Айн-эль-Араб

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Айн-эль-Араб
ғәр. عين العرب
курд. Kobanî
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1915
Рәсми атамаһы كوباني
Дәүләт Flag of Syria.svg Сүриә
Административ-территориаль берәмек Айн-эль-Араб[d]
Халыҡ һаны 44 821 кеше (2004)
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 520 ± 1 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+2:00[d]
Туғандаш ҡала Municipio VIII[d]
Сиктәш Mürşitpınar[d]
Майҙан 7 км²
Почта индексы C1946
Commons-logo.svg Айн-эль-Араб Викимилектә

Ай-эль-Ғәр.[1] шулай уҡ Кобани (ғәр. عين العرب, курд. Kobanî) булараҡ билдәле — Сүриә төньяғындағы ҡала. Халеб мухафазаһы биләмәһендә урынлашҡан. Райондың административ үҙәге.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе донъя һуғышына тиклем хәҙер Кобани һәм уның тирә-яғы урынлашҡан биләмәләргә башлыса ярым күсмә курд ҡәбиләләре) килеп, XIX быуатта өлөшләтә ғәрәптәрҙе ҡыҫырыҡлап сығара.

Профессор Хөсәйен Әмин Хөсәйендең башлыса урындағы ололарҙан һорау алыуға нигеҙләнгән тикшеренеүҙәренә ярашлы[2], был урында беренсе тораҡ пункты (әрмәндәр төҙөгән өс йорт һәм ике тирмән) 1892 йыл менән билдәләнә. 20 йыл үткәс, был урындарға Бағдад тимер юлын проектлаусы немец инженерҙары килгәс, хәҙер Кобани биләгән биләмәлә ике ауыл була — хәҙерге ҡала үҙәгенән көнсығыштараҡ Араппынар һәм көнбайышта Мюршитпынар. Хәҙерге ғәрәп исеме —тәүге ауылдың исеменән калька, икенсеһе исемен Төркиәнең хәҙерге биләмәһендә ике ауылдан төньяҡҡа табан 1914 йылға тиклем төҙөлгән тимер юл станцияһынан ала[3].

«Kobanî» тигән курд атамаһының этимологияһы билдәһеҙ, әммә ҡала легендаһы раҫлауынса, был юлды төҙөүсе немец компанияһы (немецса Kompanie) яллаған наҙан курд эшселәре арҡаһында барлыҡҡа килә. Ваҡыт үтеү менән «Һин ҡайҙа эшләйһең?» тигән һорауға "Компания"яуабынан «Кобани»ға әйләнә. Икенсе версия буйынса, был компания, йәнәһе лә, "Ko. Bahn тип атала. Ләкин компанияның был станцияны төҙөүҙә ҡатнашыуы тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ[4].

Ҡаласыҡ хәҙерге ҡиәфәтен һәм планировкаһын Сүриәлә француз мандаты ваҡытында урындағы халыҡ араһынан ополчение йыйған француз хәрбиҙәренең ҙур булмаған контингенты урынлашҡас ала[5]. Ул ваҡытта төҙөлгән бик күп биналар тәғәйенләнеше буйынса кәмендә 2014 йылға тиклем булған һәм файҙаланыла[6].

Кобани Сүриәләге граждандар һуғышы ваҡытында 2012 йылдың 19 июлендә курдтарҙың үҙ-үҙен яҡлау көстәре тарафынан күҙәтеү аҫтына алына. Ҡалала үҫкән курд сығышлы австралия журналисы һәм яҙыусыһы Шаһин Бекир Сорекли[7] һүҙҙәре буйынса, яҡынса ошо ваҡытта ҡалаға ингән ерҙә дөрөҫ булмаған (Сүриәлә курд теле уҡытылмай) яҙма барлыҡҡа килә һәм ҡамау ваҡытында икенсе яҙма ҡулланған Ираҡ курдтары аша Kobanê тигән боҙолған исем тарала башлай.

2014 йыл аҙағында ҡалала халыҡ оборонаһының курд отрядтары (YPG) һәм «Ислам дәүләте» боевиктары араһында ҡаты бәрелештәр була. Ҡала менән идара итеү ике яҡ өсөн дә ҙур әһәмиәткә эйә була. Сталинградҡа оҡшатып, урындағы һул ҡарашлы курдтар ҡаланы «Кобаниград» тип атай[8]. Һуғыш барышында ИГИЛ боевиктары юҡ ителә, әммә ҡала тулыһынса тиерлек юҡ емертелә[9]. 2015 йылдың июнь аҙағында Кобаниға йәнә ислам террорсылары һөжүм итә, дусар була, әммә курдтар ҡаланы контролдә тота.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала губернаторлыҡтың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Төркиә сигендә, диңгеҙ кимәленән 494 метр бейеклектә урынлашҡан[10].

Айн әл-Ғәрәп Халебтан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 125 км алыҫлыҡта урынлашҡан, провинцияның административ үҙәге һәм илдең баш ҡалаһы Дамасктан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа (NNE) табан 415 километр алыҫлыҡта. Яҡындағы аэропорт Төркиәнең Шанлыурфа[11] ҡалаһында урынлашҡан.

Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һуңғы рәсми халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1981 йылда халыҡ һаны 12 393 кеше[12] тәшкил итә. Ҡала халҡының йылдан-йыл динамикаһы:

1960 1970 1981 2003 2012
394 4 257 7 393 12 45 057[13] 606 55[14]

Халыҡтың этник составында курдтар өҫтөнлөк итә. 1915 йылдағы ваҡиғаларҙан һуң Кобанда күп әрмән ҡасаҡтары[15] барлыҡҡа килә. Сәлих Мөслим фекеренсә, XX быуат уртаһында ҡаланың әрмән халҡы етерлек күп була, ҡалала 3 әрмән сиркәүе эшләй, әммә әрмәндәрҙең күпселеге 1960-сы йылдарҙа Әрмән ССР-ына күсеп килә[16]. 2013 йылға курдтар ҡала халҡының 90 процентын тиерлек тәшкил итә, ғәрәптәр һәм төркмәндәр — һәр береһе яҡынса 5 %, әрмәндәр — яҡынса 1 %[17]

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сәлих Мөслим Мөхәммәт

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]