Чад (күл)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Чад
франц. Lac Tchad, ингл. Lake Chad
13°12′27″ с. ш. 14°01′36″ в. д.HGЯO
Чад күле буйындағы ҡасаба (Камерун)
Чад күле буйындағы ҡасаба (Камерун)
Илдәр Чад Чад
Камерун Камерун
Нигер Нигер
Нигерия Нигерия
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге ≈240[1] м
Майҙаны 1350 (2005 г.)[2] км²
Күләме 72[3] км³
Яр һыҙығы оҙонлоғо 500—800[3] км
Иң ҙур тәрәнлек 10—11[3] м
Уртаса тәрәнлек 1,5[3][4] м
Һыу йыйыу майҙаны ≈1 млн.[1] км²
Ҡойоусы йылға Шари
Ағып сығыусы йылға Бахр-әл-Газаль
Чад (күл) (Чад)
Commons-logo.svg Чад Викимилекта Викимилектә

Чад (франц. Lac Tchad, ингл. Lake Chad, ғәрәпсә Бар-эс-Салам) — Үҙәк Африкалағы тымыҡ реликт күле.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Чад, Камерун, Нигер һәм Нигерия территорияларының сигендә Сахара сүллегенең Чад уйпатында урынлашҡан. Бик һирәк булған аномаль күл кимәленең күтәрелеүе ваҡытында һыу Бахр-әл-Газаль йылғаһы үҙәне буйлап аға башлай[5].

Күл бассейныны майҙаны яҡынса 1 млн км², шуның яҡынса 700 мең км² майҙаны Шари йылғаһы бассейнына тура килә[1][5].

2001 йылғы Ерҙең яһалма юлдашы фотоһүрәте. Күк — һыу өҫтө, йәшел — үләндәр. Юғарыла — 1973, 1987 һәм 1997 йылдарҙағы фотоһүрәттәр.

Чад күле аҙ һыулы[6]. Уртаса тәрәнлеге яҡынса 1,5[3][4]—2[1][5] м. Ҡушылдыҡтары: Шари, Мбули[7] (Мбулу[8]), Комадугу-Йобе.

Күлдең көнсығыш өлөшөндә Будума, Карка һәм Кури утрау төркөмдәре урынлашҡан[8].

Чад күлендә 179 төр балыҡ тереклек итә[9].

Чад күле — төбәктә мөһим һыу сығанағы булып тора[10]. Күлдә балыҡ тотоу үҫешкән. Шари һәм Комадугу-Йобе йылғаларының тамаҡтары араһында суднолар йөрөшлө.

1960-сы йылдарҙан алып күл майҙаны кәмей барыуы күҙәтелә. 1963 йылда күлдең майҙаны — 25 мең км², 1973 йылда — 15,4 мең км², 1982 йылда — 2,3 мең км², 1994 йылда — 1,7 мең км². 1980-се йылдарҙа һәм 1990-сы йылдар башында ирригация өсөн күлдең һыуын ҡулланыу 4 тапҡыр арта[11].

2006 йылға ҡарата Чад күле 26 тапҡырға әҙәйгән һәм кибеүен һаманда дауам итә[12].

Һуңғы мең йыллыҡта Чад күленең етенсе тапҡыр кибеүе тураһында билдәле[12]. Конго бассейны йылғаһы Убангиҙан күлгә һыу үткәреү проекттары төҙөлә[12][13].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Дмитревский Ю. Д. Внутренние воды Африки и их использование. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1967. — 380 б.
  2. Lake Chad: Experiences and Lessons Learned Brief (PDF). Managing lakes and their Basins for Sustainable Use. International Lake Environment Committee (ILEC) Foundation (2005). 15 февраль 2008 тикшерелгән.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Lake Chad. World Lakes Database. International Lake Environment Committee (ILEC) (1983).
  4. 4,0 4,1 (24 June 2008) «Vanishing Lake Chad—a water crisis in central Africa». WaterNews.
  5. 5,0 5,1 5,2 Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. Озера Африки — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1979. — 184 б. — 35 000 экз.
  6. Чад — Хәҙерге заман географик атамалар һүҙлеге / Акад. В. М. Котляков редакцияһы. — Электрон баҫма. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006  (урыҫ.)
  7. Карта бите D-33-В. Масштаб: 1 : 500 000.
  8. 8,0 8,1 Чад // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  9. Hughes, R. H. A Directory of African Wetlands — IUCN, 1992. — P. 463. — ISBN 9782880329495.
  10. Африка: энциклопедический справочник / Анатолий Громыко — 2-е изд. — Советская энциклопедия, 1986—1987. — 1344 б. — 57 000 экз.
  11. Lake Chad: almost gone  (инг.). VITAL WATER GRAPHICS. An Overview of the State of the World’s Fresh and Marine Waters - 2nd Edition. UNEP (2008). 18 сентябрь 2015 тикшерелгән.
  12. 12,0 12,1 12,2 Как исчезает озеро Чад. rg.ru. 17 ноябрь 2015 тикшерелгән.
  13. Мировой водный конгресс 2008

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Barth, «Reisen und Entdeckungen in Nord- und Centralafrika» (Гота, 1855—58);
  • Beadle L. С., The inland waters of tropical Africa, L., 1974.
  • Nachtigal, «Sahara und Sudan» (Б. и Лпц., 1879—89).
  • Дмитревский Ю. Д. Внутренние воды Африки и их использование. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1967. — 380 б.
  • Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. Озера Африки — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1979. — 184 б. — 35 000 экз.
  • Чад // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  • Чад // Большая советская энциклопедия: В 66 томах (65 т. и 1 доп.) / Гл. ред. О. Ю. Шмидт — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1926—1947.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]