандан һәм короллек төҙөгәндән һуң, Балдуин I Иерусалимлы (Булонлы) нигеҙ һалған. 1146 йылға саҡлы йәшәгән. Уның баш ҡалаһы Эдесса булған.
  • Антиохия кенәзлеге — Антиохияны яулап алғандан һуң, 1098 йылда Боэмунд I Тарентлы нигеҙ һалған. Кенәзлек 1268 йылға саҡлы йәшәгән.
  • Иерусалим короллеге, 1291 йылға, Акко (Акра) ҡалаһы ҡолатылғанға саҡлы йәшәгән. Королеккә бер нисә вассаль сеньориялар, шулар рәтендә иң эре дүрте:
    • Галилея кенәзлеге
    • Яффа һәм Аскалон графлыҡтары
    • Трансиордания — Крака сеньорияһы, Монреаль һәм Сент-Авраам
    • Сидон сеньорияһы
  • Триполи графлығы — Беренсе тәре походы барышында нигеҙләнгән һуңғы дәүләт. 1105 йылда Тулуза графы Раймунд IV нигеҙ һалған. Графлыҡ 1289 йылға тиклем йәшәгән.

Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре ул саҡта Европаның Һиндостан һәм Ҡытай менән сауҙа юлы үткән территорияларҙы тулыһынса биләгән. Мысыр был сауҙанан киҫелеп ҡалған булған. Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәрен ситләтеп үтеп, иҡтисади төшөмлө тауарҙы Бағдад юлынан Европаға ташыу бөтөнләй мөмкин булмаған. Шулай итеп, тәре йөрөтөүселәр был сауҙа эшендә күпмелер монополияға эйә булған. Яңы, мәҫәлән, Европа менән Ҡытай араһында, сауҙа юлдары үҫешенә шарттар барлыҡҡа килгән, Иҙел буйлап сауҙа юлынан барып, Дон тамағынан, кәмәләрҙе һөйрәп күсерә торған урын (переволока) аша үтеп, артабан славян ерҙәренә һәм Балтиҡ диңгеҙенә ҡойған йылғаларға, һәм иҙел-дон юлына сыҡҡан. Бында тап беренсе тәре походынан һуң Рустең сәйәси үҙәге, халыҡ-ара йөктәрҙең Иҙел бассейнынан Көнбайыш Двинаға, кәмәләрҙе һөйрәп сығара торған урынға, күсеүе һәм шулай уҡ Иҙел Болғарының иҡтисади һәм сәйәси күтәрелеше сәбәптәрен күреп була. Тәре йөрөтөүселәрҙең иҙел-дон һәм Кура йылғаһы буйы сауҙа юлдары үткән Көнбайыш Двина һәм Неман тамаҡтарын, Константинополде баҫып алыуы, шулай уҡ шведтарҙың Нева тамағын баҫып алырға уҡталыуын ошо төр сауҙа юлдарына контроль урынлаштырыуға ынтылыу тип баһаларға кәрәк. Ул саҡтағы Көнбайыш Европаның төньяҡ-көнбайыш өлөшөнөң, көньяғы менән сағыштырғанда, иҡтисади күтәрелеше сәбәпле, европалылар өсөн Балтиҡ диңгеҙе һәм артабан Төньяҡ-Көнсығыш Русь аша Көнсығыш менән сауҙаһы иҡтисади яҡтан отошло булған. Моғайын, тап шуның менән бәйле, Изге Ергә тәре походтары европалылар араһында популярлығын юғалтҡандыр, шуға күрә тәре йөрөтөүселәрҙең дәүләттәре тап Балтиҡ диңгеҙе буйында оҙағыраҡ йәшәгән һәм, европалылар Ҡытай һәм Һиндостанға тура диңгеҙ юлдары асҡас ҡына, йәшәүҙән туҡтаған.

Икенсе тәре походы (1147—1149)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Конрад ҡоро ерҙән (Венгрия аша) Константинополгә килгән, 1147 йылдың сентябрь уртаһында ғәскәрен Азияға үткәргән, ләкин Дорилей янында сәлжүктәр менән бәрелешкәндән һуң, диңгеҙгә кире әйләнеп ҡайтҡан. Конрадтың уңышһыҙлығынан ҡурҡҡан француздар Кесе Азияның көнбайыш диңгеҙ яры буйлап киткән; һуңынан король һәм танылған тәре йөрөтөүселәр караптарҙа Сүриәгә йүнәлгәндәр һәм 1148 йылдың мартында унда барып еткәндәр. Ҡалған тәре йөрөтөүселәр ҡоро ер аша юл ярып сығырға маташҡанлар һәм күпләп һәләк булғандар. Апрелдә Конрад Акраға килгән; ләкин, иерусалимлыларҙың эгоистик һәм алдан күрә белмәүсән сәйәсәте арҡаһында, улар менән бергә башланған Дамаск ҡалаһын ҡамау уңышһыҙлыҡҡа осраған. Ошо ваҡытта Конрад, ә киләһе йылдың көҙөндә Людовик VII лә тыуған илдәренә ҡайтҡан. Имад-ад-Дин үлгәндән һуң, христиандар Эдесса ҡалаһын яулап алып маташһа ла, әммә ул тиҙҙән уның улы Нур-ад-Дин тарафынан кире тартып алынған, хәҙер инде тәре йөрөтөүселәр ҡаланы бөтөнләйгә юғалтҡан. Бынан һуң килгән 4 тиҫтә йыл Көнсығыштағы христиандар өсөн ауыр булған. 1176 йылда византий императоры Мануил Мириокефаль эргәһендә сәлжүк төрөктәренән ҡурҡыныс еңелеүгә дусар ителгән. Нур-ад-Дин Антиохиянан Төньяҡ-көнсығыштағы ерҙәрҙе, Дамаск ҡалаһын алған һәм тәре йөрөтөүселәргә яҡын сикһеҙ ҡурҡыныс күршегә әүерелгән. Уның полководецы Асад ад-Дин Ширкух I ибн Шади Мысырҙа нығынған. Тәре йөрөтөүселәр дошмандар «ҡулсаһы» менән уратып алынған. Асад ад-Дин Ширкух I ибн Шади вафат булғандан һуң вәзир вазифаһы һәм Мысыр власы уның туғаны Айюбтың күренекле улы (племянник) Саладинға (Сәләхетдин) күскән. Сәләхетдинде Салауат Хәмиҙуллин сәлжүктәрҙең ҡыпсаҡ сығышлы мәмлүге булған, тип иҫбатлай[6]. Рус Википедияһында Саладинды Айюбтың улы тип күрһәтә, ә Салауат Хәмиҙуллин уны Айюбтың полководецы тип раҫлай.

Иерусалимды юғалтыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саладин (ысын мәғәнәһендә Сәләх-әд-дин Юсыф ибн-Айюб), хәлиф вафат булғандан һуң, атабәк Нураддин Мәхмүдтең юғары власын тик номиналь яҡтан ғына танып, ил өҫтөнән сикләнмәгән идара итеү мөмкинлегенә эйә булған. Ә Мәхмүд үлгәндән һуң (1174), Саладин Дамаск ҡалаһын, бөтөн мосолман Сүриәһен, Месопотамияның күп өлөшөн буйһондорған һәм солтан титулын алған.

Был осорҙа Иерусалимда йәш король Балдуин IV Иерусалимлы хакимлыҡ иткән. Ауыр сиргә — махау (проказа) ауырыуына — дусар булһа ла — ул үҙен тәрән аҡыллы һәм алдан күреүсән полководец һәм дипломат булған. Уның идара иткән йылдарында Иерусалим һәм Дамаск араһында күпмелер тигеҙлек урынлашҡан. Балдуин да, Саладин да хәл иткес яуҙарҙан ҡасырға тырышҡан. Әммә, королдең оҙаҡламай вафат булырын һиҙенеп, Балдуин һарайында ҡөҙрәтле барондарҙың, улар араһында иң абруйлылары Ги де Лузиньян һәм Рено де Шатильон дың, интригалары көсәйгән[7]. Улар Саладинды мотлаҡ юҡ итеүҙе талап иткән радикаль партия вәкиле булған. Бынан тыш, Шатильон, үҙенең таянысы булған Керак Моавлы ҡаруан юлдары биләмәләрендә башбаштаҡлыҡ ойошторғандар.

1185 йылда Балдуин үлгән. Ги де Лузиньян уның ҡыҙ туғаны Сибилла Иерусалимлыға өйләнгән һәм Иерусалим короле булып киткән. Хәҙер инде Рено де Шатильон асыҡтан-асыҡ Саладинды генераль алышҡа этәргән. Саладиндың түҙемлегенең һуңына етеү сәбәбе булып Саладиндың ҡыҙ туғаны килгән ҡаруанға Реноның һөжүме булған. Был үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙең ҡатмарлашыуына һәм мосолмандарының һөжүмгә ҡуҙғалыуына килтергән.

1187 йылдың июлендә Саладин Тверияны (Тивериаданы) яулап алған һәм Рога Хаттина бейеклеген алған христиандарҙың (Тивериада эргәһендә) ҡаты еңелеүенә килтергән.

