Туҡыусы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Туҡыусы — ҡулдан туҡыма туҡыған, йорт кәсепселеге менән шөғөлләнгән кеше. Туҡыусылыҡ кәсепселеге Башҡортостандың төрлө төбәгендә: көньяҡ-көнсығыш, төньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш райондарында үҫешкән.

Табын ырыуының IV йыйыны 15.jpg

Туҡыусылар ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Туҡыусылар шаршауҙар, ашъяулыҡтар, таҫтамалдар йәки hөлгөләр, кәрәгә ябыуҙар, намаҙлыҡтар, келәм — балаҫтар, байрам кейеме өсөн биҙәкле киндер һуҡҡан. Сеймал сифатында үҫемлек (кесерткән, киндер йәки тарма, етен) сүстәре, һарыҡ йөнө һәм кәзә дебете файҙаланыла; XIX быуат аҙағында — XX быуат башында кизе-мамыҡ (киже) ептәр тарала. Өй шарттарында төрлө үҫемлектәрҙең ҡыҙыл тамыр йәки бөрмәкәй, һыйыр теле, көкөрт үләне төҫөнә буяп, еп етештергәндәр. XIX быуаттың 2-се яртыһынан башлап предприятиелар етештергән әҙер буяуҙар ҡулланылған, төҫтәр гаммаһы тағы ла байый төшкән.

Келәм, балаҫтарҙың биҙәгенә иғтибар итһәң, был ижад башҡорттарға һынлы сәнғәттә нимә лә булһа һынландырыу мөмкинлеен биргән. Башҡорттар, мосолман булғанлыҡтан, ислам дине тыйған кеше һәм йәнлек һындарын һүрәтләү мөмкилегенә эйә булмаған.

Келәмдәр, балаҫтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Келәмдәр Урал алды һәм көнсығыш Урал аръяғында таралған.

Башҡорт келәмдәре күп төрлө. Келәм һәм балаҫтарҙы башлыса йөндән һуғалар. Ғәҙәттә башҡорттар яҡтары 50-60 см тәшкил иткән бер нисә балаҫ туҡыған һәм шуны ҙур киндер туҡымаға ҡуша теккән. Элегерәк бындай келәмде ат өҫтөнә япҡандар, тирмәләрҙе ҡаплағандар. Тирмә эсендәге бөтә әйберҙәр — стена ла, иҙән дә, карауат та — келәм менән ябылған.

Өлпәкһеҙ келәм һике ябыулығы булараҡ ҡулланылған, һәм бындай ҡулланма сәнғәт, кәсепселек төрө киң таралған.

Тышлы кейеҙ, эсле балаҫтарға ҡуша тегелгән һыҙатлы биҙәкле келәмдәр матрац хеҙмәтен үтәгән. Кескәй дәүмәлдәге келәм менән ябынып, баш аҫтына мендәр урынына һалып, һоҡлағандар.

Башҡортостандың көньяғында биҙәге буйға урынлаштырылған төрлө төҫлө киртләсле йәки шыма һыҙаттарҙан торған буй балаҫтар күп етештерелә. Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында, көнбайышында һәм үҙәк өлөшөндә, Дим һәм Ыҡ йылғалары бассейнында, Ағиҙелдең урта һәм аҫҡы ағымында ҡайма менән ситләнгән геометрик орнаментлы аҫалы балаҫтар туҡыла. XX быуатта үҫемлек орнаменты тарала.

