Мцхета-Мтианети
| Мцхета-Мтианети | |
| груз. მცხეთა-მთიანეთის მხარე | |
| Нигеҙләү датаһы | 1995 |
|---|---|
 | |
| Рәсми атамаһы | მცხეთა-მთიანეთის მხარე |
| Рәсми тел | Грузин теле |
| Дәүләт |
 Грузия[1] |
| Административ үҙәк | Мцхета |
| Административ-территориаль берәмек | Грузия |
| Сәғәт бүлкәте | UTC+4:00[d] |
| Геомәғлүмәттәр | Data:Georgia/Mtskheta-Mtianeti.map |
| Хөкүмәт башлығы вазифаһы | губернатор[d] |
| Халыҡ һаны | 94 573 кеше (2014) |
| Идари бүлектәре | Душетский муниципалитет[d], Тианетский муниципалитет[d], Мцхетский муниципалитет[d] һәм Казбегский муниципалитет[d] |
| Ҡулланылған тел | Осетин теле һәм Грузин теле |
| Майҙан | 6785 км² |
| Рәсми сайт | mtskheta-mtianeti.gov.ge |
 | |
| Бында ерләнгән кешеләр категорияһы | Категория:Похороненные в Мцхета-Мтианети[d] |
 | |
 Мцхета-Мтианети Викимилектә | |
Мцхета-Мтианети[2][3] (ҡайһы берҙә Мцхета-Мтианетия; груз. მცხეთა-მთიანეთი mcxeta-mtianeti; груз. მცხეთა-მთიანეთის მხარე mcxeta-mtianetis mxare) — Грузия үҙәгендәге хәҙерге административ край. Баш ҡалаһы һәм ҙур ҡала — Мцхета.
Грузияның бер нисә тарихи өлкәһенең: Эрцо-Тианети, Мтиулети, Хеви, Хевсуретияла, һәм Эске Картлиҙың Пшавия көнсығыш өлөшө территорияһын биләй. Край территорияһының бер өлөшөн өлөшләтә танылған Көньяҡ Осетия Республикаһы контролдә тота.
Географияһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Край Төп Кавказ һырты ярҙамында географик яҡтан ике өлөшкә, төньяҡҡа һәм көньяҡҡа, бүленгән. Улар Тәре артылышы Крестовый перевал менән тоташҡан. Кавказ һыртының төньяҡ битләүендә Казбег муниципалитетының ҙур өлөшө һәм Душет муниципалитетының ҙур булмаған өлөшө урынлашҡан.
Тарихы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]1801 йылда Рәсәйгә ҡушылған осорҙа Мцхета-Мтианети территорияһы Картли-Кахетин батшалығысоставына ингән булған.
1840 йылда был биләмә Грузин-Имеретия губернаһы составына, ә 1846 йылда был губерна тарҡалғандан һуң, Кутаиси губернаһы составына ингән. Шул саҡта край территорияһына Гори, Гори һәм Тифлис өйәҙҙәренең Тушин-пшав-хевсур өлөшөнә тап килгән. Һуңыраҡ өйәҙҙәр сиге үҙгәргән.
Административ бүленеше
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Мцхета-Мтианетиға 4 муниципалитет (2006 йылға тиклем — райондар) инә[4]. 2016 йылдан 2018 йылға тиклем Мцхета ҡалаһы муниципалитетҡа тиңләштерелә (крайға буйһонған ҡала була).
| Грузия муниципалитеттары | майҙан, км² | халыҡ йәниҫәп 2002[5], кеше | халыҡ йәниҫәп 2014[6], кеше | халыҡ баһа 2018[7], кеше | үҙәк |
|---|---|---|---|---|---|
| Душет муниципалитеты | 2982 | 33 636 | 25 659 | 26 128 | Душети ҡалаһы |
| Казбег муниципалитеты | 1082 | 5261 | 3795 | 3818 | Степанцминда ҡала тибындағы ҡасабаһы |
| Мцхет муниципалитеты[8] | 806 | 64 829 | 55 651 | 53 944 | Мцхета ҡалаһы |
| Тианет муниципалитеты | 906 | 14 014 | 9468 | 10 007 | Тианети ҡала тибындағы ҡасабаһы |
| барлығы[9] | 5776 | 117 740 | 94 573 | 93 897 | Мцхета ҡалаһы |
Ахалгор муниципалитеты — Көньяҡ Осетияның Лениногор районына тап килә һәм Ахалгори биҫтәләрен индереп, өлөшләтә танылған дәүләт көстәре тарафынан тулыһынса контролдә тотола.