Иерусалим короле Ги де Лузиньян, уның ир туғаны Амори II Иерусалимлы, Рено де Шатильон һәм бик күп рыцарҙар әсирлеккә эләккән. Һуңыраҡ Саладин Акраны, Бейрутты, Сидонды, Кесарияны, Аскалон һ.б. ҡалаларҙы алған. 1187 йылдың 2 октябрендә уның ғәскәрҙәре Иерусалимға инделәр. Тик Конрад Монферратский һаҡлаған Тир ҡалаһы янында ғына Саладин еңелеүгә дуар иткән. Тәре йөрөтөүселәр ҡулында тик Тир, Триполи һәм Антиохия ҡалалары ғына ҡалған. Әйтер кәрәк, әсирлектән ҡотолған король Ги Акраны яуларға ҡуҙғалған. Саладиндың уңыштары Көнбайышта, 3-сө ҙур тәре походына алып килгән, яңы хәрәкәт килтереп сығарған. Барыһынан да алдараҡ ломбардлылар, тосканлылар һәм генуэзлылар флоты хәрәкәтләнгән. Император Фридрих I Барбаросса ҙур армияны әйҙәгән. Тәре йөрөтөүселәр менән гректар араһында дошманлыҡ дауам иткән: гректар хатта Саладин менән союз төҙөгән.

Өсөнсө тәре походы (1189—1192)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1190 йылдың мартында Фридрих ғәскәре Азияға үткән, көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлгән, һәм ҡурҡыныс мохтажлыҡтарҙан һуң, бөтөн Кесе Азияны йырып сыҡҡан; әммә тиҙҙән Тавр тауҙарын үткән саҡта император Салеф йылғаһына батып үлгән. Ғәскәренең бер өлөшө таралған, күпселеге вафат булған, ҡалғандарын Фридрих VI (Швабия герцогын) Антиохияға, ә һуңғараҡ Акраға алып килгән. 1191 йылдың ғинуарында ул биҙгәк (малярия) сиренән үлгән. Яҙ көнө француз (Филипп II Август) һәм инглиз (Ричард Арыҫлан Йөрәкле) һәм герцог Леопольд V (Австрия герцогы) королдәре килгән. Юл ыңғайы Ричард Арыҫлан Йөрәкле, бирелергә мәжбүр булған, Кипр императоры Исаак Комнин Кипрлыны еңгән; уны сүриә замогына япҡандар һәм һуңы көндәренә саҡлы шунда тотҡандар, ә Кипр тәре йөрөтөүселәр власына эләккән. Француз һәм инглиз королдәре, шулай уҡ, Ги де Лузиньяндың ҡатыны үлгәндән һуң, иерусалим тажына дәғүәһен белдергән һәм үлгән Сибилла Иерусалимлының бер туған һеңлеһе һәм вариҫы Изабелла Иерусалимлыға өйләнгән Монферрат маркграфы һәм Ги де Лузиньян араһындағы низағ арҡаһында Акраны ҡамау насар барған. Тик 1191 йылдың 12 июлендә генә Акра ике йылға яҡын ҡамауҙа торғандан һуң бирелгән. Конрад һәм Ги Акраны алғандан һуң ғына татыулашҡандар; тәүгеһен Ги вариҫы итеп танығандар һәм Тир, Бейрут һәм Сидон ҡалаларын бүләккә алған. Бынан һуң тиҙ арала после этого отплыл на родинуфранцуз рыцарҙарының бер өлөшө менән Филипп II тыуған иленә (карптан) йүнәлгән, ләкин Гуго Бургундлы, Генрих Шампанлы һ.б. танылған тәре йөрөтөүселәр Сүриәлә тороп ҡалғандар. Тәре йөрөтөүселәр Арсуф эргәһендә Саладинды ҡыйратҡандар, ләкин һыу етмәгәнлектән һәм мосолман отрядтары менән даими бәрелештәр арҡаһында христиандар армияһы Иерусалимды кире ҡайтарып ала алмаған — король Ричард ҡалаға ике тапҡыр яҡынлаған һәм икеһендә лә ҡаты алышҡа батырсылыҡ итмәгән. Ахырҙа, в сентябре 1192йылдың сентябрендә Саладин менән килешеү төҙөлгән: Иерусалим мосолман власы аҫтында ҡалған, христиандарға изге ҡаланы күрергә килеү генә рөхсәт ителгән.

1193 йылдың мартында Саладиндың вафаты тәре йөрөтөүселәрҙең хәлен еңеләйткән бер шарт булған: уның биләмәләрен күп һанлы улдарының үҙ-ара бүлешеүе мосолмандар араһындағы низағ сығанағына әйләнгән. Тиҙҙән Саладиндың туғаны Әл-Мәлиҡ әл Адил Мысырҙы, көньяҡ Сүриәне һәм Месопотамияны алған һәм солтан титулына эйә булған. Өсөнсө уңышһыҙ походтан һуң Изге ергә 1195 йылдың майында тәрене ҡабул итеп алған император Генрих VI (Изге Рим империяһы императоры) йыйынған; әммә ул умер в сентябре 1197 йылдың сентябрендә вафат булған. Алдараҡ ҡуҙғалған тәре йөрөтөүселәрҙең отрядтары шулай ҙа Акраға еткәндәр. Императорҙан алдараҡ Конрад Монферратлының тол ҡалған ҡатынына өйләнгән һәм шул сәбәпле иерусалим тажына эйә булған Генрих II Шампанлы ла вафат булған. Һенрихтың тол ҡатынына өйләнгән Амори II де Лузиньян (Ги де Лузиньяндың туғаны) король итеп һайланған. Шул саҡта, Сүриәләге хәрби хәрәкәттәр уңышһыҙ барған; тәре йөрөтөүселәрҙең байтағы тыуған илдәренә ҡайтҡан. Ошо осор тирәһендә 3-сө тәре яуы барышында нигеҙ һалынған немец госпиталле изге Мария берҙәмлеге Тевтон рухи-рыцарлыҡ ордены тип үҙгәртлгән.

Кипр короллеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Кипр короллеге — Өсөнсө тәре походы дәүерендә Кипрҙа төҙөлгән тәре йөрөтөүселәр дәүләте. 1489 йылға саҡлы йәшәгән.

Дүртенсе тәре походы (1202—1204)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тиҙҙән папа Иннокентий III яңы 4-се тәре походына өндәгән. Ялҡынлы тәғлимәт таратыусы Нельиҙан Фулько граф Тибо III Шампанлының, Людовик Блуаслы һәм Шартрлы, Симон Монфортлының һ.б. рыцарҙарҙың тәреһен (яҙмышын) ҡабул итергә алдандырған. Бынан тыш, Изге ергә барырға граф Балдуин Фландрлы һәм уның туғандары, Евстахий һәм Генрих I Фландрлы нәҙер әйткәндәр. Граф Тибо III Шампанлы тиҙҙән үлгән, ләкин тәре походында тағы Бонифаций Монферратлы ҡатнашҡан.

Тәре йөрөтөүселәр Мысырға йөҙөп китергә генә торғанда, 1201 йылдың йәйендә Италияға 1196 йылда түңкәрелгән һәм һуҡырайтылған византия императоры Исаак Ангелдың улы Алексей IV килгән. Ул папанан һәм Гогенштауфендарҙан үҙенең бабаһы, узурпатор Алексей III ҡаршы торор өсөн ярҙам һораған. Филипп Шваблы Алексейҙың апаһы Иринаға өйләнгән булған һәм уның һүҙен раҫлаған. Византия империяһының эштәренә ҡыҫылыу венецианлыларға отошло булған; шуның өсөн дож Энрико Дандоло, тәре йөрөтөүселәргә ярҙамдары өсөн бүләк вәғәҙә иткән Алексей яғына баҫҡан. Тәре йөрөтөүселәр, 1202 йылдың ноябрендә венецианлылар өсөн Задар ҡалаһын алып (күсереп йөрөткән өсөн түләнмәгән аҡса алмашына), Көнсығышҡа йөҙөп киткән, 1203 йылдың йәйендә Босфор ярына килеп төшөп, Константинополде штурмлағандар. Күпмелер уңышһыҙлыҡҡа осраған император Алексей III ҡасырға мәжбүр булған, һәм һуҡыр Исаак тағы ла император тип, ә уның улы — ҡуш идарасы тип иғлан ителгән.

Тиҙҙән тәре йөрөтөүселәр менән вәғәҙәләрен үтәй алмаған Алексей араһында низағ башланған. Шул уҡ йылдың ноябрендә үк был дошманлашыуға килтергән. 1204 йылдың 25 ғинуарында Константинополдәге яңы революция Алексей IV ҡолатҡан һәм тәхеткә Алексей V (Мурзуфл) ултыртҡан. Халыҡ тәре йөрөтөүселәрҙе вәғәҙәләнгән бүләкләү маҡсатында яңы һалымдар индереүгә һәм сиркәү хазиналарын тартып алыуға ризаһыҙлыҡ белдергән. Исаак үлгән; Алексей IV һәм император итеп тәғәйенләнергә торған Канабус Мурзуфл бойороғо менән быуып үлтерелгәнбыли. Яңы император заманында ла франктар менән һуғыш уңышлы бармаған. 1204 йылдың 12 апрелендә тәре йөрөтөүселәр Константинополде алғандар, әйтер кәрәк, сәнғәт һәйкәлдәре бик ныҡ ҡылылған. Алексей V һәм Феодор I Ласкарис, Алексея III Ангелдың кейәүе, ҡасып киткәндәр (һуңғыһы — Никеяға китеп нығынған), ә еңеүселәр Латин империяһын барлыҡҡа килтергән. Сүриә өсөн был ваҡиғаның иң яҡын эҙемтәһе — көнбайыш рыцарҙарын албырғатыу булған. Бынан тыш, франктарҙың Сүриәләге ҡеүәте Боэмунд Антиохиялы һәм Лев Әрмәнле араһындағы көрәш арҡаһында көсһөҙләндерелгән. 1205 йылдың апрелендә иерусалим короле Амальрих вафат булған; Кипрҙы улы Гуго алған, ә иерусалим тажын Мария Иерусалимлы, дочь маркграф Конрад Монферратлы һәм Елизаветаның ҡыҙы мираҫ итеп алған. Ул бик йәш булыу сәбәпле, Жан I Ибелин идара иткән. 1210 йылда Мария Иолантаны батыр Иоанн де Бриеннлыға кейәүгә биргәндәр. Тәре йөрөтөүселәр мосолмандар менән күпселек ваҡытта тыныс йәшәгәндәр, һәм был Әл-Мәлиҡ-Адил өсөн бик отошло булған: шуның арҡаһында ул Алғы Азия һәм Мысырҙа үҙенең власын нығытҡан. 4-се тәре походының уңышы Европала тағы ла тәре йөрөтөүселек ашҡыныуын тыуҙырған.

