Проект:АХБ төҙәтеү/Аҡ бәшмәк

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Foodlogo3.svg
АХБ төҙәтеү/Аҡ бәшмәк
Рәсем
Халыҡ-ара ғилми атамаһы Boletus edulis Bull., 1782[1]
Таксономия рангыһы Төр
Яҡындағы юғарыраҡ кимәлдәге таксон Boletus sect. Boletus[d] һәм Боровик[d]
Таксондың халыҡ атамаһы wicsen gron[2], 美味牛肝菌[3], Gewoon eekhoorntjesbrood[4], Cep[5], hřib smrkový[6] һәм herkkutatti[7]
Тип гимения трубчатый гименофор[d]
Форма грибной шляпки выпуклая грибная шляпка[d]
Тип прикрепления гимения широкоприросшие пластинки[d]
Тип грибной ножки голая ножка[d]
Цвет спорового порошка Көрән
Экологический тип гриба Микориза[d]
Съедобность деликатесный гриб[d] һәм ашарға яраҡлы бәшмәк[d][8]
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берлегенең һаҡ статусы находятся под наименьшей угрозой[d][9]
Ссылка на авторов таксона Bull.[1]
Идентификатор МСОП 122090234[10]
Commons-logo.svg АХБ төҙәтеү/Аҡ бәшмәк Викимилектә

Аҡ бәшмәк, топош (лат. Boletus edulis) — базидиомицеттар класының болет һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәк.

Фәнни классификацияһы[вики-тексты үҙгәртергә]

  • Домен: Эукариоттар
  • Батшалыҡ:Бәшмәктәр
  • Бүлек: Базидиомицеттар
  • Класс: Агарикомицеттар
  • Тәртип:Болеттар
  • Ғәилә: Болеттар
  • Ырыу: Боровик
  • Төр: Аҡ бәшмәк
  • Халыҡ-ара фәнни атамаһы: Boletus edulis Bull., 1782

Һүрәтләмә[вики-тексты үҙгәртергә]

Эшләпәһенең диаметры 10—20 см тирәһе(һирәгерәк 30 см). Формаһы ҡабарынҡы.үҫеш барышында йәймә формаһына күсергә мөмкин. Өҫкө йөҙө шыма йәки йыйырсалы,яланғас йәки бәрхәт һымаҡ, һирәгерәк шәлкемле-тәңкәле була ала. Көндәр ҡоро торғанда ярғысланып бөтөргә мөмкин.

Көндәр дымлы, ямғырлы торғанда эшләпәнең өҫкө йөҙө бер аҙ лайлалы була.Ҡоро көндәрҙә ялтырап тора.

Тиресәһенең төҫө аҡһылдан ҡараһыу һороға тиклем. Аҙаҡ әкренләп һары, ҡыҙғылт һары, көрән, йыш ҡына тигеҙһеҙ һәм ҡараңғыраҡ төҫтәргә керергә күсергә мөмкин. Аҫҡы яғы тәүҙә аҡ, һуңынан йәшкелт һары.

Тиресәһе ҡушылып үҫкән, итсәһенән айырылмай.

Итсәһе аҡ, тығыҙ, тос, һутлы, хуш еҫле. Өлкән бәшмәктәрҙә шәлкемле була башлай. Төҫө аҡ, әммә яйлап һарғая башлай. Ҡараһыу тиресә аҫтында һоро йәки көрәнерәк төҫтәге ҡатлам булырға мөмкин.

Һабының оҙонлоғо 10—20 см (ғәҙәттә 12 см-ға тиклем), ҡалынлығы 4—ҙ см тирәһе, итләс, һарғылт һоро төҫтә. Формаһы мискә йәки булавка һымаҡ. Үҫкән һайын һуҙыла, цилиндр формаһына күсә.

Көпшәле ҡатламы һабы тапҡырында батынҡы. Итсәһенән еңел айырыла. Йәш бәшмәктәрҙә аҡ төҫтә, аҙаҡ һарғая башлай. Көпшәләре 1—4 см, тишемдәре ваҡ һәм йөморо формала.

Спора онтағы һорғолт йәшел. Споралар орсоҡ формаһында. Үлсәме — 15,5 × 5,5 мкм тирәһе.Бер үк затта ла үлсәмдәре ныҡ айырыла ала һәм 11—17 (22 мкм) × 4—5,5 мкм тирәһен тәшкил итә.