Ҡалалары: Мцхета (7940 кеше, 2014 йыл йәниҫәбе), Душети (кеше 6167 кеше).
Ҡала тибындағы ҡасабалар: Тианети (2479 кеше, 2014 йыл йәниҫәбе), Жинвали (1828 кеше), Степанцминда (1326 кеше), Пасанаури (1148 кеше), Сиони (371 кеше).
Халҡы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата край халҡы һаны халыҡ һаны 93 897 кеше тәшкил иткән[12], 2014 йылдың 1 ғинуарына — 108 800 кеше (Ахалгор районын (Көньяҡ Осетияның Ленингорский районы) иҫәпкә алмағанда.
2014 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, край халҡы һаны 94 573 кеше[13] булған.
2002 йылдың халыҡ иҫәбенә ярашлы, крайҙың грузин яғы контролдә тотҡан , шул иҫәптән Ахалгор районы (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) халыҡ һаны 125 443 (илдең 2,9 % халҡы) кеше; унан башҡа — 117 740 кеше тәшкил итә. 2008 йылдың 1 ғинуары күрһәткесе буйынса — 118,1 мең кеше[14] (Ахалгор районынан (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) башҡа) — 97,6 мең кеше булған[15][16]) тәшкил итә. 2009 йылдың 1 ғинуарына Ахалгор районынан (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) башҡа— 97,6 мең кеше[17]
Мцхета-Мтианетиҙа халыҡтың күпселеген бер нисә этнографик төркөмдән торған грузиндар тәшкил иткән. Крайҙың көньяғында картлиҙар, көньяҡ-көнсығышта — кахетиндар, урта өлөшөндә пшавтар, таулы райондарҙа — мохевлылар һәм хевсурҙар йәшәй.
Казбег районының көнбайыш өлөшө— Терек йылғаһы башындағы Трусовский тарлауығы төп халҡын осетиндар тәшкил итә. Казбег районында барлығы 89 йәки 1,7 % осетин.
Тбилиси менән йәнәшә Мцхет районында (1464 кеше йәки 2,3 %) ҙур осетин диаспораһы йәшәй.
2008 йылдың авгусына тиклем Ахалгор районы халҡының күпселек (2008 йылдың авгусына тиклем Грузия контроле аҫтында) өлөшөн грузиндар (картлийлылар - 84,6 % йәки 6520 кеше), аҙсылығын — осетиндар (14,4 % йәки 1110 кеше) тәшкил итә.
Мцхета-Мтианети крайы һәм уның райондарының милли составы (2002)[5]
| Край, район[18] | барлығы | грузиндар | % | осетиндар | % | әзербайжандар | % | грузин ассирийлылары | % | рустар | % | әрмәндәр | % | гректар | % | украиндар | % | езидтар | % | башҡалар | % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| край, барлығы | 125 443 | 116 467 | 92,84 % | 3977 | 3,17 % | 2248 | 1,79 % | 950 | 0,76 % | 757 | 0,60 % | 532 | 0,42 % | 163 | 0,13 % | 143 | 0,11 % | 96 | 0,08 % | 110 | 0,09 % |
| Ахалгор районы (2008 йылға тиклем)[19] | 7703 | 6520 | 84,64 % | 1110 | 14,41 % | 2 | 0,03 % | 0 | 0,00 % | 20 | 0,26 % | 37 | 0,48 % | 2 | 0,03 % | 1 | 0,01 % | 1 | 0,01 % | 10 | 0,12 % |
| край Ахалгорҙан тыш[20] | 117 740 | 109 947 | 93,38 % | 2867 | 2,44 % | 2246 | 1,91 % | 950 | 0,81 % | 737 | 0,63 % | 495 | 0,42 % | 161 | 0,14 % | 142 | 0,12 % | 95 | 0,08 % | 100 | 0,08 % |
| Душет районы | 33 636 | 32 229 | 95,82 % | 1167 | 3,47 % | 5 | 0,01 % | 0 | 0,00 % | 103 | 0,31 % | 43 | 0,13 % | 19 | 0,06 % | 18 | 0,05 % | 0 | 0,00 % | 52 | 0,15 % |
| Тианет районы | 14 014 | 13 777 | 98,31 % | 147 | 1,05 % | 4 | 0,03 % | 0 | 0,00 % | 37 | 0,26 % | 20 | 0,14 % | 13 | 0,09 % | 6 | 0,04 % | 1 | 0,01 % | 9 | 0,06 % |
| Мцхет районы | 64 829 | 58 808 | 90,71 % | 1464 | 2,26 % | 2236 | 3,45 % | 950 | 1,47 % | 583 | 0,90 % | 427 | 0,66 % | 129 | 0,20 % | 113 | 0,17 % | 94 | 0,14 % | 24 | 0,04 % |
| Казбег районы | 5261 | 5142 | 97,74 % | 89 | 1,69 % | 1 | 0,02 % | 0 | 0,00 % | 14 | 0,27 % | 5 | 0,10 % | 0 | 0,00 % | 5 | 0,10 % | 0 | 0,00 % | 5 | 0,08 % |
Галереяһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Аргун үҙәне.