Дүртенсе тәре походы.(1202—1204)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

4-се тәре походында Византия империяһы өлөшләтә тәре йөрөтөүселәр менән баҫып алынған, һәм унда дүрт дәүләт төҙөлгән.

  • Латин империяһы
  • Фессалоника короллеге
  • Афины герцоглығы
  • Ахей кенәзлеге

Бынан тыш, Эгей диңгеҙе утрауҙарында венецианлылар Архипелаг герцоглығына нигеҙ һалғандар (йәки Наксос герцоглығы).

Балаларҙың тәре походы (1212)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1212 йылда Стефан исемле йәш диндар, үҙен әүлиә тип атап, француз һәм немец балаларынан, ярлылар һәм Алланың тоғро хеҙмәтселәре уның ярҙамында бергәләп христианлыҡҡа Иерусалимды кире ҡайтарасаҡ тигән ышаныс һеңдереп, экспедиция ойошторған. Балалар Европаның көньяғына йүнәлгән, ләкин уларҙың күбеһе, Урта диңгеҙ ярына ла барып етмәй, юлда һәләк булған. Ҡайһы бер тарихсылар, балаларҙың Тәре походын, ҡол һатыусыларҙың поход ҡатнашыусыларын ҡоллоҡҡа һатыу маҡсатында ойошторолған провокацияһы, тип атай.

1212 йылдың майында, немец халыҡ ғәскәре Кёльн аша үткәндә, улар рәтендә Италияға, шунан диңгеҙ аша Фәләстанға йүнәлгән егерме биш меңгә яҡын бала иҫәпләнгән. XIII быуат хроникаларында «балаларҙың тәре походы» тип аталған ошо поход тураһында илленән артыҡ телгә алынған.

Тәре йөрөтөүселәр Марселдә караптарға ултырған һәм өлөшләтә дауылдан үлгән, өлөшләтә, әйтеүҙәренсә, балаларҙы Мысырҙа ҡоллоҡҡа һатҡандар. Шуға оҡшаған хәрәкәт Германияла ла күҙәтелгән, Николай исемле малай 20 меңгә яҡын балалар төркөмө йыйған. Үҫмерҙәрҙең күбеһе һәләк булған йәки юл буйлап таралған (бигерәк тә Альп тауҙарында улар күп ҡырылған), ҡайһы бере Бриндизиға барып еткән һәм унан кире әйләнеп ҡайтырға тейеш булған; әммә күпселеге һәләк булған. Шул саҡта, Иннокентий III-нең яңы саҡырыуына инглиз короле Иоанн, венгр короле Андраш һәм, иң һуңында, 1215 йылдың июлендә тәре (яҙмыш) ҡабул иткән (принять крест) Фридрих II Гогенштауфен яуап биргәндәр. Яңы тәре походы 1217 йылдың 1 июнендә башланырға тейеш булған.

Бишенсе тәре походы (1217—1221)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иннокентий III эшен (1216 йылдың июлендә вафат булған) Гонорий III дауам иткән. Изге Рим империяһы императоры Фридрих II походты кисектергән, ә Иоанн Ерһеҙ Инглизлы вафат булған, шулай ҙа 1217 йылда Изге ергә Андраш II (Андрей Венгрлы), Австрия герцогы Леопольд VI һәм Меран герцогы Оттон I етәкселегендәге тәре йөрөтөүселәрҙең байтаҡ отрядтары юлланған; был 5-се тәре походы булған. Хәрби хәрәкәттәр һүлпән алып барылған, һәм 1218 йылда король Андрей тыуған иленә ҡайтҡан. Тиҙҙән Изге ергә тәре йөрөтөүселәрҙең Георг Видлы һәм Голландия графы Вильгельм I етәкселегендәге (юл ыңғайы уларҙың бер өлөшө Португалия христиандарына маврҙарға ҡаршы көрәшендә ярҙам иткән) яңы отрядтары килгән. Тәре йөрөтөүселәр Алғы Азияла мосолман ҡеүәтенең төп үҙәге булған Мысырға һөжүм итергә ҡарар иткән. Әл-Адил I улы Камил (Әл-Адил 1218 йылда вафат булған) ғәләмәт отошло тыныслыҡ килешеүен тәҡдим иткән: ул хатта Иерусалимды христиандарға кире ҡайтарырға ла риза. Тәре йөрөтөүселәр был тәҡдимде кире ҡаҡҡан. 1219 йылдың ноябрендә, бер йылдан артыҡ ҡамауҙан һуң, тәре йөрөтөүселәр Дамиеттаны алған. Лагерҙан тәре йөрөтөүселәр Леопольд һәм король Иоанн де Бриенндың сығарылыуы Мысырға Бавария герцогы Людвиг I килтергән немецтар менән өлөшләтә тулыландырылған. Папа легаты Пелагий ышандырған тәре йөрөтөүселәрҙең бер өлөшө Мансураға табан хәрәкәт иткән, ләкин поход тулы уңышһыҙлыҡ менән тамамланған, һәм тәре йөрөтөүселәр 1221 йылда Әл-Камил менән тыныслыҡ килешеүе төҙөгән, килешеү шарттары буйынса улар ирекле сигенеү мөмкинлеге алған, ләкин уларға Дамьеттаны һәм ғөмүмән Мысырҙы таҙартыу бурысы ла йөкмәтелгән. Фридрих II Гогенштауфен Мария Иерусалимлы һәм Иоанн Бриеннлының ҡыҙы Иолантаға өйләнгән. Уға папа тағы тәре походын башлау бурысын һалған.


Алтынсы тәре походы (1228—1229)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фридрих 1227 йылдың авгусында ысынлап та Сүриәгә герцог Генрих Лимбурглы башында торған флот ебәргән; сентябрҙә ул үҙе лә йөҙөп киткән, ләкин етди ауырыу сәбәпле, ярға кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр булған. Был тәре походында ҡатнашҡан ландграф Людвиг Тюрингиялы Отрантоға килеп төшөү менән үлгән. Папа Григорий IX не принял объяснений Фридрихтың аҡланыуҙарын ҡабул итмәгән, биргән антын ваҡытында тормошҡа ашырмағаны өсөн, уны сиркәүҙән ҡыуған. Ихге ер мәнфәғәттәренә ҡырҡа зыянлы булған император һәм папаның үҙ-ара көрәше башланған. 1228 йылдың июнендә Фридрих ахырҙа Сүриәгә йүнәлгән (6-сы тәре походы), ләкин папа менән татыулыҡ булмаған: Григорий (һаман сиркәүҙән ҡыуылған) Фридрихты Изге ергә тәре йөрөтөүсе кеүек бармай, ә пират сүрәтендә бара тигән. Изге ерҙә Фридрих Иоппияның нығытмаларын тергеҙгән һәм 1229 йылдың февралендә Әл-Камил менән килешеү төҙөгән: солтан уға Иерусалимды, Вифлеемде, Назаретты һ.б. төрлө урындарҙы биргән. Шуның өсөн Әл-Камилға дошмандарына ҡаршы көрәштә ярҙам итеү бурысын алған. 1229 йылдың мартында Фридрих Иерусалимға ингән, ә майҙа Изге ерҙән йөҙөп киткән. Фридрих булмағанлыҡтан файҙаланып, дошмандары Генрих VI дәүеренән бирле империяның лены булған Гогенштауфендарҙың Кипрҙағы ла, Сүриәләге лә власын ҡаҡшатҡан. Был низағтар христиандарҙың мосолмандар менән көрәшендә бик уңышһыҙ сағылған. Әл-Камил (1238 йылда үлгән) вариҫтарының низағы тәре йөрөтөүселәрҙең хәлен еңеләйткән.

