Будённовск

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Будённовск
Флаг[d]Герб[d]
Flag of Budyonnovsk.svgCoat of Arms of Budyonnovsk (2010).png
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1799
Рәсми атамаһы Святой Крест, Սուրբ Խաչ, Прикумск, Будённовск, Прикумск һәм Будённовск
Хөрмәтенә аталған Будённый Семён Михайлович
Дәүләт Рәсәй[1][2]
Административ үҙәге Город Будённовск[d][2] һәм Будённовский район[d][2]
Административ-территориаль берәмек Город Будённовск[d][2]
Халыҡ һаны 62 495 кеше (1 ғинуар 2018)[3]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 115 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+03:00[d]
Майҙан 62,1 км²
Почта индексы 356800–356809
Рәсми сайт budennovsk-sk.ru
Commons-logo.svg Будённовск Викимилектә


Буденновск — ҡала[4] . Рәсәйҙең Ставрополь крайы ҡалаһы, Буденновский районының административ үҙәге.

Буденновский муниципаль районы составында Буденновск ҡала биләмәһе ҡалаһ муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.

Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала совет хәрби начальнигы Буденный Семен Михайлович хөрмәтенә уның исеме менән атала. Ҡала хөрмәтенә ракеталы катер «Буденновск»[5]тип аталған.

Элекке исемдәре
  • 1799 йылда Павел I Указы менән ауыл ҡала статусы ала «наименованием оного Святой Крест» (шул саҡтағы башҡа әрмән телендәге исеме Карабаглы тип күрһәтелә[6]).
  • 1921 йылдың 28 декабрендә СССР НКВД коллегияһы ҡарарына ярашлы Святой Крест исеме Прикумск ҡалаһы тип үҙгәртелә.
  • 1935 йылдың 29 апрелендә СССР Үҙәк Башҡарма комитеты ҡарары менән Прикумск ҡалаһы Буденновск тип үҙгәртелә.
  • 1957 йылдың 14 ноябрендә тере юлбашсы исемен йөрөтөүҙе тыйыу тураһындағы ҡарар сығыу менән бәйле, к Буденновск ҡалаһы Прикумсктип үҙгәртелә
  • 1973 йылдың 30 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы ҡарары менән Прикумск ҡалаһы Буденновск ҡалаһы тип үҙгәртелә[7].

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Кума йылғаһы буйында, Ставрополдән 220 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Минераль Һыу һәм Ставрополь станциялары араһында тимер юлының ике тармағы бар. Яҡын Халыҡ-ара аэропорты Минераль Һыу ҡалаһында (автотрассанан 125 км өҫтәрәк) һәм Ставрополдә Шпаковский аэропорты (автотрассанан 200 км өҫтәрәк) тора.

Буденновск ҡалаһы Төньяҡ Кавказдың үҙенсәлекле даланан ярымсүллеккә күсеш зонаһында урынлашҡан, ул Европа һәм Азия араһындағыь буфер булып тора. Рельефы тигеҙ, убалы. Ҡаф тауы унан күренмәй.

Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡоро климат, уртаса-континенталь. Сентябргә тиклем оҙайлы йәй, ҡыш — декабрҙең икенсе декадаһының аҙағынан алып февраль—март башына тиклем була.

  • Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 10,8 °C.
  • Уртаса һауа дымлылығы — 73 процент.
  • Уртаса ел тиҙлеге — 2,8 м/с.[8]
Климат Буденновск (1981—2010 йылдарҙа нормалары)
Күрһәткестәре Дек. Ғин. Март Апра. Май Июнь Июль Авг. Сена. Окт. Нояб. Февр. Йыл
Абсолют максимум, °C 17,0 19,7 26,1 34,2 36,7 40,1 43,8 41,6 39,4 32,9 23,9 16,2 43,8
Уртаса температура, °C -2,4 -2,4 3,3 10,8 16,7 21,9 25,1 24,3 18,4 11,2 4,0 -1,1 10,8
Абсолют минимум, °C -34 -36,5 -29,5 -10,1 -4,1 4,0 6,3 2,9 -3,6 -11,1 -33,4 -29,7 -36,5
Яуым-төшөм нормаһы, мм 24 22 28 40 52 60 38 42 31 37 32 30 436
Сығанағы:[9][10]

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1793 йылда маджар кәшәнәһе емереклектәре.
Мәңгелек ут янындағы «Тыуған ил-Әсә» монументы

1795 йылда һарытау губернаһының Иҫке Мажара ауылынан бында бер нисә әрмән ғәиләһе күсеп килгән, улар ауылды Карабаглы тип атаған[11].

