Хәрәзм өлкәһе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хәрәзм өлкәһе
үзб. Xorazm viloyati
Ҡалып:Хәрәзм өлкәһенең флагы гербы Хәрәзм өлкәһенең
Хәрәзм өлкәһенең флагы Хәрәзм өлкәһенең гербы
Xorazm Viloyati in Uzbekistan.svg
«»
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы
Рәсми телдәр үзбәк теле
Баш ҡала Гүргәнж
Иң ҙур ҡалалары Гүргәнж, Хиуа
Идара итеү формаһы Үзбәкстан составындағы өлкә
Территория
  • Барыһы
11 урын
6 300 км²
Халыҡ
  • Барыһы (2015)
  • Тығыҙлыҡ
11 урын
1 715 600
243,0 кеше/км²


Валюта Үзбәк һумы

Хәрәзм өлкәһе (үзб. Xorazm viloyati / Хоразм вилояти) — Үзбәкстан составындағы өлкә.

Исеменең сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәрәзм һүҙе тәүге тапҡыр зороастриясыларҙың (утҡа табыныусылҙың) «Авеста» исемле изге китабында телгә алына. Шулай уҡ боронғо хәрәзм теленән хәрәзм һүҙе «уйһыу ер», «туҡландырыусы ер» тип тәржемә ителә тигән фараздар бар.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Б. э. т. VIII быуатта хәҙерге өлкә территорияһында хәрәзмдәр булдырған Үҙәк Азиялағы иң боронғо дәүләттәрҙең береһе барлыҡҡа килә. Бында шулай уҡ массагеттар, сактар, апасактар, остар, даһиҙар һәм башҡа ҡәбиләләр йәшәй.

XII быуатта территорияһының ҙурлығы буйынса иң ҡеүәтле Урта Азия дәүләте — Хәрәзмшаһтар дәүләте барлыҡҡа килә. Ала-ад-дин Мөхәммәт II осоронда (XIII быуат башында) был дәүләттең сәскә атыу осоро була. Әммә был осор оҙайлы булмай — монголдарҙың ябырылыуынан юҡҡа сыға.

1920 йылдың февралендә Хәрәзм ханлығын дауам итттереүсе булараҡ Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһы ойошторола.

Хакимдың тәхеттән баш тартыуынан һуң, 1920 йылдың 26 апрелендә Беренсе Хәрәзм Ҡоролтайы (Йыйылыш) иғлан ителә.

1923 йылдың 30 октябрендә ХХСР Хәрәзм Социалистик Совет Республикаһы итеп үҙгәртелә, ул 1924 йылдың көҙөнә тиклем ғәмәлдә була, һуңынан ул Үзбәк ССР-ы, Төркмән ССР-ы һәм РСФСР (Ҡарағалпаҡ АО-һы) араһында бүленеп инә.

1925—1930 һәм 1932—1938 йылдарҙа Хәрәзм округы булып йөрөй, ә айырым өлкә итеп 1938 йылдың 15 ғинуарында булдырыла.

Хәрәзм алгебра һәм алгоритмға нигеҙ һалыусы Мөхәммәт бен Муса әл-Хәрәзминың һәм сфера формаһында ер картаһын эшләгән Абу Рәйхан Беруниҙың, башҡа билдәле ғалимдарҙың һәм эшмәкәрҙәрҙең тыуған ере.

2003 йылда өлкә Жалолиддин Мангуберди ордены менән бүләкләнә[1].

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәрәзм өлкәһе Үзбәкстандың көнбайыш өлкәһендә урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта — Ҡарағалпаҡстан, көньяҡта һәм көнбайышта — Төркмәнстан, көньяҡ-көнсығыш, көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығышта Бохара өлкәһе менән сиктәш.

Өлкә территорияһы төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан Ургенч ҡалаһы урынлашҡан киңлектәрҙә 280 километрҙа ята. Өлкәнең майҙаны 6300 км² (илдең территорияһынан 1,5 %) тәшкил итә һәм башҡа 14 субьекттар араһында ошо күрһәтмәләр буйынса 11 урын биләй.

Өлкәнең бөтә территорияһын тиерлек үҙәндәр һәм ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтар ҡаплай. Географик торошо буйынса ул 40°-42° төньяҡ киңлеге һәм 60°-62° көнсығыш оҙонлоғо араһында урынлашҡан.

Тәбиғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Климаты — ҡәтғи континенталь, эҫе һәм ҡоро йәйле һәм шаҡтай һыуыҡ ҡышлы.

Ҡышҡы осорҙа Хәрәзм өлкәһендә һәм күршеләш Ҡарағалпаҡстанда һауа температураһы Үзбәкстандың башҡа көньяҡ һәм көнсығыш өлкәләре менән сағыштырмаса уртаса 5-8 °C түбәнерәк.

Уртаса йыллыҡ температура — +12,0 °C, ғинуарҙа уртаса температура — −5,0 °C, июлдә уртаса температура — — +30,0 ° тәшкил итә. Һауа температураһының абсолют минимумы −32 °C, абсолют максимумы — +45 °C.

Уртаса өлкә территорияһында йылына яуым-төшөм — 78-79 мм (башлыса яҙ һәм көҙ көндәренә тура килә). Вегетация осоро 200—210 көн тәшкил итә. Был күрһәтмәләр Үзбәкстан өлкәләре араһында иң түбәне[2].

Тупрағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аҙырҙарҙың тупрағы башлыса тоҙло һәм бер аҙы — болон-көл тупрағы. Уйһыулыҡтарҙың тупрағы — ҡомло[2].

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Өлкәнең халҡы 1924 йылға ҡарата үзбәктәрҙән торған (97 %), ҡалған 3 % — төрөкмәндәр, ҡаҙаҡтар, ҡарағалпаҡтар, фарсылар, урыҫтар[3]

2011 йылға ҡарата халыҡ һаны — 1 601 100 кеше, уларҙың 21,9 % ҡалаларҙа йәшәй, ә 78,1 % — ауылдарҙа.

Халыҡ һаны буйынса Хәрәзм өлкәһе башҡа өлкәләр араһында 11 урын биләй. Халыҡ тығыҙлығы — 249 кеше/км². Иң эре ҡала — Ургенч.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Ҡалып:Lex.uz // Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан. — 2003. — В. 1328. — № 8. — С. 81. — ISSN 0206-6637.
  2. 2,0 2,1 Ўзбекистон табиий географияси, 2006. с. 165
  3. Материалы по районированию Средней Азии. Книга 1. Территория и население Бухары и Хорезма. Часть 2. Хорезм. Т., 1926, с. 91-92.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Википедия Был мәҡәлә тамамланмаған. Һеҙ уны мөхәррирләп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Был иҫкәрмәне дөрөҫөрәге менән алмаштырырға кәрәк.