1239 йылдың көҙөндә Акраға Шампань графы Тибо IV Наваррлы, Бургундия герцогы Гуго IV, Бретань герцогы Пьер I, Амори VI де Монфор һәм башҡалар килгән. Бында ла тәре йөрөтөүселәр, бер-бере менән килешеп тормайса, алабарман хәрәкәт иткәнлектән, еңелеүгә дусар булғандар; Амальрих әсир төшкән. Иерусалим яңынан күпмелер ваҡытҡа айюбидтар нәҫеле хакимдары ҡулына эләккән. Тәре йөрөтөүселәрҙең Дамаск әмире Измаил менән союзы мысырлылар менән һуғышҡа килтергән, һәм мысырлылар Аскалонда тәре йөрөтөүселәрҙе ҡыйратҡан. Бынан һуң тәре йөрөтөүселәрҙең күбеһе Изге ерҙе ташлап киткән. 1240 йылда Изге ергә килгән Германия короле граф Ричард Корнуоллыға (инглиз короле Генрих III туғаны) мысыр Әйүбе (Мәлиҡ-Сәлиҡ-Әйүб) менән отошло тыныслыҡ килешеүен төҙөү мөмкин булған. Шул саҡта христиандар араһындағы низағтар дауам иткән; бароны, враждебные Гогенштауфендарға дошман булған барондар, законлы хаким Конрад, король Фридрих II улы булһа ла, иерусалим короллеге власын Алиса Кипрлыға тапшырғандар. Алиса үлгәндән һуң власть уның улы Генрих Кипрлыға күскән. Христиандарҙың мосолман дошмандары Әйүбтәр менән яңы союзы әйүбтәрҙең төрөк-хорезмлыларҙы ярҙамға саҡырыуы менән тамамланған; һуңғылары 1244 йылдың сентябрендә бынан саҡ ҡына алда христиандарға ҡайтарылған Иерусалимды яулап алған һәм уны ҡурҡыныс бөлгөнлөккә төшөргән. Шунан бирле тәре йөрөтөүселәр изге ҡаланы бөтөнләйгә юғалтҡан. Христиандар һәм уларҙың союздаштары еңелгәндән һуң Әйүб Дамаск һәм Аскалонды алған. Антиохиялылар һәм әрмәндәр шул уҡ ваҡытта монголдарға яһаҡ түләү бурысын алырға тейеш булған. Көнбайышта, һуңғы походтарҙың уңышһыҙ тамамланыуы һәм папаларҙың тәре походтары өсөн йыйылған аҡсаларҙы Гогенштауфендарға ҡаршы көрәшкә тотоноуы, императорға ҡаршы тороп һәм Изге ергә барыу тураһында алдан биргән анттан азат булып, Изге тәхеткә ярҙам итергә була, тип белдереүҙәре тәре йөрөтөүселәрҙең ашҡыныуы һыуыныуға килтергән. Шулай ҙа, Фәләстанға тәре походы кәрәклеге вәғәзе һаман элеккесә дауам иткән һәм 7-се тәре походына алып килгән. Башҡаларҙан алда француз Людовик IX тәре ҡабул иткән: хәтәр ауырыған сағында ул Изге ергә барыу тураһында нәҙер әйткән. Уға ир туғандары Роберт, Альфонс һәм Карл, герцог Гуго Бургундлы, Фландрия графы Вильгельм Гильом II, герцог Пьер Бретанлы, сенешаль шампанлы Иоанн Жуанвиль (походтың билдәле тарихсыһы) һәм бик күп башҡалар ҡушылған.

Етенсе тәре походы (1248—1254)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Людовик IX тәре йөрөтөүселәр етәксеһе

1249 йылдың йәйендә король Людовик IX Мысырға килеп төшкән. Христиандар Думьятты (Дамиетта) яулаған, ә декабрҙә достигли Мансураға барып еткәндәр. Киләһе йылдың февралендә Роберт I д’Артуа, королдең туғаны, был ҡалаға дыуамалланып барып инеп, һәләк булған; бер нисә көн үтеүгә мосолмандар христиан лагерын саҡ баҫып алмай ҡалған. Мансураға яңы солтан килгәс (Әйүб 1249 йыл аҙағында үлгән), мысырлылар тәре йөрөтөүселәрҙең сигенеү юлын киҫкән; христиан лагерында аслыҡ һәм үләт зәхмәте башланған. Апрелдә мосолмандар тәре йөрөтөүселәрҙе тулыһынса ҡыйратҡандар; король әсирлеккә төшкән, ул азатлығы өсөн Дамиеттаны кире ҡайтарған һәм бик ҙур сумма аҡса түләгән. Тәре йөрөтөүселәрҙең күбеһе тыуған яғына ҡайтҡан; Людовик Изге ерҙә тағы ла дүрт йыл торған, ләкин етди һөҙөмтәләргә өлгәшмәгән.

Һигеҙенсе тәре походы (1270)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡурҡыныс хәлдә булыуҙарына ҡарамаҫтан, христиандар араһында низағ дауам иткән: тамплиерҙар иоанниттар менән дошманлашҡан, генуэзлылар — венецианлылар һәм пизанлылар менән (сауҙа көндәшлеге арҡаһында). Тәре йөрөтөүселәр Алғы Азияға килеп еткән монголдар һәм мосолмандар араһындағы көрәштән генә бер ни тиклем отошҡа эйә булғандар; ләкин 1260 йылда Ҡотдос солтан Айн-Джалут ҡаты алышында монголдарҙы ҡыйратҡан һәм Дамаск һәм Халебты яулаған. Ҡотдосто үлтергәндән һуң, Бейбарс I солтан булып киткәнлектән, христиандарҙың хәле өмөтһөҙгә әйләнгән. Иң тәүҙә Бейбарс Боэмунд Антиохиялыға ҡаршы сыҡҡан; 1265 йылда ул Кайсериҙы (Цезарея), Герцлияны (Арзуф), Цфатты (Сафед) яулап алған, Киликий әрмән батшалығын ҡыйратҡан. 1268 йылда ул 170 йыл буйына христиандар ҡулында булған Антиохияға эйә булған. Шул ваҡытта Людовик IX яңынан тәре ҡабул иткән. Уның артынан улдары (Ҡыйыу Филипп III, Жан Тристан Французлы һәм Адансон графы Пьер I), ир туғаны граф Альфонс де Пуатье, туғанының улы граф Роберт II д’Артуа (Мансурала һәләк булған Роберт I д’Артуаның улы), Шампань графы король Тибо V Наваррлы һ.б.эйәргән. Бынан тыш, Карл I Анжуйлы һәм инглиз короле Генрих III улдары — Эдуард I, Эдмунд тәре походына барырға вәғәҙә биргән. 1270 йылдың июлендә Людовик Эг-Морттан йөҙөп киткән. Кальяриҙа Карл Анжуйлыға (Изге Людовиктың ир туғаны) ғына, әммә Изге ерҙәге христиан эшенә түгел, отошло булған Хафсидтар династияһы власына буйһонған Тунисты баҫып алыу менән бәйле тәре походтарын башларға ҡарар иткәндәр. Тунис янында тәре йөрөтөүселәр араһында үләт асылған: Жан Тристан вафат булған, шунан папа легаты һәм, ахырҙа, 1270 йылдың 25 авгусында, хатта Людовик IX үҙе. Карл Анжуйлы мосолмандар менән үҙенә уңайлы булған килешеү төҙөгән. Тәре йөрөтөүселәр Африканан киткәндәр һәм бер өлөшө, 1271 йылда инглиздәр ҙә килгән, караптарҙа Сүриәгә йүнәлгәндәр.

Туғыҙынсы тәре походы (1271—1272)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был поход, ҡайһы бер тарихсылар яҙғанса, Һигеҙенсе походтың бер бүлеге, тиергә була, сөнки Изге ергә был поход, тәре йөрөтөүселәр Тунистан йөҙөп китеү менән, башланған. Карл Анжуйлы, принц Эдуард I күп булмаған ғәскәр менән Изге ергә килеп төшкәс, солтан Бейбарс I тәре йөрөтөүселәрҙең һуңғы эре биләмәһе булған Триполи ҡәлғәһен ҡамауҙы туҡтатҡан. Эдуардтың мәмлүктәр армияһын бер яуҙа ҡырырлыҡ көсө булмағанлыҡтан, ҡоро ерҙәге бәрелештәр тәре йөрөтөүселәрҙең һәм улар менән союзда торған монголдарҙың мосолмандар тылына сапҡыны менән сикләнгән. Бейбарс Кипрҙы баҫып алырға маташҡан, ләкин уның флоты утрау эргәһендәге диңгеҙ һуғышында тулыһынса юҡ ителгән. Ул христиандар менән 10 йыл да 10 көнгә тыныслыҡ килешеүе төҙөп алған да шунан һуң монголдар һәм әрмәндәргә ҡаршы көрәшкән. Боэмунд VI хакимдың вариҫы Боэмунд VII Триполийлы артабан солтанға яһаҡ түләргә мәжбүр булған.

Көнсығышта тәре йөрөтөүселәр власының түңкәрелеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Папа Григорий X яңы поход ойошторорға тырышһа ла, уңышҡа өлгәшмәгән. Изге ергә барырға бик күптәр (шул иҫәптән Германия короле Рудольф I Габсбурглы, Франция короле Филипп III Француз, Инглиз Эдуард I, Хайме I Арагонлы һ.б.) вәғәҙә иткән, ләкин береһе лә вәғәҙәһен үтәмәгән. 1277 йылда Бейбарс I вафат булған, һәм уның мираҫы өсөн көрәш башланған. Христиандар араһында ла ыҙғыш тынмаған. 1267 йылда, иерусалим короле (Кипр короле) Гуго II (Генрих I Кипрлының улы) вафат булғандан һуң, Лузиньяндарҙың ир нәҫеле өҙөлгән; власть антиохия принцы Гуго III ҡулына күскән. Мария Антиохиялы, үҙен иерусалим тажы мираҫсыһы тип һанаһа ла, үҙенең дәғүәләрен, Акраны яулап алған һәм уны король тип таныуҙарын теләгән Карл I Анжуйлыға тапшырған. Гуго III 1284 йылда үлгән; Кипрҙа уны улы Иоанн алмаштырған, ләкин ул 1285 йылда уҡ үлгән. Уның ағаһы Генрих II Акранан сицилийлыларҙы ҡыуған һәм кипр һәм иерусалим тажына эйә булған. Шул арала мосолмандарға ҡарата дошманлыҡ хәрәкәттәре яңыртылған. Калаун солтан взял Маркабты, Маракияны, Лаодикеяны, Триполи графлығын яулаған (Боэмунд VII 1287 йылда үлгән). Тәре йөрөтөүсе вәғәзе Көнбайышта элекке тәьҫир көсөнә эйә булмаған: монархтар, тәре походтары йоғонтоһонда, Господень табуты һәм Көнсығыштағы ерҙәр өсөн артабан уңышлы көрәшеү мөмкинлегенә ышаныстарын юғалтҡандар; элекке дини кәйефтәр көсһөҙләнгән, донъяуи ынтылыштар үҫешкән, яңы ҡыҙыҡһыныуҙар барлыҡҡа килгән. Сын Калауна, Малик-аль-Ашраф, взял Акру (18 мая 1291 года). Король Генрих покинул осаждённый город и отплыл на Кипр. После Акры пали Тир, Сидон, Бейрут, Тортоза; христиане потеряли все свои завоевания на сирийском берегу. Масса крестоносцев погибла, остальные выселились, преимущественно на Кипр. На Кипр удалились, после падения Акры, и иоанниты. Тамплиеры и ассасины перебрались сначала также на Кипр, потом во Францию; тевтонцы нашли себе ещё ранее новое поле действия на севере, среди пруссов (см.: Тевтонский орден). Последний форпост крестоносцев на побережье Леванта, остров Руад, был взят мамлюками в 1303 году, после чего европейцы никогда не занимали больше территорий на Святой Земле до Первой мировой войны.