1799 йылдың 28 октябрендә Рәсәй императоры Павел I әрмәндәргә Иҫке Мажара ауыл урынында Святой Крест ҡалаһын төҙөргә рөхсәт иткән[12]. Әрмәндәр «Изге Тәре» исемен үҙҙәренең телдәрендә XIX быуат аҙағына тиклем Карабаглы тип йөрөткән.

1920 йылда ҡала совет хәрби етәксеһе Буденный Семен Михайлович исеме менән атала (шул арала Прикумск тип тә атала. 1973 йылда Буденновск тип яңынан үҙгәртелә[11].

Ставрополь крайының Буденновск ҡалаһы совет осоронда эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнә, бында химия сәнәғәте үҙенсәлекле үҫеш ала.

1995 йылдың июнендә ҡалаға Шамил Басаев бандаһы һөжүм итә, ул бөтә ил буйынса киң ижтимағи резонанс тыуҙыра.

Ставрополь крайының башҡа Пятигорск, Кисловодский, Железноводский һәм Георгиевский ҡалалары менән бергә Буденновск ҡалаһы Рәсәй федерацияһының тарихи ҡалалары исемлегенә индерелгән[13].

Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе
18331873[14]18771897[15]19101913[16]1916[17]
20037833100658315 10017 30012 300
1926[18]1931[19]1939[20]1959[21]19671970[22]1979[23]
15 80017 90023 10027 89533 00035 76845 568
1986[16]1987[24]1989[25]1990[26]1991[26]1992[26]1993[26]
52 00052 00055 35056 47557 62158 86759 812
1994[26]1995[26]1996[26]1997[26]1998[26]1999[26]2000[26]
60 45861 70463 24463 88964 27764 72064 969
2001[26]2002[27]2003[26]2004[26]2005[26]2006[26]2007[26]
65 31365 68765 57865 71265 55565 38465 489
2008[26]2009[28]2010[29]2011[30]2012[31]2013[32]2014[33]
65 22465 19064 62464 72864 67664 17663 644
2015[34]
63 338

2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала 260 Рәсәй Федерацияһының 1112[35] ҡалаһы араһында [36] 375-се урында була

Милли составы

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында йәшәүсе халыҡтың милләте:

Милләте Һаны Процент
Рус 993 54 85,10
Әрмәндәр 4615 7,14
Даргиндар 771 1,19
Украиндар 702 1,09
Башҡа[37] 3543 5,48
Йәмғеһе 624 64 100,00

Туғанлашҡан ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Теракт в Буденновске