Аҡ бәшмәк имән, ҡайын, ҡарағай, шыршы тамырҙары менән микориза (симбиоз) барлыҡҡа килтереп үҫешә.

Ғалимдар фекеренсә, төҫө менән һәм ниндәй ағас тамырында үҫеүенә ҡарап аҡ бәшмәктең (яҡынса 18- 20 форманы тәшкил иткән) дүрт төрө бар.

Төрҙәре[вики-тексты үҙгәртергә]

  • Аҡ шыршы бәшмәге ( Boletus edulis f. edulis Fr. 1821)
  • Аҡ имән бәшмәге (Boletus edulis f. quercicola Vassilk. 1966)
  • Аҡ ҡайын бәшмәге (Boletus betulicolus)
  • Аҡ ҡарағай бәшмәге (Boletus pinophilus)

Таралышы[вики-тексты үҙгәртергә]

Башлыса Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда ылыҫлы, япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙа майҙан октбргә тиклем осрай. Ҡиммәтле ашарға яраҡлы бәшмәк, составында аҡһымдар, ферменттар, витаминдар, микроэлементтар, антиканцероген матдәләр бар. Киптереүгә яраҡлы.

Аҡ бәшмәктең ҙурлығы буйынса рекорды[вики-тексты үҙгәртергә]

  • 1961 йылда Мәскәү радиоһы 10 кг ауырлыҡтағы, эшләпәһенең диаметры 58 см булған бәшмәк тураһында хәбәр иткән.[С 1]
  • 1964 йылда Владимир ҡалаһы янында 6 кг 750 г ауырлыҡтағы бәшмәк табылыуы тураһында хәбәр итә «Советская Россия» гәзите 28 июль 1964 йыл.[С 1]

Дауаланыу үҙенсәлеге[вики-тексты үҙгәртергә]

Аҡ бәшмәктә шешкә ҡаршы үҙенсәлекле матдә табылған[11],элегерәк тәненең экстракты менән туңған ерҙәрҙе дауалағандар [12].

Галерея[вики-тексты үҙгәртергә]

Сығанаҡтарға һылтанмалар[вики-тексты үҙгәртергә]

  • Семёнов А. И. О грибах и грибниках.
  1. 1,0 1,1 стр. 91
  • Меркулова В. А. Очерки по русской народной номенклатуре растений — М.: «Наука», 1967.
  • Таксономия

  1. 1,0 1,1 https://id.biodiversity.org.au/name/fungi/60026301
  2. Gwefan Llên Natur
  3. Catalogue of Life in Taiwan
  4. Nederlands Soortenregister
  5. Mushroom Observer — 2006.
  6. Portál informačního systému ochrany přírodyAgentura ochrany přírody a krajiny České republiky.
  7. Finnish Biodiversity Information Facility — 2012.
  8. Standard list of edible mushrooms in Norway
  9. The IUCN Red List of Threatened Species 2021.1 — 2021.
  10. Красная книга — 1964.
  11. Шиврина А. Н., Низковская О. П. и др. Биосинтетическая деятельность высших грибов. Л., 1969
  12. Васильков Б. П. Изучение шляпочных грибов в СССР. М.—Л., 1953

Әҙәбиәт[вики-тексты үҙгәртергә]

  • Белый гриб // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  • Васильков Б. П. Белый гриб: Опыт монографии одного вида — М.—Л.: «Наука», 1966.
  • Грибы СССР — М.: Мысль, 1980.
  • Дермек А. Грибы — Братислава: Словарт, 1989.
  • Семёнов А. И. О грибах и грибниках: Справочник по сбору грибов в Крыму — Симферополь: Таврия, 1990. — Б. 89—97. — ISBN 5-7780-0177-0.
  • Справочник-определитель: Грибы / Отв. за выпуск Ю. Г. Хацкевич — Мн.: «Харвест», 2002. — 480 б. — 7000 экз. — ISBN 985-13-0913-3.

Аҡ бәшмәкте үҫтереү буйынса:

  • Всё о грибах / сост. В. Булдаков — Донецк: ПФК «БАО», 2000. — Б. 247—249. — ISBN 966-548-124-X.
  • Всё о грибах / ред.-сост. Н. Г. Лебедева — Харьков: «Реликт», 1997. — Б. 187—188. — ISBN 9984-9011-0-7.

Һылтанмалар[вики-тексты үҙгәртергә]