Башҡортостандың үҙәк һәм көнбайышында ҙур булмаған оҙон өлпәкле һәм 1-2 рәт эре розеткалы — ромб, алты мөйөшлө медальондарҙан йәки ҡуш мөгөҙ һындар мотивына ҡоролған келәмдәр һуғалар. Ҡайма һүрәтенең төп фигуралары — кәкерсәк, сатраш һыҙыҡтар, ромбтар рәте һ. б. Был балаҫтар милли стилдәге биҙәкле йәки бөтөнләй һүрәтһеҙ, сыбар була. Традицион башҡорт келәмдәрендә биҙәк һәм рәсемдәр системаһыҙ кеүек күренһә лә, ысынында был улай түгел. Төп элементтары — төп һүрәт һәм ҡайма. Келәмдәге һәр бер һүрәт үҙ-ара бәйләнгән һәм ниндәйҙер мәғәнәгә эйә. Башҡорттарҙың геометрик һәм кәкере һыҙыҡлы үҫемлек традицион орнаменты һәр ваҡыт тигеләй симметриялы — үҙәк уртаһынан ике яҡлап пропорциональ урынлашҡан. Үҙәк һыҙат — тормош нигеҙе. Башҡорт келәмендә төҫтәр — иң мөһиме. Ҡыҙыл — ут һәм йылылыҡ, һары — муллыҡ һәм байлыҡ төҫө, ҡояш символы, ҡара — уңдырышлы тупраҡ төҫө, йәшел — мәңге йәшеллекте, аҡ — уй-фекер сафлығын һәм тыныслыҡты яратыуҙы, күк — һауа һәм азатлыҡ тойғоһон, ә көрән — ҡартлыҡты һәм шиңеүҙе сағылдыра.

Йыш ҡына келәмдәрҙә стилләштерелгән кеше һәм йәнлек һындарын, квадрат, ромб, һигеҙ саталы розеткалар һәм х-һынлы фигуралар осрай. Таулы малсылыҡ райондарында XX быуат уртаһына саҡлы буй һыҙыҡлы тар балаҫтар (дорожки) туҡыу йолаһы һаҡланған. Ҡара көрән һәм ҡара фонда тар һары, зәңгәр, ал, аҡһыл көрән һ. б. буйҙар аралаштырып бирелә. Был төрлө төҫтәр «бәрмә тулҡын» эффектын сағылдырып урынлаштырыла. Дим йылғаһының үрге ағымында етештерелгән келәмдәрҙә фон бөтөнләй тиерлек күренмәй. Йышыраҡ сейә көрән, шәмәхә, күксин, ал төҫтәр ҡулланыла. Был осраҡта, симметрия юғалған кеүек булһа ла, талғын-һалмаҡ динамика барлыҡҡа килә.

Һарыҡ йөнөнән һәм кәзә дебетенән иләнгән еп файҙаланғандар, ҡайһы ваҡыт кизе-мамыҡ еп ҡушҡандар. Балаҫты горизонталь станок-урында һуҡҡандар. Нигеҙҙә, буй биҙәкле балаҫ (буй балаҫ) һәм геометрик йәки сәскә-үҫемлек биҙәкле келәм, аҫалы балаҫ, һирәгерәк өбөрөлө балаҫ (кейеҙ, келәм) эшләгәндәр. Традицион балаҫты тар шөйтөлө станокта тар (18-25 см) итеп һуҡҡандар, артабан кәрәкле оҙонлоҡта ҡырҡып алып, остарын теккәндәр. Буй һыҙыҡлы балаҫтың биҙәге буй ептән яһалған һәм төрлө төҫлө шыма йәки һырлы таҫмаларҙан торған, төҫтәре билдәле бер аралыҡтан ҡабатланып килгән. Буй балаҫтар, нигеҙҙә, Урал аръяғында һәм Башҡортостандың көньяғында таралған. Биҙәкле балаҫты киңерәк (40-60 см) итеп һуҡҡандар, сите төп өлөшө менән бергә, һирәгерәк айырым һуғылған; балаҫта 2-3 буй бергә ҡушылған. Биҙәк төшөргән ваҡытта арҡау еп төп роль уйнаған. Һәр төҫтөң үҙ һоҫаһы булған; биҙәк элементтары ҡушылған урындарҙа буй еп ике яҡтан эләктерелгән. Өбөрөлө келәм һуҡҡанда буй епкә төҫлө йөн епте төйнәп бәйләгәндәр, остарын, биҙәк яһап, уң яҡҡа сығарып ҡалдырғандар. Келәмгә эре геометрик йәки сәскә-үҫемлек биҙәктәре, уларҙың уртаһына вағыраҡ элементтар (ромб, өсмөйөш, алтымөйөш, һигеҙ ҡырлы йондоҙ, квадрат, тешле һыҙаттар, ҡыя һыҙыҡтар, шыршылар, мөгөҙҙәр, «оя») төшөрөлгән, ситтәре тешле, кәкерсәкле һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Тотош ромб рәүешендәге биҙәк менән ҡапланған келәмдәр осраған.

