Грузин теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Грузин теле
Үҙатама:

ქართული ენა

Илдәр:

Грузия, Рәсәй, Төркиә

Рәсми тел:

Грузия Грузия
Көньяҡ Осетия Көньяҡ Осетия
(өлөшләтә танылған дәүләт)

Һөйләшеүселәр һаны:

более 4 млн.[1][2]

Классификация
Категория:

Картвель телдәре

Картвель тел төркөмө

Имлә:

грузин яҙмаһы

Тел коды
ГОСТ 7.75–97:

гру 158

ISO 639-1:

ka

ISO 639-2:

(B); kat (T) geo (B); kat (T)

ISO 639-3:

kat

Грузин теле (ქართული ენა картули эна) — Грузияның рәсми теле, картвель төркөмө теле, грузин халҡының әҙәби һәм милли теле.

Грузин теле фонетик принциплы грузин алфавиты яҙмаһына нигеҙләнгән. Һөйләшеүселәр һаны (1993 йыл мәғлүмәттәре) — Грузияла яҡынса 4 миллион кеше[1][2] һәм бер нисә йөҙ мең кеше башҡа илдәрҙә, күбеһенсә Рәсәй, АҠШ һәм Төркиәлә.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хронология буйынса яҙма грузин теленең үҫеше түбәндәге дәүерҙәргә бүленә:

  • боронғо: V—XI быуат;
  • урта: XII—XVIII быуат;
  • яңы: XIX быуаттан алып.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуңғы ике осорҙо айырмай, сөнки яңы грузин теленә тик лексиканың ғына бер аҙ үҙгәреүе хас.

Боронғо грузин теле нигеҙендә картли һөйләше ята.

Kartvelian languages.ru.svg

Грузин тарихсыһы Леван Чилашвили, 1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Некреси ауылында мәжүси ғибәҙәтханаларҙы өйрәнгәндә, ҡәбер ташының ярсығын таба (һуңыраҡ уны «некрес яҙыуы» тип атайҙар), тарихсылар билдәләүенсә, ул иң һуң булһа — б. э. III быуатына ҡарай.[3][4] Дональд Рейфилд раҫлауынса, грузин яҙыуының христианлыҡҡа тиклем барлыҡҡа килеүе икеле һәм археологик ҡомартҡылар менән дәлилләнмәй.[5] Стивен Рапп билдәләүенсә, алфавиттың ул осорға ҡарауы шикле.[6]

476—483 йылдар — беренсе әҙәби әҫәр — «Изге батшабикә Шушаниктың ыҙалары», авторы Якоб Цуртавели.

864 — датаһы аныҡ күрһәтелгән иң боронғо ҡулъяҙма («Мравалтави»).

1629 — грузин телендәге беренсе баҫма (Римда).

1709 — Грузиялағы грузин телендә беренсе баҫма («Инжил»).

1819 — грузин телендәге беренсе матбуғат баҫмаһы («Сакартвелос газети»).

Хәҙерге грузин әҙәби телен үҫтереүгә Илья Чавчавадзе, Акакий Церетели, Я. С. Гогебашвили, Важа Пшавела һиҙелерлек өлөш индергән.

Совет власы йылдарында Грузия ССР-ы Конституцияһының 156 статьяһында телдең дәүләт статусы асыҡ күрһәтелгән[7].

Грузин телендә яҡынса 10[8]-12 мең[9] урта быуат ҡулъяҙмалары һаҡланған.

Диалекттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Грузин теле үҙ эсенә бер нисә диалектты ала: картли, кахетин, имеретин, пшав, рача, аджар, мохев, тушин һ. б.

Грамматика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һүҙҙәр ете килеш менән үҙгәрә. Исемдәрҙең зат буйынса айырмалары юҡ. Бер эйәле алмаштан башҡа ике эйәле һәм өс эйәле алмаш менән ҡулланалар.

Морфология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Исем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Груин телендәге бөтә исемдәр килеш буйынса ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөмгә нигеҙенең аҙағы тартынҡыға бөткән исемдәр ҡараһа, икенсе төркөмгә — һуҙыңҡыға бөткәндәре. Һәр төркәм көслө һәм йомшаҡ килешкә айырыла.

