Тәпән (һауыт)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Кәрзиндәр, һелкеүес, батман, тәпән,эйәр, септә
Salavat Yulayev museum 06.jpg

Тәпән  — бал, май, башҡа төр ҡуйы аҙыҡ-түлек һаҡлар өсөн йыуан ағастың эсен соҡоп яһалған тәпәш һауыт. Ҡайһы бер төбәктәрҙә уны көрәгә тип тә атайҙар. Әммә әҙәби телгә ингән көрәгәнең тәғәйенләнеше бер аҙ башҡа. Тәпән үлсәү берәмеге булараҡ та ҡулланылған: бер тәпән май -[1]

Эшләнелеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәпәнде ҡапҡаслы итеп, бөтәүле ағастың эсен соҡоп батмандан тәпәшерәк итеп яһайҙар. Төбөн сағандан айырым эшләп ҡуялар. Тәпән өсөн йышыраҡ йыуан йүкә ағасы, ҡайын, уҫаҡ файҙаланылған. Ағастың үҙәген яндырып сыҡҡас, төрлө ҡырғыс ҡорамалдар менән цилиндр хәленә индергәнсе тигеҙләгәндәр. Бының өсөн аталғы , бәлйә (арҡыры балта), өңгөс, юнғыс кеүек ҡоралдар файҙаланылған[2].

Һүҙ яһалышта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәпән һүҙен ҡушып яһалған «тәпәнауыҙ» атамаһы уның тышҡы ҡиәфәтенә бәйле бегемотҡа ҡушылған. Тәпәнләү — күп итеп ризыҡ әҙерләү, мәҫәлән, тәпәнләп май тоҙлау. -[3]

Ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәпәндә май, бал, ҡымыҙ, ит, он, иген һ.б. тотҡандар. Үлсәү берәмеге булараҡ та йыш ҡулланылған.

Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Майлы тәпән тышынан билдәле (мәҡәл) -[4]
  • Бер тәпән бал янына икенсеһе лә килеп ҡунаҡлаған (әкиәт) -[5]
  • Ә бит йәш сағында табында Тәпән-тәпән балды ҡаплап ҡуйғас,Инде тамам туйғас,Юҡмы, ти торғайны, тағы ла?! (мәҫәл) — Рәдиф Тимершин «Бал һәм дегет»[6]

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге.2-се т.- Мәскәү, 1993, 447-се бит б
  2. Шитова С. Н., тәржемәсе Аҡбутина Ә.Н. Тәпән (һауыт) // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  3. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге.2-се т.- Мәскәү, 1993, 447-се бит б
  4. Башҡорт халыҡ ижады. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр — Өфө, 1980, 470 б.
  5. Jeshlek.jpg .Мөхәммәт ҒАБДРАХМАНОВ. Айыухас менән Айыуҡас мажаралары. 30.10.2010
  6. Bashkortostan logo.jpg Рәдиф ТИМЕРШИН. Бал һәм дегет. 16.03.2012