Заятүләк (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Заятүләк —— башҡорт халыҡ йыры.

Риүәйәте һәм тексы бергә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бер ҡарттың ете улы булған. Иң кесеһе — Заятүләк. Атаһы уны бик яратҡан. Уландарының бөтәһе лә һунарға йөрөгән. Һәр ҡайһыһының ҡарсығаһы булған. Бер ваҡыт, һунарға ебәрер алдынан, улдарын ат һайларға ҡушҡан. «Аттар янына сығып, йүгәнегеҙҙе шылтыратығыҙ. Ҡайһы ат ҡарай — шул атҡа атланып, һунарға китерһегеҙ», — тигән. Аталары ҡушҡанса эшләгәндәр былар. Заятүләккә бер алама ғына ат ҡараған. Егет бик ҡыйынһынған, ти. «Ағаларым ғына түгел, хайуан да кәмһетә», — тип уйлаған. Ағалары быға бер байғош ҡош бирә. «Алама ябағаңа байғош та ярар», — тип көлгәндәр. Заятүләк атаһына зарланып:

— Атай, бик алама ат ҡараны миңә, — тигән.

— Ҡайғырма улым, ул алама ат һинең дөлдөлөң (ҡанатлы атың) булыр, — тигән атаһы. — Байғошоң да ҡарсығаға әйләнер. Ысынында шулай була ла. Һунарға сыҡҡандар. Заятүләк айыу-бүре ала.

Заятүләк атлы ул

Ауыҙы ҡанлы бүре алды, ти;

Алпан толпан атлаған

Һоро айыу алды, ти;

Күл яғалап йөрөгән,

Һылыу ҡыҙҙай биҙәнгән

Ҡолағы миңле төлкөнө

Тағы ул аны алды, ти…

Бер ваҡыт Заятүләк Асылыкүлдең Ташморон тигән урынына килгән. Шунда Өҫтәлташта сәсен тарап ултырған бер һылыуҙы күрә. Ҡыҙ оҙон-оҙон сәсен алтын тараҡ менән тарап ултыра, ти. Егет хайран булған ҡыҙҙың матурлығына. Ул арала ҡыҙ һыуға сумып та киткән.

Заятүләк ошо көндән башлап, ҡыҙҙың яңынан һыуҙан сығыуын ҡарауыллай башлай. Бына бер заман йәнә сәсен тарап ултырған Һыуһылыуҙы күрә. Йәһәт кенә сәсенән эләктереп ала ҡыҙҙы. Урай бара, урай бара ҡулына бының сәсен. Ни тиклем ысҡынырға теләһә лә, ҡотола алмай. Егет ныҡ тотҡан. Һыуһылыу күлгә сума. Уның артынан Заятүләк тә төшөп китә. Ҡыҙ менән егет яратыша бер-береһен. Һыуһылыу илай-илай атаһының ризалығын һорай. Заятүләк һыу төбөндә ҡала, бергә йәшәйҙәр. Тик күпмелер ваҡыт үткәс, Заятүләктең йөҙө һарғая: тыуған ерен һағына был. Һыу аҫты батшаһы кейәүенең күңелен күрергә теләп, уның алдына бер йоморо тау яһаттырып ултырта. Тауға ҡарап Заятүләк былай тип һамаҡлай:


Тауҙы тауға оҡшатып,

Тимер менән ҡоршатып,

Алып килгән тауығыҙ -

Балҡантауым был түгел.

Бүлә-бүлә йөрөгән

Бүреһе күп Балҡантау.

Алпан-толпан атлаған

Айыуы күп Балҡантау.

Ҡыҙ балалай биҙәнгән

Төлкөһө күп Балҡантау

Оя яһар, түл йәйер

Ҡоштары күп Балҡантау.

Майлап һалған ҡайыштай

Йыланы күп Балҡантау.

Йәйеп ҡуйған бәрхәттәй

Урманы күп Балҡантау

Тауҙы тауға оҡшатып,

Тимер менән ҡоршатып,

Алып килгән тауығыҙ ҙа, -

Балҡантауым был түгел.

Һыуһылыуҙың атаһы кейәүенең хәлен аңлай: ер өстөнә сығырға ризалыҡ бирә, тик Балҡантауға етмәйенсә, арттарына әйләнеп ҡарамаҫҡа ҡуша. Былар китәләр егеттең иленә. Уларҙың артынан һыу аҫты батшаһы бик күп йылҡы малы сығара. Тояҡ тауыштарына, ат кешнәүенә — ғәләмәт ныҡ итеп килгән тауышҡа түҙә алмайынса, Заятүләк артына әйләнеп ҡарай. Йылҡыларҙың яртыһы сығып өлгөргән була. Ҡоро ергә аяҡтары тейеп өлгөрмәгән малдар Асылыкүлгә кире сума. Сысҡан һыртлы ҡола аттар — ана шул Асылыкүлдән сыҡҡан тоҡом. Заятүләктең сығыуына Ҡарағас тауы янында ҡалған аты эштән сығып ябыҡҡан, эйәр ҡашында көткән ҡарсығаһы үлгән. Ағалары ҡартайышып бөткән, ата-әсәһе донъя ҡуйған була. Заятүләк менән Һыуһылыу Балҡантауҙа донъя көткәндәр. Ҡәберҙәре Балҡантау башында, ти торғайнылар.

Нотаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәртмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]