Туҡыманың ҡыҙыл ерлегендә биҙәктәр яһалған; унда контраст буйынса сиратлаша барған һары, аҡ, ҡара һәм йәшел төҫтәр өҫтөнлөк иткән. Башҡортостандың Төньяғында һәм Көнбайышында алтынлатылған ерлек ҡыҙыл, ҡыҙғылт һары, күксин йәки зәңгәр төҫтәр берләшә.

Көндәлек кейем һәм әйберҙәр өсөн сыбар туҡыма — буй йә шаҡмаҡ һүрәтле төҫлө киндер һуғылған. Йорт эсен йыһазландырыу маҡсатында аҫалы биҙәкле туҡыу төрө ҡулланылған.

Бындай техникала ашъяулыҡтар һәм шаршауҙар, һирәгерәк — ҡатын-ҡыҙ күлдәктәре туҡылған. Күп ремизлы йәки күтәреүле туҡымалар ике төрлө: ҡыҙыл һәм күк йәки ҡыҙыл йәки ҡара ептән етештерелгән. XIX быуат урталарынан фабрика туҡымалары ҡулдан һуғылғантуҡымаларҙы ҡыҫырыҡлап сығара башлаған. Халыҡтың мәҙәниәте һәм көнкүреше менән тығыҙ бәйләнгән биҙәү ҡулланма туҡыусылығы замана һынауҙарына бирешмәй, яңы һулыш ала һәм был йүнәлешт әге кәсепселекте үҫтерә.

XX быуаттың икенсе яртыһында һуғылған балаҫтарҙа ал, зәңгәр, екүксин, күк, шәмәхә, ал ҡыҙыл йәки һандал төҫтәр барлыҡҡа килә.

Келәмде традицион интерьерҙа ҡулланғандар: уны тирмә йәки йорт стенаһына элгәндәр, урындыҡҡа йәки һикегә, иҙәнгә түшәгәндәр. Аҫалы балаҫтар бирнәгә ингән. Был һөнәр хужалыҡта һарыҡсылыҡ өҫтөнлөк иткән төбәктәрҙә таралған.

Балаҫ туҡыу йәғни һуғыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 53.jpg

Туҡыу станогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урал алды туҡыу станогы йәки урыназас һүрәтен 1958 йылда рәссам Г. И. Мөхәмәтшин Ейәнсура районы Ибрай ауылында төшөргән: иҙәнгә беркетелгән бурса ҡыҫанға борғоса өсөн бағаналар һәм нигеҙҙең буш өлөшөн ҡуйыу өсөн таяҡ нығытылған. Көрөҫ иҙәнгә һәм түшәмгә нығытылған бағаналар араһында урынлаштырылған арҡыры ағас араһына ырғаҡта аҫылынып тора. Йоҡа тар таҡта аша һапланған ҡамыртараҡ һуҙылған нигеҙҙә иркен ята. Ике аяҡ баҫҡысы ярҙамында һуғыла. Шулай итеп, ҡыҫан туҡыу кәрәк-ярағын ҡуйғанда терәү хеҙмәтен үтәй.

Балаҫ һуғыу станогында тирүгә, көрөҫ, борғоса, тараҡ, һоҫа тип аталғн өлөштәр бар. Балаҫ һуғыу станогы үҙенсәлекле һәм ҡатмарлы.