Мысль о возвращении Святой земли не была, однако, окончательно оставлена на Западе. В 1312 году папа Климент V проповедовал крестовый поход на Вьеннском соборе. Несколько государей дали обещание идти в Святую землю, но никто не пошёл. Несколько лет спустя венецианец Марино Сануто составил проект крестового похода и представил его папе Иоанну XXII; но время крестовых походов прошло безвозвратно. Кипрское королевство, подкрепленное бежавшими туда франками, долго ещё сохраняло свою независимость. Один из его королей, Петр I (13591369), объехал всю Европу с целью поднять крестовый поход. Ему удалось завоевать и ограбить Александрию, но удержать её за собой он не смог. Окончательно ослабили Кипр войны с Генуей, и после смерти короля Иакова II остров попал в руки Венеции: вдова Иакова венецианка Катерина Корнаро по смерти мужа и сына вынуждена была уступить Кипр своему родному городу (1489). Республика св. Марка владела островом почти целое столетие, пока его не отвоевали турки-османы. Киликийская Армения, судьба которой со времени первого крестового похода была тесно связана с судьбой крестоносцев, отстаивала свою независимость до 1375 года, когда мамелюкский султан Ашраф подчинил её своей власти. Утвердившись в Малой Азии, османские турки перенесли свои завоевания в Европу и стали грозить христианскому миру серьёзной опасностью, а Запад пытался организовать крестовые походы против них.

Көнсығышҡа тәре походтарының уңышһыҙ тамамланыш сәбәптәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В числе причин неудачного исхода крестовых походов в Святую землю на первом плане стоит феодальный характер крестоносных ополчений и основанных крестоносцами государств. Для успешного ведения борьбы с мусульманами требовалось единство действия; вместо этого крестоносцы приносили с собой на Восток феодальное раздробление и разъединение. Слабая вассальная зависимость, в которой крестоносные владетели находились от иерусалимского короля, не давала ему действительной власти, какая нужна была здесь, на границе мусульманского мира.

Крупнейшие князья (эдесский, трипольский, антиохийский) были совершенно независимы от иерусалимского короля. Нравственные недостатки крестоносцев, эгоизм их вождей, стремившихся к созданию на Востоке особых княжеств и к расширению их за счёт соседей, плохое понимание политической ситуации делали их неспособными подчинять свои личные узкие мотивы более высоким целям (бывали, конечно, и исключения). К этому уже с самого начала добавились почти постоянные распри с Византийской империей: две главные христианские силы на Востоке истощались во взаимной борьбе. Такое же влияние на ход крестовых походов оказало и соперничество между папами и императорами. Далее, важное значение имело то обстоятельство, что владения крестоносцев занимали лишь узкую прибрежную полосу, слишком незначительную, чтобы они могли без посторонней поддержки успешно бороться с окружающим мусульманским миром. Поэтому главным источником сил и средств сирийских христиан была Западная Европа, а она лежала далеко и переселение оттуда в Сирию не было достаточно сильно, так как большинство крестоносцев, исполнив обет, возвращались домой. Наконец, успеху дела крестоносцев вредило различие в вероисповедании между крестоносцами и туземным населением.

Көнсығышҡа тәре походтарының эҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Крестовые походы имели важные последствия для всей Европы. Неблагоприятным их результатом было ослабление восточной империи, отдавшее её во власть турок, а также гибель бесчисленного количества людей. Но гораздо значительнее были следствия, благотворные для Европы. Для Востока и ислама крестовые походы далеко не имели того значения, какое принадлежит им в истории Европы: они изменили весьма немногое в культуре мусульманских народов и в государственном и общественном их строе. Крестовые походы несомненно оказали известное влияние (которого, однако, не следует преувеличивать) на политический и общественный строй Западной Европы: они содействовали падению в ней средневековых форм. Численное ослабление барониального рыцарского класса, являвшееся следствием отлива рыцарей на Восток, продолжавшегося почти непрерывно в течение двух столетий, облегчало королевской власти борьбу с оставшимися на родине представителями феодальной аристократии. Небывалое дотоле развитие торговых отношений содействовало обогащению и усилению городского класса, который в Средние века был опорой королевской власти и врагом феодалов. Затем, крестовые походы в некоторых странах облегчили и ускорили процесс освобождения вилланов от крепостной зависимости: вилланы освобождались не только вследствие ухода в Святую землю, но и методом выкупа свободы у баронов, которые нуждались в деньгах при отправлении в крестовый поход и поэтому охотно вступали в такие сделки. В крестовых походах принимали участие представители всех тех групп, на которые делилось население средневековой Западной Европы, начиная от крупнейших баронов и кончая массами простых вилланов; поэтому крестовые походы содействовали сближению всех классов между собой, как и сближению различных европейских народностей. Крестовые походы впервые соединили в одном деле все общественные классы и все народы Европы и пробуждали в них сознание единства.

С другой стороны, приводя в близкое соприкосновение различные народы Западной Европы, крестовые походы помогали им уяснить свои национальные особенности. Приведя западных христиан в близкое соприкосновение с иноплеменными и иноверными народами Востока (греками, арабами, турками и так далее), крестовые походы содействовали ослаблению племенных и религиозных предрассудков. Близко ознакомившись с культурой Востока, с материальной обстановкой, нравами и религией мусульман, крестоносцы приучались видеть в них себе подобных людей, начинали ценить и уважать своих противников. Те, кого они сначала считали полудикими варварами и грубыми язычниками, оказывались, в культурном отношении, выше самих крестоносцев. Крестовые походы наложили неизгладимый отпечаток на рыцарский класс; война, служившая ранее феодалам лишь средством к достижению эгоистических целей, в крестовых походах получила новый характер: рыцари проливали свою кровь по идейным и религиозным побуждениям. Идеал рыцаря, как борца за высшие интересы, борца за правду и за религию, образовался именно под влиянием крестовых походов. Самым важным следствием крестовых походов было культурное влияние Востока на Западную Европу. Из соприкосновения на Востоке западноевропейской культуры с византийской и особенно с мусульманской вытекли чрезвычайно благотворные последствия для первой. Во всех областях материальной и духовной жизни встречаются в эпоху крестовых походов или прямые заимствования с Востока, или явления, обязанные своим происхождением влиянию этих заимствований и тех новых условий, в какие стала тогда Западная Европа.

Мореплавание достигло во время крестовых походов небывалого развития: большая часть крестоносцев отправлялась в Святую землю морем; морским же маршрутом велась и почти вся обширная торговля между Западной Европой и Востоком. Главными деятелями в этой торговле являлись итальянские купцы из Венеции, Генуи, Пизы, Амальфи и других городов. Оживленные торговые отношения приносили в Западную Европу множество денег, а это, вместе с развитием торговли, приводило к упадку на Западе форм натурального хозяйства и содействовало тому экономическому перевороту, который замечается в конце Средних веков. Отношения с Востоком приносили на Запад много полезных предметов, до тех пор или вовсе там не известных, или же бывших редкими и дорогими. Теперь эти продукты стали привозиться в большем количестве, дешевели и входили во всеобщее употребление. Так были перенесены с Востока рожковое дерево, шафран, абрикос (дамасская слива), лимон, фисташки (сами слова, обозначающие многие из этих растений — арабские). В обширных количествах стал ввозиться сахар, вошёл в широкое употребление рис. В значительном количестве ввозились также произведения высоко развитой восточной промышленности: бумажные материи, ситец, кисея, дорогие шёлковые ткани (атлас, бархат), ковры, ювелирные изделия, краски и тому подобное. Знакомство с этими предметами и со способом их изготовления повело к развитию и на Западе подобных же отраслей промышленности (во Франции тех, кто изготовлял ковры по восточным образцам, называли «сарацинами»). С Востока заимствовано было много предметов одеяния и домашнего комфорта, которые носят в самих названиях (арабских) доказательства своего происхождения (юбка, бурнус, альков, софа), некоторые предметы вооружения (арбалет) и тому подобное.