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Закон Ставропольского края от 4 октября 2004 года № 88-КЗ
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 ОКТМО. 185/2016. Северо-Кавказский ФО
  3. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаРосстат.
  4. Реестр зарегистрированных в АГКГН географических названий объектов на 18/11/2011. Ставропольский край : [арх. 12.05.2017].
  5. Необходимо задать параметр title= в шаблоне {{cite web}}. Необходимо задать параметр url= в шаблоне {{cite web}}. .
  6. Ошибка: не задан параметр заглавие= в шаблоне {{публикация}}.
  7. История  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 сентябрь 2012. 8 ноябрь 2012 тикшерелгән.
  8. Справочник «Климат России»(недоступная ссылка) Проверено 21 сентябрь 2017.  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 апрель 2017. 16 апрель 2017 тикшерелгән.
  9. ФГБУ «ВНИИГМИ-МЦД» (недоступная ссылка) сентябрь 2017 21 тикшерелде. күсермәһен Архивы июль, 31 2017 н Machine Wayback 1981—1983 йылдарҙа өсөн мәғлүмәт Юҡ
  10. Һауа температураһының абсолют минимумы-күҙәтеү өсөн иң бөтә ваҡытын һәм белешмәһе «Рәсәйҙә Климат» (недоступная ссылка) сентябрь 2017 21 тикшерелде. архив күсермәләре 6 апрель 2017 н Wayback Machine
  11. 11,0 11,1 К 210-летию Будённовска выйдет в свет второе издание монографии «Святой Крест»  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 май 2014. 9 май 2014 тикшерелгән.
  12. Первый лист Жалованной грамоты Павла Первого армянам на основание города Святого Креста.jpg  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 май 2014. 10 май 2014 тикшерелгән.
  13. Памятники культуры Архивная копия от 28 октябрь 2009 на
  14. Ставропольская губерния. Списки населенных мест по сведениям 1873 года / сост. И. Бентковский ; изд. Ставропольским губ. стат. ком. - Ставрополь, 1874. - III, 158 с. - В подзаг. : изд. ком. ; вып. 6.
  15. Населённые места Российской империи в 500 и более жителей с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 года / предисл.: Н. Тройницкий. - Санкт-Петербург : типография «Общественная польза», 1905. - X, 270, 120 с. ; 27. - (Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года / под ред. Н. А. Тройницкого). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  16. 16,0 16,1 Народная энциклопедия «Мой город». Будённовск. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 октябрь 2013. 8 октябрь 2013 тикшерелгән.
  17. План электрификации РСФСР. 1955 год (2-е издание) Государственное издательство политической литературы. Москва. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  18. Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года. I. РСФСР. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 18 август 2013 тикшерелгән.
  19. Административно-территориальное деление Союза ССР (на 1 января 1931 года). I. РСФСР. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2013. 19 август 2013 тикшерелгән.
  20. Народное хозяйство СССР в 1960 году (Статистический ежегодник). Госстатиздат ЦСУ СССР, Москва, 1961. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2013. 19 август 2013 тикшерелгән.
  21. Численность населения СССР по переписи на 15 января 1959 года по республикам, краям, областям, национальным округам, районам, городам, поселкам городского типа, районным центрам и крупным сельским населенным местам (по административно-территориальному делению на 1 января 1960 г.). Москва: Центральное статистическое управление при Совете Министров СССР (1960). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
  22. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  23. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  24. Народное хозяйство СССР за 70 лет. Юбилейный статистический ежегодник. Финансы и статистика, Москва, 1987
  25. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  26. 26,00 26,01 26,02 26,03 26,04 26,05 26,06 26,07 26,08 26,09 26,10 26,11 26,12 26,13 26,14 26,15 26,16 26,17 Численность постоянного населения
  27. Численность населения по каждому городскому и сельскому населённому пункту Ставропольского края на дату ВПН-1989 и ВПН-2002. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 ғинуар 2015. 12 ғинуар 2015 тикшерелгән.
  28. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  29. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Общая численность населения (в т.ч. мужчин, женщин) по муниципалитетам и населённым пунктам Ставропольского края. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 апрель 2015. 5 апрель 2015 тикшерелгән.
  30. Оценка численности постоянного населения муниципальных образований Ставропольского края на 1 января 2011 г. (с учётом предварительных итогов Всероссийская перепись населения 2010 года)
  31. Оценка численности постоянного населения муниципалитетов Ставропольского края на 01.01.2012 г.
  32. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  33. Оценка численности постоянного населения муниципалитетов Ставропольского края на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 апрель 2014. 2 апрель 2014 тикшерелгән.
  34. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  35. с учётом городов Крыма
  36. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)
  37. абазиндар (9), абхаздар (6), аварҙар (202), агулдарҙың (9), адыгеец (12), әзербайджандар (255), алтаец (5), ассирий (8), балҡарҙар (17), башҡорттар (49), белорустар (167), болғар (13), бүрәт (5), гректар (62), грузиндар (140), йәһүдтәр (15), ингуштар (9), кабардинец (60), казактар (12), ҡаҙаҡтар (43), ҡалмыҡтар (11), (33), ҡырғыҙҙар (8), корей (90), кумык (91), лакец (39), лезгиндар (131), мариҙар (20), молдавандарҙа (44), мордвалар (46), немец (108), ҡарағалпаҡ (116), осетиндар (196), поляктар (15), рутулдар (13), табасаран (273), татарҙар (281), төрөктәр (20), төркмән (24), удино (12), удмурттар (22), үзбәк (28), сиған (309), черкестар (5), чечендар (108), сыуаштар (51), милли сығышы тураһында яуап биргән башҡа (119), милли сығышы күрһәтә алмайһың (244)
  38. Город- легенда, город-герой  (рус.) (2005-07-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 июль 2007. 26 декабрь 2018 тикшерелгән.
  39. Ames, Iowa. Community Description  (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 сентябрь 2015. 26 декабрь 2018 тикшерелгән.
  40. В Ставропольском крае готовят памятник для американского города-побратима Пятигорска  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2009. 23 сентябрь 2009 тикшерелгән.
  41. Поклон святому князю  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 сентябрь 2012. 26 декабрь 2018 тикшерелгән.
  42. Народы – братья, города - побратимы  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 ғинуар 2015. 26 декабрь 2018 тикшерелгән.
  43. "Жизнь": Русские братьев в беде не бросили  (рус.) (2004-01-06). Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 июль 2012. 26 декабрь 2018 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]