Балаҫ һуғырға әҙерлек

Төп проблема -еп табыуы. 40-лы еп кенә ярамай, ҡалынырағы кәрәк. Балаҫ өсөн кәрәкле епте алдан хәстәрләйҙәр. Тәүҙә һарыҡ йөнөн иләргә, һуңынан буярға кәрәк.

Эркет ҡайнатып, уға тейешле буяуҙар һалаһың («эркет» тип ҡорот һыуын әйтәләр). Тәүҙә аҡ йөн иләнә. Ҡара еренә ҡара йөн әҙерләнә.

Йөн өсөн буяу һатып алаһың, улар һирәк осрай хәҙер. Ҡайнаған эркеткә, мәҫәлән, йәшел буяу һалаһың. Һуңынан аҡ йөндө аяҡлы көйө (уралған, оҙон көйө) ошонда төшөрәһең. Матур итеп аяҡлана инде.

Шунан уны, эркете-ние менән, алып ташлайһың да, яңы эркеткә ҡыҙылын һалаһың. Ҡорот һыуы ҡайнап торорға тейеш. Буяуҙы кәрәк саҡлы һалаһың.

Һарыһы кәрәк икән, тағы ҡыҙылын түгәһең. Яңы эркеткә һарыһын һалып, аҡ йөндө төшөрәһең.

Шулай итеп, һәр төҫтө айырым, ҡаҙанда ҡайнаған ҡорот һыуына һалаһың. Тегендәй-бындай буяу ярамай, йөн буяуы кәрәк. Ҡара йөн дә бик ҡара булмай, уныһы ла шул ысул менән буяла.

Епте станокка һалыу

Әйбер һуғыу алдынан еп әҙерләр кәрәк, «еп оҙатыу» тип атала: стенаға сөйҙәр ҡағып сығаһың, шуларға епте тарттыраһың. Әйтәйек, йөндө биш еп аша үткәрергә кәрәк икән, биш рәт сөйгә һуҙаһың. Еп оҙатҡандан һуң, ошо епте тараҡтан, көрөҫтән сығараһың. Ул ептәрҙе стенаға һуҙғас, станокка һалаһың. Аҫылыныбыраҡ, һалынып торорға тейеш. Ошолар аша биҙәгенә ҡарап йөн үткәрәһең. Сиратлаштырып: береһе — аҫтан, икенсеһе өҫтән үткәрелә. Тараҡ менән тарап, йөндө ҡыҫып ҡуялар. Артынан килгән еп йөндө ҡаплай. Артабан шулай дауам итәһең.

Тараҡта нисә күҙ бар шунса еп булырға тейеш, ҡалған ептәр тороп ҡала.

Балаҫ һуғыу

Береһе — ептең аҫтан, икенсеһе өҫтән үтә. Аяҡ менән баҫып көрөҫтәрҙе алыштырап бараһың. Тараҡ менән тарап, йөндө ҡыҫып ҡуялар. Артынан килгән еп йөндө ҡаплай. Артабан шулай дауам итәһең.

Буласаҡ биҙәк урынын күҙ алдына килтерәһең дә, ептәр аша кәрәк төҫлө йөндәрҙе үткәрәһең. Таныш биҙәктәрҙе — күҙ үлсәме менән, ә яңыларын һүрәтенә ҡарап эшләйһең.

Иҙәнгә йәйелгән балаҫ алты иңдән тора. «Иң» тип станокка һыйышлы эшләнгән бер буйҙы әйтәләр. Шуларҙы бергә ҡушып, әлеге иҙәндәге балаҫҡа алты иң эшләнгән, һәр береһенә туғыҙ биҙәк һалынған.

Һәр нәмәне иҫәпләп барырға, яңылышмаҫҡа кәрәк: йөндөң ҡайһыһын нисек үткәрергә, биҙәген боҙорға ярамай.


Кәсепселек баҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ручное ткачество: технология изготовления башкирских паласов

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Авижанская С. А., Бикбулатов Н. В., Кузеев Р. Г. Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964;
  • Янбухтина А. Г. Предметы узорного ткачества //Народные традиции в убранстве башкирского дома. Уфа, 1993.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]