Ҡылым[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Грузин теле — агглютинатив тел. Ҡылымды төҙөр өсөн, бер-береһе менән билдәле префикс, суффикстар ҡушыла. Бер һүҙ эсендә һигеҙ морфемаға тиклем була ала. Миҫал: «აგეშენებინათ» («һеҙгә төҙөргә кәрәк булған») һүҙе түбәндәге морфемаларҙан тора, уларҙың һәр береһе ҡылымға ваҡыт һәм модаллек сифатын өҫтәй: ა-გ-ე-შენ-ებ-ინ-ა-თ. Грузин яҙыуы V быуаттың беренсе сирегендә барлыҡҡа килгән. Иртә быуаттарҙа — мргловани сомтаврули), IX быуаттан — нусхури (нусха-хуцури, хуцури, сиркәү); ә XI быуаттан — мхедрули (мхедрули-хели, саэро йәки гражданлыҡ) яҙмалары ҡулланылған.

Заманса грузин алфавит 33 хәрефтән тора, һәр ҡайһыһы бер өнгә тиң: 5 һуҙынҡы һәм 28 тартыңҡы өн.

Хәреф Атамаһы Һанлы

аңлатма

IPA ISO 9984 Романизация Кириллицаға

ярашлы

Мхедрули (მხედრული) Нусхури (ⴌⴓⴑⴞⴓⴐⴈ) Асомтаврули (ႠႱႭႫႧႠႥႰႳႪႨ)
ანი 1 ɑ A a A a А а Mkhedruli a.svg Nuskhuri a.svg Asomtavruli a.svg
ბანი 2 b B b B b Б б Mkhedruli b.svg Nuskhuri b.svg Asomtavruli b.svg
განი 3 g G g G g Г г Mkhedruli g.svg Nuskhuri g.svg Asomtavruli g.svg
დონი 4 d D d D d Д д Mkhedruli d.svg Nuskhuri d.svg Asomtavruli d.svg
ენი 5 ɛ E e E e Е е Mkhedruli e.svg Nuskhuri e.svg Asomtavruli e.svg
ვინი 6 v V v V v В в Mkhedruli v.svg Nuskhuri v.svg Asomtavruli v.svg
ზენი 7 z Z z Z z З з Mkhedruli z.svg Nuskhuri z.svg Asomtavruli z.svg
ჰე 8 ɛj Mkhedruli he.svg Nuskhuri he.svg Asomtavruli he.svg
თანი 9 T' t' T t Ҭ ҭ Mkhedruli t.svg Nuskhuri t.svg Asomtavruli t.svg
ინი 10 ɪ I i I i И и Mkhedruli i.svg Nuskhuri i.svg Asomtavruli i.svg
კანი 20 K k Kʼ kʼ К к Mkhedruli k'.svg Nuskhuri k'.svg Asomtavruli k'.svg
ლასი 30 l L l L l Л л Mkhedruli l.svg Nuskhuri l.svg Asomtavruli l.svg
მანი 40 m M m M m М м Mkhedruli m.svg Nuskhuri m.svg Asomtavruli m.svg
ნარი 50 n N n N n Н н Mkhedruli n.svg Nuskhuri n.svg Asomtavruli n.svg
ჲე 60 j Й й Mkhedruli ie.svg Nuskhuri ie.svg Asomtavruli ie.svg
ონი 70 ɔ O o O o О о Mkhedruli o.png Nuskhuri o.svg Asomtavruli o.svg
პარი 80 P p Pʼ pʼ П п Mkhedruli p'.png Nuskhuri p'.svg Asomtavruli p'.svg
ჟანი 90 ʒ Ž ž Zh zh Ж ж Mkhedruli zh.svg Nuskhuri zh.svg Asomtavruli zh.svg
რაე 100 r R r R r Р р Mkhedruli r.svg Nuskhuri r.svg Asomtavruli r.svg
სანი 200 s S s S s С с Mkhedruli s.svg Nuskhuri s.svg Asomtavruli s.svg
ტარი 300 T t Tʼ tʼ Т т Mkhedruli t'.svg Nuskhuri t'.svg Asomtavruli t'.svg
ვიე 400 wi Mkhedruli vie.svg Nuskhuri vie.svg Asomtavruli vie.svg
უნი u U u U u У у Mkhedruli u.png Nuskhuri u.svg Asomtavruli u.svg
ფარი 500 P' p' P p Ҧ ҧ Mkhedruli p.svg Nuskhuri p.svg Asomtavruli p.svg
ქანი 600 K' k' K k Қ қ Mkhedruli k.svg Nuskhuri k.svg Asomtavruli k.svg
ღანი 700 ʁ Ḡ ḡ Gh gh Ҕ ҕ (Г' г') Mkhedruli gh.svg Nuskhuri gh.svg Asomtavruli gh.svg
ყარი 800 Q q Qʼ qʼ Ҟ ҟ Mkhedruli q'.svg Nuskhuri q'.svg Asomtavruli q'.svg
შინი 900 ʃ Š š Sh sh Ш ш Mkhedruli sh.svg Nuskhuri sh.svg Asomtavruli sh.svg
ჩინი 1000 t͡ʃ Č' č' Ch ch Ч ч Mkhedruli ch.svg Nuskhuri ch.svg Asomtavruli ch.svg
ცანი 2000 t͡s C' c' Ts ts Ц ц Mkhedruli ts.svg Nuskhuri ts.svg Asomtavruli ts.svg
ძილი 3000 d͡z J j Dz dz Ӡ ӡ Mkhedruli dz.svg Nuskhuri dz.svg Asomtavruli dz.svg
წილი 4000 t͡sʼ C c Tsʼ tsʼ Ҵ ҵ Mkhedruli ts'.svg Nuskhuri ts'.svg Asomtavruli ts'.svg
ჭარი 5000 t͡ʃʼ Č č Chʼ chʼ Ҷ ҷ Mkhedruli ch'.svg Nuskhuri ch'.svg Asomtavruli ch'.svg
ხანი 6000 χ X x Kh kh Х х Mkhedruli kh.svg Nuskhuri kh.svg Asomtavruli kh.svg
ჴარ 7000 q Mkhedruli hari.svg Nuskhuri hari.svg Asomtavruli hari.svg
ჯანი 8000 d͡ʒ J̌ ǰ J j Џ џ Mkhedruli j.svg Nuskhuri j.svg Asomtavruli j.svg
ჰაე 9000 h H h H h Ҳ ҳ Mkhedruli h.svg Nuskhuri h.svg Asomtavruli h.svg
ჰოე 10000 hɔɛ Mkhedruli hoe.svg Asomtavruli hoe.svg