Значительное количество восточных, преимущественно арабских слов, вошедших в эпоху крестовых походов в западные языки, указывает обыкновенно на заимствование того, что обозначается этими словами. Таковы (кроме указанных выше) итал. dogana, франц. douane — таможня; адмирал, талисман и др. Крестовые походы познакомили западных учёных с арабской и греческой наукой (например, с Аристотелем). Особенно много приобретений сделала в это время география: Запад близко ознакомился с целым рядом стран, мало известных ранее; широкое развитие торговых сношений с Востоком дало возможность европейцам проникнуть в такие отдаленные и малоизвестные тогда страны, как Центральная Азия (путешествия Плано Карпини, Вильгельма из Рубрука, Марко Поло). Значительные успехи сделали тогда также математика, астрономия, естественные науки, медицина, языкознание, история. В европейском искусстве с эпохи крестовых походов замечается известное влияние искусства византийского и мусульманского.

Такие заимствования можно проследить в архитектуре (подковообразные и сложные арки, арки в форме трилистника и остроконечные, плоские крыши), в скульптуре (арабески — самое название указывает на заимствование от арабов), в художественных ремеслах. Поэзии, духовной и светской, крестовые походы дали богатый материал. Сильно действуя на воображение, они развивали его у западных поэтов; они познакомили европейцев с сокровищами поэтического творчества Востока, откуда перешло на Запад много поэтического материала, много новых сюжетов. В общем, знакомство западных народов с новыми странами, с иными чем на Западе политическими и общественными формами, со множеством новых явлений и продуктов, с новыми формами в искусстве, с другими религиозными и научными взглядами — должно было чрезвычайно расширить умственный кругозор западных народов, сообщить ему небывалую дотоле широту. Западная мысль стала выбиваться из тисков, в которых католическая церковь держала до тех пор всю духовную жизнь, науку и искусство. Авторитет римско-католической церкви был сильно подорван неудачей тех стремлений и крушением надежд, с которыми она повела Запад в крестовые походы. Широкое развитие под влиянием крестовых походов и через посредство сирийских христиан торговли и промышленности содействовало экономическому преуспеванию стран, принявших участие в этом движении, и давала простор разнообразным мирским интересам, а это ещё более подрывало здание средневековой церкви и её аскетические идеалы. Ближе ознакомив Запад с новой культурой, сделав для него доступными сокровища мысли и художественного творчества греков и мусульман, развив мирские вкусы и взгляды, крестовые походы подготовляли так называемое Возрождение, которое хронологически непосредственно примыкает к ним и в значительной степени есть их следствие. Этим способом крестовые походы косвенно содействовали выработке нового направления в духовной жизни человечества и подготовили, отчасти, основы новой европейской цивилизации.

Также произошёл рост европейской торговли: из-за падения Византийской империи началось господство итальянских купцов в Средиземном море.

Европалағы тәре походтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Славяндарға ҡаршы тәре походтары (1147)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Захватнический поход европейских феодалов против полабско-прибалтийских славян. Происходил с целью обращения в христианство язычников-славян одновременно со вторым крестовым походом в Палестину. Инициаторами похода были саксонские феодалы и духовенство, стремившиеся снова захватить славянские земли за рекой Эльба (Лаба), утраченные ими после восстаний славян в 983 и 1002 годах. Войско саксонского герцога Генриха Льва попыталось захватить земли бодричей, но под руководством князя Никлота бодричи предприняли активные действия против крестоносцев, вынудив их к миру. Другое феодальное войско, руководимое Альбрехтом Медведем, действовавшее против лютичей и поморян, также не добилось успеха. Однако в 50—60-х годах XII века германские феодалы возобновили свой натиск и захватили земли лютичей и бодричей.

Альбигой тәре походы (1209—1229)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В середине 1209 года около 10 000 вооружённых крестоносцев собрались в Лионе[8]. В июне Раймунд VI Тулузский из опасений перед ними обещал католическому духовенству начать военные действия против катаров, и спустя некоторое время его отлучение от церкви было снято[9]. Тем временем крестоносцы подошли к Монпелье. Земли Раймунда-Рожера Транкавеля вокруг Альби и Каркассона, на которых жили общины катаров, оказались под угрозой разорения. Как и Раймунд Тулузский, Раймунд-Рожер попытался договориться с вождями крестоносцев, но ему отказали во встрече, и он поспешил назад к Каркассону, чтобы подготовить город к обороне[10]. В июле крестоносцы захватили маленькую деревушку Севье и подступили к Безье[11]. Они потребовали, чтобы все католики вышли из города. Те отказались, и после взятия Безье всё его население было вырезано. Современные источники оценивают число погибших в диапазоне между семью и двадцатью тысячами. Последнее число, вероятно сильно завышенное, появляется в отчёте папского легата Арнольда Амальрика[12].

Следующей мишенью стал Каркассон, к которому крестоносцы подошли 1 августа 1209 года.

Көтөүселәрҙең тәре походтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көтөүселәрҙең беренсе походы (1251)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

После неудачи Седьмого крестового похода в Северной Франции возникло крестьянское движение, которое возглавил «Мастер Венгрии». Целью было заявлено освобождение попавшего в плен короля Людовика IX. Он набрал армию, которая насчитывала до 60000 человек. Основу её составляли молодые крестьяне. Однако до Святой земли они не добрались: они начали устраивать беспорядки во французских городах, в результате чего были отлучены от церкви, а сам мастер был убит около Буржа.

Көтөүселәрҙең икенсе походы (1320)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Поход возглавил молодой пастух, заявивший, что у него было видение, по которому он был призван на битву против неверных. Под его командование сбегались крестьяне. Как и в первом походе, армия «пастушков» добывала себе пропитание грабежами в Южной Франции. После того как они добрались до Аквитании, папа Иоанн XXII выступил с проповедью против «пастушков», а король Филипп V разбил крестьянскую армию.

Төньяҡҡа тәре походтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Проводились с конца XII века в восточной Прибалтике Швецией, Данией, Тевтонским орденом (основанным изначально в Палестине) и созданным уже в Прибалтике орденом меченосцев, с целью захвата территорий, населённых летто-литовскими (пруссы, латгалы и др.) и финно-угорскими (ливы, чудь, емь и др.) племенами, соседствующими с Новгородской республикой, Полоцким княжеством, Мазовией (и в ряде случаев состоящими в зависимости от них).

Ливон тәре походы (1193—1230, бер ни тиклем өҙөк менән)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Северный крестовый поход официально начался в 1193 году, когда папа римский Целестин III призвал к «христианизации» язычников Северной Европы, хотя ещё до этого королевства Скандинавии и Священная Римская империя уже вели военные действия против северных народов восточной Европы.

Эстонияға даттарҙың тәре походы (1219)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В 1219—1220 годах состоялся Датский крестовый поход в Эстонию, в ходе которого датчанами была захвачена северная Эстония.

В результате восстания 1223 года, начавшегося со взятия и разрушения эзельцами (жителями острова Сааремаа) замка, построенного незадолго перед этим датчанами, почти вся территория Эстонии была освобождена от крестоносцев и датчан. Был заключён союз с новгородцами и псковичами. В Дорпате, Вилиендэ и других городах были размещены небольшие русские гарнизоны (в этом году состоялась знаменитая битва на реке Калке, в которой объединённое войско южных русских княжеств и половцев потерпело сокрушительное поражение от монголов). Однако уже в следующем году Дорпат (Юрьев), как и остальная материковая часть Эстонии, был снова захвачен крестоносцами.

Финляндияға һәм Рускә тәре походтары (1232—1240)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В начале XIII века немецкие крестоносцы, шведские и датские рыцари вели активную экспансию в Прибалтике и Финляндии, тем самым лишая русские земли, прежде всего Полоцкое княжество и Новгородскую республику, влияния в регионе. Крестоносцам удалось сломить сопротивление прибалтийских племён, лишить русских их крепостей в Ливонии и выйти к границам русских земель.

В 1232 году папа римский Григорий IX призвал крестоносцев к походу против Новгорода[сығанаҡ 1668  көн күрһәтелмәгән]. После двух набегов (на Изборск и Тёсов) крестоносцев новгородские и владимирские войска вторглись во владения Ордена, одержали победу в сражении на Омовже (1234) и склонили орден к миру на своих условиях.

В 1237 году, после разгрома Ордена меченосцев в битве при Сауле он объединился с Тевтонским орденом, владевшим значительной частью Пруссии.

В папской булле от 9 декабря 1237 Григорий IX обратился к шведскому архиепископу и его епископам с призывом организовать «крестовый поход» в Финляндию «против тавастов» и их «близких соседей». Тем самым, призывая крестоносцев уничтожать «врагов креста», папа имел в виду наряду с тавастами (другое название — емь) также карелов и русских, в союзе с которыми тавасты в эти годы энергично противились католической экспансии.

Вильгельм Моденский по распоряжению папы стал активно формировать антирусскую коалицию. При его участии 7 июня 1238 года в Стенби, резиденции датского короля Вальдемара II, состоялась встреча короля с магистром уже объединённого Тевтонского ордена в Ливонии Германом Балком. Тогда был составлен договор по Эстонии, согласно которому треть завоёванных земель отдавалась Ордену, остальные — датскому королю. Тогда же обсуждался и вопрос о совместном выступлении на Русь трёх главных участников коалиции: с одной стороны — датских крестоносцев, располагавшихся в Эстонии, тевтонцев из Ливонии и крестоносцев, обосновавшихся в Финляндии, а с другой — шведских рыцарей. Это был единственный раз, когда объединились три силы западноевропейского рыцарства: шведы, немцы и датчане.

В 1238 году римский папа благословил короля Швеции на крестовый поход против новгородских земель, а всем участникам этого похода обещал отпущение грехов.[13]

В 1239 году шведы и немцы договорились о совместных действиях[13], а в 1240 году перешли к активной фазе вторжения, рассчитывая, что ослабленные монгольским нашествием русские княжества не смогут оказать серьёзного сопротивления. Русским жителям северо-запада Руси грозили не только религиозные преследования (официально именно религиозные лозунги были главными в целях вторжения крестоносцев), но и полное истребление, как это уже произошло с многими прибалтийскими племенами.