Багинети тауынан Мцхета һәм Светицховели ҡорамы күренеше
Мухран үҙәнендә Ксан ҡәлғәһе
Гудауриҙың тирә-яғы, Гуд тарлауығы
"Натахтари" һыра заводы
Шатили
!["Натахтари" һыра заводы](http://ba.wikipedia.org/wiki/Файл:Пивзавод_"Натахтари".jpg)
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- ↑ archINFORM (нем.) — 1994.
- ↑ Грузия // Энциклопедия Кольера. — Открытое общество, 2000.
- ↑ Грузия // Энциклопедия «Вокруг света»
- ↑ Грузия включает в край Мцхета-Мтианети 5-й Ахалгорский район, который как Ленингорский район находится под полным контролем частично признанного государства Южная Осетия
- 1 2 Этнический состав Грузии по переписи 2002 года (инг.)
- ↑ Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information). 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS (ингл.). Национальная статистическая служба Грузии. Дата обращения: апрель 2016. Архивировано из оригинала 8 август 2016 года. 2016 йыл 8 август архивланған.
- ↑ Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг. (ингл.). Национальная статистическая служба Грузии. Дата обращения: 29 октябрь 2018. Архивировано из оригинала 23 июль 2018 года. 2018 йыл 23 июль архивланған.
- ↑ Мцхета ҡалаһын индереп
- ↑ Ахалгор муниципалитетының Ахалгор районынан башҡа
- ↑ Национальный состав по краям Грузии (Total population by regions and ethnicity). Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS) (ингл.). Национальная статистическая служба Грузии. Дата обращения: 28 апрель 2016. 2016 йыл 8 август архивланған.
- ↑ Национальный состав населения Грузии, его регионов и населённых пунктов по переписи населения 2014 года
- ↑ Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг. (ингл.). Национальная статистическая служба Грузии. Дата обращения: 29 октябрь 2018. Архивировано 23 июль 2018 года. 2018 йыл 23 июль архивланған. Өҙөмтә хатаһы:
<ref>тамғаһы дөрөҫ түгел; хаталы исемдәр; күрәһең, улар бик күп - ↑ Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information) (ингл.). Национальная статистическая служба Грузии. Дата обращения: 28 апрель 2016. Архивировано 8 август 2016 года. 2016 йыл 8 август архивланған.
- ↑ Оценка населения Грузии на 2003—2008 гг. по районам по данным Департамента статистики Министерства экономического развития Грузии (англ.).(недоступная ссылка)
- ↑ Оценка населения Грузии на 2000—2009 гг. по районам по данным Департамента статистики Грузии. 2009 йыл 13 ноябрь архивланған.
- ↑ Без Ахалгорского района (Ленингорского района Южной Осетии) - 97,6 тыс. чел. (2009 г.)
- ↑ Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг. 2018 йыл 23 июль архивланған.
- ↑ С 2006 года все районы Грузии были преобразованы в муниципалитеты
- ↑ С августа 2008 года Ахалгорский район полностью контролируется частично признанным государством Южная Осетия и входит в Ленингорский район РЮО. Грузинское население в основном бежало из района в Грузию вместе с грузинскими войсками в августе 2008 года
- ↑ без Ахалгорского района, который с августа 2008 года полностью контролируется частично признанным государством Южная Осетия и входит в Ленингорский район РЮО. Грузинское население в основном бежало из района в Грузию вместе с грузинскими войсками в августе 2008 года