Иренсәскә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Иренсәскә
Иренсәскә
Чистец лекарственный.
Общий вид цветущего растения
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Stachys L.

Синонимдар
Номенклатура тибы
Бүлендек таксондар
См. текст
Полный список в статье Виды рода Чистец
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
ITIS   32310
NCBI   53171
EOL   38474
GRIN   11452
IPNI   67152-3

Иренсәскә (лат. Stachys) — иренсәскә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

Таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яҡынса 300 төрө билдәле; Австралия һәм Яңы Зеландиянан башҡа, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Һаҙ иренсәскәһе — йылға, күл буйында, ер аҫты һыуҙары сыҡҡан урында, ҡыуаҡлыҡта; шифалы һәм урман иренсәскәһе — урманда һәм урман ситендә, ҡыуаҡлыҡта; бер йыллыҡ иренсәскә — аҡланда, сиҙәмдә, сәсеүлектә, юл ситендә; төҙ иренсәскәдалала, эзбизле һәм ташлы битләүҙәрҙә үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә таралған.

Ботаник яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йәйелеүсән тамырһабаҡлы бер һәм күп йыллыҡ үлән йәки бәләкәй ярым ҡыуаҡ. Һабағы 4 ҡырлы, төҙ, һирәгерәк бөгөлгән, ябай йәки осонда тармаҡлы, 10—120 см бейеклектә. Япрағы оҙонса ланцет, оҙонса йомортҡа, таҫма рәүешендә, осло, һаплы, нигеҙе ныҡ беленгән йөрәк рәүешендә. Сәскәһе аҡ, һары, алһыу, ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә, өҙөк башаҡ барлыҡҡа килтереүсе ялған суҡтарға йыйылған. Каса япрағы 5 тешле, тажының өҫкө ирене батынҡы йәки торҡа рәүешендә, аҫҡыһы 3 айырсалы, урталағыһы эре. Һеркәстәре 4, аҫҡылары оҙон. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремаға) бүленеүсе ценобий.

Файҙаланылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Һаҙ иренсәскә — баллы үҫемлек, төҙ иренсәскә — ағыулы үҫемлек.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. По данным сайта GRIN (см. карточку растения).
  2. Сведения о роде Stachys в базе данных Index Nominum Genericorum Международной ассоциации по таксономии растений (IAPT)(инг.)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Викикитапхана логотибы
Ошо темаға Викикитапханала текстар бар
Stachys
  • Иренсәскә — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә  (Тикшерелгән 15 декабрь 2009)
  • Чистец // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  • Никифоров Ю.В. Алтайские травы-целители — Горно-Алтайск: Юч-Сумер – Белуха, 1992.  (Тикшерелгән 12 ноябрь 2009)
  • Киоринг О. Э. Род 1281. Чистец — Stachys // Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редактор тома Б. К. Шишкин — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1954. — Т. XXI. — Б. 194—237. — 703 б. — 3000 экз.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]