Карта 1239—1245

Однако, в 1240 году шведские рыцари, которые должны были наносить первый удар по Новгороду с севера, со стороны реки Невы, были разбиты молодым новгородским князем Александром Ярославичем, который после этой битвы получил прозвище «Невский». Итогом сражения на Неве стало то, что шведы надолго отказались от дальнейших попыток нападать на новгородские земли. Немецкие рыцари в августе-сентябре захватили крепость Изборск, разбили посланный на выручку Изборску отряд из Пскова, а вскоре взяли и сам Псков. Тем временем новгородская знать изгнала Александра Ярославича, но зимой немцы заняли земли вожан, обложили их данью, построили близ Финского залива крепость Копорье и подошли на 30-40 вёрст к Новгороду. Немецкие рыцари основательно оседали на захваченных землях, получая на это из Рима «узаконенное право». Папа Григорий IX отдал захваченные крестоносцами русские земли эзельскому епископу Генриху, который в апреле 1241 года, в свою очередь, заключил договор с рыцарями, по которому управление землями передавал им, в том числе и сбор податей (поскольку «на них падает труд, издержки и опасность при покорении язычников», к числу коих были причислены и православные христиане), десятую часть которых забирал в пользу католической церкви.

Но вскоре ситуация изменилась — Александр вернулся в Новгород и к началу 1242 года смог отбить все захваченные немцами территории, после чего повел русское войско на территорию Ливонского Ордена. 5 апреля 1242 года на льду Чудского озера состоялась знаменитая битва, вошедшая в историю как Ледовое побоище. Немецкие рыцари были разбиты русским войском, что фактически означало провал попыток крестоносцев захватить богатые земли Новгорода и Пскова.

Смирнаға тәре походы (1343—1348)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Крестовый поход на Смирну усилиями Венеции, Родоса и Кипра привел к гибели Умура, эмира Айдына и предводителя пиратов Эгейского моря.

Ғосмандарға ҡаршы тәре походы (1396)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В 1396 году собралось значительное крестоносное войско под предводительством венгерского короля Сигизмунда, графа Иоанна Неверского и других; но в битве при Никополе турки нанесли ему страшное поражение.

Гуситтарға ҡаршы тәре походтары (1420—1434)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Варнаға тәре походы (1443—1444)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Крестовый поход, окончившийся гибелью польско-венгерского короля Владислава в битве при Варне в 1444 году.

Проповедь римскими папами крестовых походов для оказания помощи погибавшей восточной империи не находила на Западе достаточного сочувствия, и Константинополь пал в 1453 году. Ещё ранее, 1439 году, была заключена Флорентийская уния, объективно выгодная папской курии, поскольку ставила восточную церковь в подчинённое положение по отношению к западной. Впоследствии в Русском государстве развилась идея о Третьем Риме, и в 1589 году был образован независимый Московский патриархат. Последним крестовым походом против турок можно считать войну 1683 года.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәре йөрөтөүселәр походтары категорияһы табылманы.

Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походы

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Райли-Смит, Джонатан, http://www.ignatiusinsight.com/features2009/jrsmith_crusadespref_jun09.asp  (инг.)
  2. Ҡалып:Книга:Жозеф Франсуа Мишо:История Крестовых походов
  3. Трибельский И. Иерусалим. Тайна трех тысячелетий. Ростов н/Д.:Феникс, 2007. C.193
  4. Речь папы Урбана II в 1095 году: «Всем идущим туда, в случае их кончины, отныне будет отпущение грехов. Пусть выступят против неверных в бой, который должен дать в изобилии трофеи, те люди, которые привыкли воевать против своих единоверцев-христиан… Земля та течет молоком и мёдом. Да станут ныне воинами те, кто раньше являлся грабителем, сражался против братьев и соплеменников. Кто здесь горестен, там станет богат». Речь папы прерывалась возгласами слушателей: «Так хочет Бог!»
  5. Клермонский собор // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  6. Салават Хамидуллин. Цикл научно-познавтельных фильмов на БСТ «Историческая среда»- Мамлюки. Башкирский след
  7. другой вариант произношения и написания слова «Шатильон»
  8. VC § 84
  9. PL §XIII
  10. VC § 88
  11. VC § 89
  12. По сообщению одного писателя, когда один из предводителей войска Христа спросил у папского легата Арнольда Амальрика о том, как отличить католиков от еретиков, тот ответил: «Caedite eos! Novit enim Dominus qui sunt eius» — «Убивайте всех! Господь узнает своих!».
  13. 13,0 13,1 Хронос. Битва на реке Неве. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 21 сентября 2008 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сығанаҡтар
Сығанаҡтарҙы баҫтырыу
  • Виганд из Марбурга. Новая Прусская хроника / Пер. с лат. Н. Н. Малишевского. — М.: Русская панорама, 2014. — 256 с. — Серия «Mediaevalia».
  • Виллардуэн Жоффруа де. Взятие Константинополя / Песни труверов / Под ред. А. Михайлова. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984. — 320 с.
  • Виллардуэн Жоффруа де. Завоевание Константинополя / Под ред. М. А. Заборова. — М.: Наука, 1993. — 300 с. — Серия «Памятники исторической мысли».
  • Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. — Рязань: Александрия, 2009. — 384 с. — Серия «Источники истории».
  • Джубайр ибн. Путешествие / Пер. с араб. Л. А. Семеновой. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984. — 296 с.
  • Жуанвиль Жан де, Виллардуэн Жоффруа де. История крестовых походов. — М.: Центрполиграф, 2008. — 352 с. — Серия «Хроники военных сражений». — ISBN 978-5-9524-3955-9.
  • Жуанвиль Жан де. Книга благочестивых речений и добрых деяний нашего святого короля Людовика / Пер. со старофранц. Г. Цыбулько. — СПб.: Евразия, 2007. — 400 с. — Серия «Clio». — ISBN 978-5-8071-0228-2.
  • История крестовых походов в документах и материалах: Уч. пос. / Сост. М. А. Заборов. — М.: Высшая школа, 1977. — 272 с.
  • Клари Робер де. Завоевание Константинополя / Под ред. М. А. Заборова. — М.: Наука, 1986. — 176 с. — Серия «Памятники исторической мысли».
  • Матузова В. И., Назарова Е. Л. Крестоносцы и Русь. Конец XII в. — 1270 г.: Тексты, перевод, комментарий. — М.: Индрик, 2002. — 488 с. — Серия «Древнейшие источники по истории Восточной Европы».
  • Пётр из Дусбурга. Хроника Земли Прусской / Пер. В. И. Матузовой. — М.: Ладомир, 1997. — 384 с. — ISBN 5-86218-258-6.
  • Три еврейских путешественника. Эльдад Данит, Вениамин Тудельский, Петахия Регенсбургский. — М.; Иерусалим: Мосты Культуры, Гешарим, 2004. — 332 с.
  • Усама ибн Мункыз. Книга назидания / Пер. М. А. Салье. Под ред. И. Ю. Крачковского. — М.: Изд-во Восточной литературы, 1958. — 2-е изд. — 328 с.
  • Царствие Небесное. Легенды крестоносцев XII—XIV вв. / Сост. Н. С. Горелов. — СПб.: Азбука-классика, 2006. — 448 с. — Серия «Азбука Средневековья». — ISBN 5-91181-017-4.
Тикшеренеүҙәр
  • Акунов Вольфганг. История военно-монашеских орденов Европы. — М.: Вече, 2012. — 468 с. — ISBN 978-5-9533-5706-7.
  • Акунов Вольфганг. История Тевтонского ордена. — М.: Вече, 2012. — 336 с. — Серия «История орденов и тайных обществ».
  • Андреев А., Шумов С. Тевтонский орден. Крах крестового похода на Русь. — М.: Алгоритм, Эксмо, 2005. — 320 с. — Серия «Тайные секты и ордена».
  • Батшев Д. А. Священная война в контексте Крестовых походов. — М.: Либроком, 2012. — 144 с. — ISBN 978-5-397-03565-1.
  • Близнюк С. В. Короли Кипра в эпоху крестовых походов. — СПб.: Алетейя, 2014. — 280 с.
  • Богдан Анри. Тевтонские рыцари / Пер. с франц. А. И. Вишневского. — СПб.: Евразия, 2008. — 304 с. — Серия «Историческая библиотека».
  • Бокман Хартмут. Немецкий Орден. Двенадцать глав из его истории / Пер. с нем. В. И. Матузовой. — М.: Ладомир, 2004. — 280 с. — ISBN 5-86218-450-3.
  • Брандедж Джеймс. Крестовые походы. Священные войны Средневековья. — М.: Центрполиграф, 2011. — 320 с. — Серия «История войн и военного искусства». — ISBN 978-5-9524-4964-0.
  • Браун Рам. По следам крестоносцев. Путеводитель по замкам Израиля. — М.: Изд-во Евгения Озерова, 2010. — 180 с.: ил. — ISBN 978-965-91407-1-8.
  • Вассерман Джеймс. Тамплиеры и ассасины. Стражи небесных тайн. — СПб. Евразия, 2008. — 382 с. — Серия «Историческая библиотека». — ISBN 978-5-8071-0264-5.
  • Виймар Пьер. Крестовые походы. Миф и реальность «священной войны». — СПб.: Евразия, 2003. — 384 с. — Серия «Clio expansiva».
  • Гамильтон Гибб. Дамасские хроники крестоносцев / Пер. с англ. Е. Б. Межевитинова. — М.: Центрполиграф, 2009. — 256 с. — Серия «Хроники военных сражений». — ISBN 978-5-9524-4106-4.
  • Граветт К., Николь Д. Норманны. Рыцари и завоеватели. — М. Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — Серия «Военная история человечества».
  • Грановский А. Н. Крестовые походы. В 2-х тт. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 2013. — 472 + 288 с. — ISBN 978-5-86007-716-4.
  • Грицак Е. Н. Краткая история крестовых походов. — М.: Рипол-Классик, 2002. — 480 с. — Серия «Краткие истории». — ISBN 5-7905-1564-9.
  • Гусев И. Е. История религиозных и рыцарских орденов и обществ. — Минск: Харвест, 2007. — 240 с.: ил.
  • Гусев И. Е. История орденов Средневековья. — Минск: Харвест, 2007. — 432 с.
  • Гусев И. Е. История рыцарства и крестовых походов. — Минск: Харвест, 2010. — 210 с.: ил. — ISBN 978-985-16-8754-7.
  • Девриз Келли, Дикки Йен, Догерти Мартин, Джестайс Филлис. Великие сражения крестоносцев. 1097—1444 гг. — М.: Эксмо, 2009. — 224 с. — Серия «Военная история человечества». — ISBN 978-5-699-30830-9.
  • Добиаш-Рождественская О. А. Крестом и мечом. Приключения Ричарда I Львиное Сердце. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1991. — 112 с.
  • Добиаш-Рождественская О. А. Эпоха крестовых походов (Запад в крестоносном движении). Общий очерк. — М.: Изд-во «Едиториал УРСС», 2011. — 120 с. — ISBN 978-5-354-01391-3.
  • Доманин А. А. Крестовые походы. Под сенью креста. — М.: Центрполиграф, 2011. — 2-е изд. — 432 с. — Серия «Всемирная история». — ISBN 9785227051769.
  • Дьячук И. А., Богатырев В. Н., Пензиев М. В. Военно-духовные ордена. — СПб.: Реноме, 2010. — 304 с.: ил. — ISBN 978-5-904045-91-3.
  • Жарков С. В. История создания рыцарских орденов и каталог холодного оружия, снаряжения рыцарей средневековой Европы. — Брест: Академия, 2005. — 142 с. — ISBN 985-6750-82-2.
  • Жарков С. В. Военное искусство рыцарей. — Минск: Друк-С, 2008. — 400 с.: ил. — ISBN 978-985-686-702-9.
  • Жарков С. В. Рыцарские ордена в бою. — М.: Яуза; Эксмо, 2008. — 448 с. — Серия «Война. Огнём и мечом».
  • Заборов М. А. Крестовые походы. — М.: Изд-во АН СССР, 1956. — 278 с.
  • Заборов М. А. Крестоносцы и их походы на восток в XI—XIII вв. — М.: Учпедгиз, 1962. — 166 с. — Серия «Школьная историческая библиотека».
  • Заборов М. А. Крестом и мечом. — М.: Советская Россия, 1979. — 240 с.: ил.
  • Заборов М. А. Крестоносцы на Востоке. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1980. — 320 с.
  • История крестовых походов: Сб. / Сост Дж. Райли-Смит. — М.: Крон-Пресс, Oxford University Press, 1998. — 496 с. — ISBN 5-232-00859-5.
  • Кесслер Ульрика. Ричард I Львиное Сердце. Король. Крестоносец. Авантюрист. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 480 с. — Серия «След в истории».
  • Князь Александр Невский и его эпоха: Исследования и материалы / Под ред. Ю. К. Бегунова, А. Н. Кирпичникова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 1995. — 216 с.
  • Куглер Бернгард. История крестовых походов. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1995. — 512 с. — Серия «События, изменившие мир». — ISBN 978-5-85880-035-1.
  • Кулидж Оливия. Крестовые походы / Пер. Л. А. Игоревского. — М.: Центрполиграф, 2002. — 222 с. ил. — Серия «Популярная история». — ISBN 5-227-01854-5.
  • Лависс Эрнест. Эпоха крестовых походов. — Смоленск: Русич, 2010. — 576 с. — Серия «Историческая библиотека». — ISBN 978-5-8138-0961-3.
  • Майорова Е. И. Женщины в эпоху Крестовых походов. — М.: Вече, 2012. — 384 с. — Серия «History Files». — ISBN 978-5-9533-5546-9.
  • Малов В. И. Тайны крестовых походов. — М.: Оникс, 2008. — 254 с. — Серия «Библиотека открытий». — ISBN 978-5-488-01579-1.
  • Машке Эрих. Немецкий орден. Государство Немецкого Ордена. Портреты великих магистров. — СПб.: Евразия, 2003. — 256 с. — Серия «Clio».
  • Мишо Г. (Жозеф-Франсуа). История крестовых походов / Пер. с франц. С. Л. Клячко. — М.: Алетейя, 1999. — 368 с. — Серия «Vita memoriae». — ISBN 5-89321-071-9.
  • Монусова Е. История крестовых походов. — М.: ООО «АСТ». Астрель, 2010. — 512 с. — Серия «Историческая библиотека». — ISBN 978-5-17-065088-0.
  • Моррисон Сесиль. Крестоносцы. — М.: Изд-во «Весь Мир», 2003. — 176 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0217-1.
  • Нестеров В. Крестовые походы. — М.: Иностранка; Колибри, Азбука-Аттикус, 2015. —128 с. — Серия «История за час». — ISBN 9785389096370.
  • Николь Дэвид. Крестоносцы. История ордена Госпитальеров. 1100—1565 гг. / Пер. А. З. Колина. — М.: Эксмо, 2010. — 216 с. — Серия «Военная история человечества». — ISBN 978-5-699-38487-7.
  • Перну Режин. Крестоносцы. — СПб.: Евразия, 2001. — 320 с. — Серия «Clio».
  • Печников Б. А. Рыцари церкви — кто они? Очерки об истории и современной деятельности католических орденов. — М.: Политиздат, 1991. — 352 с. ил.
  • Прашкевич Г. М. Крестовые походы. — М.: Вече, 1998. — 560 с. — Серия «Великие войны». — ISBN 5-7838-0314-6.
  • Райт Джон К. Географические представления в эпоху крестовых походов. Исследование средневековой науки и традиции в Западной Европе / Пер. с англ. М. А. Кабанова. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1988. — 478 с.
  • Ришар Жан. Латино-Иерусалимское королевство / Пер. А. Карачинского. — СПб.: Евразия, 2002. — 448 с. — Серия «Сlio magna».
  • Стасюлевич М. М. История Средних веков. Крестовые походы (1096—1291 гг.). — М.: ООО «АСТ», Полигон, 2002. — 592 с. — Серия «Библиотека мировой истории». — ISBN 5-17-011316-1.
  • Тарик Али. Столкновение цивилизаций. Крестовые походы, джихад и современность. — М.: ООО «АСТ»; Астрель, 2006. — 528 с. — ISBN 5-17-038858-6.
  • Тат Жорж. Крестовые походы. — М.: ООО «АСТ», Олимп, 2003. — 192 с.: ил. — Серия «История. Открытие». — ISBN 5-17-013244-1.
  • Урбан Вильям. Тевтонский орден. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2010. — 416 с. — Серия «Историческая библиотека». — ISBN 978-5-17-044178-5.
  • Успенский Ф. И. История крестовых походов. — СПб.: Евразия, 2000. — 384 с. — Серия «Clio».
  • Федоров-Давыдов А. А. Крестовые походы. — М.: ООО «АСТ», 2008. — 384 с. — Серия «История». — ISBN 978-5-17-049210-7.
  • Филипс Джонатан. Четвертый крестовый поход. — М.: ООО «АСТ»; Астрель, 2010. — 512 с. — Серия «Историческая библиотека». — ISBN 978-5-17-057043-0, 978-5-271-32054-5.
  • Харитонович Д. Э. История крестовых походов. — М.: Аванта+; Астрель, 2009. — 368 с. — Серия «Библиотека Аванты+». — ISBN 978-5-98986-314-3.
  • Хиллебранд Кэрол. Крестовые походы. Взгляд с Востока. Мусульманская перспектива. — М.: Диля, 2008. — 672 с. — Серия «Мир ислама». — ISBN 978-5-88503-623-8.
  • Хрусталев Д. Г. Северные крестоносцы. Русь в борьбе за сферы влияния в Восточной Прибалтике. XII—XIII вв. — СПб.: Евразия, 2012. — 624 с. — Серия «Clio». — ISBN 978-5-91852-024-6.
  • Шаскольский И. П. Борьба Руси против крестоносной агрессии на берегах Балтики в XII—XIII вв. — Л.: Наука, 1978. — 246 с.
  • Эрс Жак. История крестовых походов / Пер. М. Ю. Некрасовой. — СПб.: Евразия, 2015. — Серия «Clio». — 320 с. — ISBN 978-5-918521120.
  • Эсбридж Томас. Крестовые походы. Войны Средневековья за Святую землю / Пер. Л. А. Игоревского. — М.: Центрполиграф, 2013. — 734 с. — Серия «Memorialis». — ISBN 978-5-2270447-47.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


Ҡалып:Переписать

Ҡалып:Урта быуаттар Ҡалып:Яҡын Көнсығышта тәре йөрөтөүселәрҙең ҡәлғәләре, һарайҙары һәм нығытылған ҡалалары Ҡалып:Европа тарихы

Категория: Тәре йөрөтөүселәр походтары|