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Georgian  (инг.). Ethnologue, 18th ed. (2015). — «Population 3,900,000 in Georgia (1993 UBS). Population total all countries: 4,237,010. Ethnic population: 3,980,000 (1993 UBS).»  2 июнь 2015 тикшерелгән.
  2. 2,0 2,1 Kenneth Katzner, The Languages of the World, ISBN 9781134532889, 2002, page 118 (инг.)"Georgian .. is spoken by about 4 million there"
  3. Levan Chilashvili «The Pre-Christian Georgian inscription from Nekresi». — Centre for Kartvelian Studies, Tbilisi State University. The Kartvelologist (Journal of Georgian Studies), no. 7. — Tbilisi, 2000. — ISBN 99928-816-1-5
  4. ზ. ჭუმბურიძე ჭუმბურიძე ზ. ნეკრესის წარწერების გამო. ალმანახი «მწიგნობარი 01», თბ., 2001 წ.(Чумбуридзе З. Вследствие некресских надписей. // Альманах «Мцигнобари 01». — Тб., 2001.)
  5. Rayfield D. The Literature of Georgia: A History (Caucasus World).
  6. Stephen H. Rapp. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts. Peeters Publishers, 2003. — ISBN 90-429-1318-5. — С. 19: «Moreover, all surviving MSS written in Georgian postdate K’art’li’s fourth-century conversion to Christianity. Not a shred of dated evidence has come to light confirming the invention of a Georgian alphabet by King P’arnavaz in the third century ВС as is fabulously attested in the first text of K’C'<…> Cf. Chilashvili’s „Nekresi“ for the claim that a Geo. asomt’avruli burial inscription from Nekresi commemorates a Zoroastrian who died in the first/second century AD. Archaeological evidence confirms that a Zoroastrian temple once stood at Nekresi, but the date of the supposed grave marker is hopelessly circumstantial. Chilashvili reasons, on the basis of the first-/second-century date, that P’amavaz likely created the script in order to translate the Avesta (i.e.. sacred Zoroastrian writings) into Geo., thus turning on its head the argument that the Georgian script was deliberately fashioned by Christians in order to disseminate the New Testament. Though I accept eastern Georgia’s intimate connection to Iran, I cannot support Chilashvili’s dubious hypothesis. I find more palatable the idea that K’C actually refers to the introduction of a local form of written Aramaic during the reign of P’amavaz: Ceret’eli». Aramaic, «p. 243.»
  7. Конституция Грузинской Советской Социалистической Республики
  8. Институт рукописей имени Корнелия Кекелидзе // Православная энциклопедия. — М., 2010. — Т. 23. — С. 90-96.
  9. Valentina Calzolari, Michael E. Stone. Armenian Philology in the Modern Era: From Manuscript to Digital Text — BRILL, 2014. — P. 24.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Лингвистик энциклопедик һүҙлек, М.,"Советская энциклопедия", 1990

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]