Сайма

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Сайма
фин. Saimaa
61°15′54″ с. ш. 28°19′32″ в. д.HGЯO
Сайма күле (1905—1915 йй. тирәһе). С. М. Прокудин-Горский фотоһы
Сайма күле (1905—1915 йй. тирәһе). С. М. Прокудин-Горский фотоһы
Ил Финляндия Финляндия
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 76 м
Майҙаны 4380 км²
Яр һыҙығы оҙонлоғо 14 850 км
Иң ҙур тәрәнлек 84 м
Уртаса тәрәнлек 17 м
Һыу йыйыу майҙаны 61 054 км²
Ағып сығыусы йылға Вуокса
Финляндия позиция картаһы әлегә юҡ.
Commons-logo.svg Сайма Викимилектә

Са́йма (фин. Saimaa, швед. Saimen) — Финляндиялағы иң ҙур күл. Европала майҙаны буйынса дүртенсе сөсө күл. Майҙаны яҡынса 4400 км². Яр һыҙығының оҙонлоғо 15 мең километр. Күлдә 13710 утрау бар, уларҙың дөйөм майҙаны 1850 км² тәшкил итә. Күлдән берҙә-бер сығыусы йылға — Вуокса Ладога күленә ҡоя.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йыһандан күренеш

Күлдең тектоник сығышлы котловинаһы боҙланыу осоронда киңәйтелгән һәм тигеҙләнгән[1]. Яҡынса 9 000 йыл элек күлдең бер өлөшө Балтик диңгеҙенең ҡултығы булып торған[2]. Яҡынса 8 000 йыл элек күл тулыһынса Балтик диңгеҙенән айырылған. Сайманан сыҡҡан хәҙерге Вуокса йылғаһының Ладога күленә ҡойоуы 5 000 йыл элек формалашҡан[3] (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы — 5 700 йыл элек[4]).

1791—1792 йылдарҙа А. В. Суворов күл буйлап хәрбис форпосттар төҙөй. Был осорҙа Рәсәй империяһы һәм Швеция араһындағы сик күл буйлап үткән[5]. Рәсәй һалдаттары һәм төбәктәге кешеләр күлдең эске өлөштәрендәге ҡултыҡтарҙы тоташтырыусы 4 бәләкәй канал төҙөй: Кутвеле, Кяюхкяя, Куконхарью һәм Телатайпале[6]. Саймалағы башҡа каналдар көнсығыш Финляндияның бәләкәй күлдәре менән тоташтыра һәм һыу юлдары селтәрен барлыҡҡа килтерә. 1856 йылда Сайма күлен Фин ҡултығы менән тоташтырыусы Сайма каналы төҙөлә.

Ресурстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күлдә балыҡтар бик күп[7].

Сайма күлендә юҡҡа сығыу хәүефе янаған сайма нерпаһы тереклек итә, уның иҫәбе 2012 йылғы баһалама буйынса 310 зат тәшкил итә[8][9].

Яр буйҙарында асбест ятҡылыҡтары бар.

Күлдең панорамаһы. Котасаари утрауынан күренеш
Күлдең панорамаһы. Котасаари утрауынан күренеш

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. [ Сайма] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
  2. Tikkanen, M, Oksanen, J Late Weichselian and Holocene shore displacement history of the Baltic Sea in Finland (инг.) // Fennia - International Journal of Geography : журнал. — Helsinki: Geographical Society of Finland, 2002. — № 1-2. — ISSN 0015-0010.
  3. Tikkanen, M Long-term changes in lake and river systems in Finland (инг.) // Fennia - International Journal of Geography : журнал. — Helsinki: Geographical Society of Finland, 2002. — № 1-2. — С. 31-42. — ISSN 0015-0010.
  4. Герасимов Д. В., Сейтсонен О., Нордквист О. Береговая хронология» и история Ладоги в свете результатов раскопок археологического комплекса Комсомольское 3 в 2007 г // Радловский сборник: научные исследования и музейные проекты МАЭ РАН в 2007 г. : Журнал / Ответственный редактор: Чистов Ю.К., Рубцова М.А.. — СПб.: МАЭ РАН, 2008. — С. 188-193. — ISBN 978-5-88431-154-1.
  5. Коренев Л. И Братья-созидатели. 20 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  6. Суворовские каналы. Музейное ведомство Финляндии.
  7. В озере Саймаа обнаружен новый вид рыб // Сайт телерадиокомпании Yleisradio Oy. Служба новостей Yle. — 7 июль 2014. (Тикшерелгән 7 июль 2014)
  8. Сайменская кольчатая нерпа. — WWF Финляндия
  9. Материалы Лесного управления Природоохранной службы Финляндии

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Esko Kuusisto: Lake District in Finland. In: Matti Seppälä (Hg.): The Physical Geography of Fennoscandia. Oxford University Press 2005.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]