Пинега (йылға)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Пинега
Рәсем
Ҡайҙа ҡоя Төньяҡ Двина
Приток Выя, Юла[d], Покшеньга[d], Оло Илеша, Ёжуга[d], Шуйга[d], Үрге Шарда, Чуса, Чуплега, Угзеньга, Тиньга, Пюла, Мысовая (Пинега ҡушылдығы), Нюхча (Пинега ҡушылдығы), Охтома (Пинега ҡушылдығы), Паленьга (Пинега ҡушылдығы), Явзора, Сура (приток Пинеги)[d] һәм Чуга (Пинега ҡушылдығы)
Һыу сығымы 430 м³/с
Бассейн майҙаны 42 000 км²
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ-территориаль берәмек Архангельск өлкәһе
Оҙонлоҡ 779 километр
Бассейн категорияһы Категория:Бассейн Пинеги[d]
Commons-logo.svg Пинега Викимилектә


Пинега — Рәсәйҙең Архангельск өлкәһе йылғаһы, Төньяҡ Двинаның уң ҡушылдығы/

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төньяҡ Двина бассейны

Оҙонлоғо — 779 км, бассейны майҙаны — 42 000 км2[1].

Йылға Төньяҡ Двина йылғаһына Белая һәм Черная йылғаларының ҡушылған ерендәге уң яҡ ярында башлана. Йылға диңгеҙ кимәленән 135,2 бейеклектә ята. Төньяҡ Двина менән төньяҡ-көнбайышҡа табан киң үҙәндә йәнәшә аға, Башлыса һыубаҫар туғай үҙәндәре буйлап аға.

Йылға түбәнге ағымында Беломор-Кулой карст яҫы ҡалҡыулығы аша аға һәм Аҡ диңгеҙҙең Мезень ҡултығына ҡойоусы Кулой йылғаһына яҡын килә.Был урында Пинега Кулой менән «Кулой — Пинега» каналы менән бәйләнгән[2]. Артабан йылға көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Паленьга тамағына тиклем аға һәм артабан көнбайышҡа табан борола.

Йылға тамағы өлөшөнөң киңлеге — 190 м, тәрәнлеге — 4 м, ағым тиҙлеге — 0,4 м/с, төбө ташлы[3].

Согра ауылынан алып Пинега тамағына тиклем суднолар йөрөй, был участоктың оҙонлоғо 654 км, йылға Рәсәй Федерацияһыныңэске һыу юлдары исемлегенә ингән[1][4]. Пинегала, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Горка пристанына тиклем суднолар йөрөй (тамағынан 580 км тирәһе)[5].

Йылға буйында иң ҙур тораҡ пункттар — Новолавела, Пинега, Усть-Пинега ҡасабалары һәм Карпогоры ауылы.

Гидрология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылғаның төп аҙығы-ҡар һыуҙары, йылы ваҡытта — ямғыр һыуҙары.. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 430 м3/с. Октябрҙең икенсе яртыһында — ноябрь башында туңа, апрелдең икенсе яртыһында — майҙың беренсе яртыһында боҙо ирей.

Тамағында һыу сығымы 34 м3/с. тәшкил итә[6], тамағынан 536 км алыҫлыҡта — 101 м3/с.[7], тамағынан 394 км алыҫлыҡта — 174,5 м3/с.[8]. 1914—1999 йыл мәғлүмәттәре буйынсауртаса йыллыҡ сығымдар тамағынан 125 км-ҙа. — 375,4 м3/с, 1955 йылда сығымдар максималь кимәлдә була һәм 2910 м3/с тәшкил иткән[9]:

Ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп ҡушылдыҡтары: һул — Вый,Юла, Покшеньга, Пюла, Шуйга, Түбәнге Поча, Юбра, Охтома, Сура, Сия, Угзеньга, Паленьга; уң — Илеша, Нюхча, Шоча, Ежуга, Чуплега, Явзора, Тиньга, Вонга ҡылымы.

Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Пинега йылғаһының бассейнында гипс карсты бар, уларҙа 500-ҙән ашыу мәмерйә (Пинегаҡурсаулығы)
  • Красногорский Богородицкий монастыры
  • Артемиевый-Веркольский монастыры
  • Сура ауылында Иоанн Кронштадтский тыуған
  • Веркола ауылында яҙыусы Федор Абрамов тыуған һәм ерләнгән
  • Усть- Ежуга ауылында һүҙ оҫтаһы Кривополенова Мария Дмитриевна тыуған
  • Ендом зыяраты

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 «Пинега» — информация об объекте в Государственном водном реестре
  2. Лист карты Q-38-111,112 Пинега. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1998 г.
  3. Лист карты Q-37-143,144 Холмогоры. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1983 год. Издание 1987 г.
  4. Распоряжение Правительства РФ от 19.12.2002 № 1800-р (ред. от 27.02.2010). — Перечень внутренних водных путей Российской Федерации. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 май 2013. 5 май 2013 тикшерелгән.
  5. [ Пинега (йылға)] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
  6. Pinega At Sogry  (инг.). R-ArcticNET. 27 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  7. Pinega At Severny  (инг.). R-ArcticNET. 27 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  8. Pinega At Zasur'e  (инг.). R-ArcticNET. 27 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  9. Pinega At Kulogory  (инг.). R-ArcticNET. 27 ноябрь 2014 тикшерелгән.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • [ Пинега (река в Архангельской обл.)] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
  • Пинега // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.