Марль

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Марль
ФлагГерб
Banner Marl.svgWappen Marl.svg
Логотип
Рәсем
Ҡыҫҡаса атамаһы Marl[1]
Дәүләт Flag of Germany.svg Германия[2]
Административ-территориаль берәмек Реклингхаузен[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы Q627637?[3], Climate Alliance[d][4], Lippeverband[d][5] һәм Mayors for Peace[d][6]
Алыштырған Q16856211?
Халыҡ һаны 83 695 кеше (31 декабрь 2017)[7]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 70 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+1[d][8] һәм UTC+02:00[d]
Туғандаш ҡала Крей, Герцлия[d], Биттерфельд, Залаэгерсег, Пендл, Кушадасы[d] һәм Биттерфельд-Вольфен[d]
Майҙан 87,69 км²[8],
87,76 км² (31 декабрь 2017)[7]
Почта индексы 45768, 45770 һәм 45772
Рәсми сайт marl.de
Урынлашыу картаһы
Урындағы телефон коды 02365, 02362 һәм 02364
Номер тамғаһы коды RE
Commons-logo.svg Марль Викимилектә

Марль (нем. Marl) — Германияла Төньяҡ Рейн-Вестфалия еренең Мюнстер административ округына буйһоған ҡала. Реклингхаузен районы составына инә. Халыҡ һаны-87 557 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата)[9]. 87,69 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 05 5 62 024.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Марль ҡалаһы төньяҡтан Харда урман массивына һәм Хох-Марк паркына терәлеп тора. Ҡала Рур сәнәғәт районынан талғын ғына Мюнстерланд ауыл хужалығы ерҙәренә күсә. Төньяҡ сиктәре тулыһынса тиерлек Липпе йылғаһы буйына тап килә. Ҡала дөйөм майҙанының яҡынса 60 проценты баҫыуҙар, урман, һыу ағымдары, йәшел парктарҙан тора. Төньяҡта Марль Халтерн-ам-Зеяға, көнсығышта Эр-Эркеншвикка, көньяҡ-көнсығышта Реклингхаузен, көньяҡта Хертенға, көньяҡ-көнбайышта Гельзинкерхенға һәм көнбайышта Дорстенға тиклем текәлеп тора[10].

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иртә тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала биләмәһендә иҫке һәм урта таш быуатында кешеләр йәшәгән тип Синсен районында барған археологик ҡаҙыуҙарҙың артефакттары раҫлай. Беҙҙең эраға тиклем 600 йылдарға беренсе ауыл ҡалдыҡтары ҡарай[11]. Б. э. тиклем 300 йылда кельт ҡәбиләләре был районда йәшәгән, әммә уларҙы герман ҡәбиләләре был ерҙәрҙән бәреп ҡыуып сығарған. Һуңынан Липпе йылғаһының төньяғын контролдә Бруктер, ә көньяғын Марсер контролдә тотҡан. Римлеләр германдарҙың һөжүмдәрен туҡтатҡан, ул ҙур Хальтерня фортын төҙөгән. Полсум һәм Гертен ҡалалары сиктәрендә бәләкәй рим форттары ҡалдыҡтары табыла. Б. э. т. 9-сы йылда римлеләр Рейн йылғаһының аръяғына сигенә һәм үҙ йоғонтоһон юғалта. Район ҡабат герман биләмәһенә күсә[12]. 80-се йылдарҙа Бруктер Реклингхаузен өлкәһенә һөрөлә.

Иртә урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

5-7-се быуаттарҙа Марль районында халыҡтарҙың икенсе миграция хәрәкәте башлана, был саҡта сакстар төньяҡ-көнсығыштан Липпе аша элекке Бруктер өлкәһенә бәреп инә. 1920 йылдарҙағы археологик ҡаҙыуҙар иҫбатлауы буйынса саксон һөжүменән һаҡлау өсөн Синсен ҡулса ҡаласыҡ төҙөтә. Бөгөн был ҡаласыҡ « Die Burg» («замок тигәнде аңлата») ҡурсаулығында бары тик белгестәргә генә аңлайышлы. Ҡаласыҡ һуңғы урта быуаттарға тиклем ауыл халҡы өсөн һаҡлағыс кәртә булараҡ ҡулланыла.

Исеменең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Марль беренсе тапҡыр 799 йылдағы саксон һуғыштары ваҡытында нигеҙләнгән Верден бенедикт аббатлығы документтарында 890 йылдарҙа теркәлгән. Унда Дагубрахт үҙ биләмәләрен һәм килемдәрен аббатлыҡҡа үҙе үлемдән ҡотолоп ҡалыу өсөн тапшырған тип яҙылған. тел белгестәре был осорҙағы Марль атамаһын «һаҙлыҡлы диапазон» йәки «быуа диапазоны» тип аңлата. Марль исеме быуаттар буйы үҙгәрә килә, ул «Марлар», «Маерл», «Марлер» һәм, ниһайәт, Марль тип атала[13].

Урта быуат һәм хәҙерге иртә быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

16-сы быуаттың аҙағында Марлдә 800 кеше йәшәй. Уларҙың күпселеге Дюрер фермер берләшмәһендә йәшәй.

Был ойошма бер нисә тапҡыр голландтар һәм испандар тарафынан талана. Артабан Утыҙ йыллыҡ һуғышта ла ҡала талана. Һуғыш тамамланғас оҙаҡ йылдар дауамында бында солох хөкөм һөрә. Чарльздың француз кампанияһы ваҡытында, шулай уҡ принц Субиз, 1758 йылғы ете йыллыҡ һуғышта Марль ҡабаттан талана. Француздарҙан һуң килгән прусактар ҙа ҡаланы бөлгөнлөккә төшөрә.

1875 йылдың 21 ғинуары Марль тарихында һынылышлы мәл була. Был көндө «Симсон быраулау компанияһы» ерҙең 514 метр тәрәнлегендә Полсум ҡалаһы янында күмер ятҡылыҡтары таба. Марлдәге өҫтәмә быраулау күмер шахталарын барлыҡҡа килеүгә килтерә[14].

«Виктория Огюст» күмер шахтаһын нигеҙләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1898 йылда Дюссельдорфтан Август Штайн һәм Юлиус Шефер «Огюст Виктория» шахтаһын аса, ә күмер сығарыу «Ханси 1» һәм «2 Ханси» дәғүәләре буйынса планлаштырыла. 1900 йылдың 1 майында ерҙе тәрәнәйтеп ҡаҙа башлайҙар, ә 1903 йылда баш офис Мэрлз Хюльс ҡала округына күсә. 1905 йылдың аҙағына «АВ 1» шахтаһы күмер етештерә башлай. Виктория шахтаһы өсөн эпоним булып Шлезвиг-Гольштейндан һуңғы немец императоры Вильгельм ii ҡатыны император ҡатын Августа Виктория (1858—1921) була. Шахта Германияның иң күп күмер сығарыусы шахтаһы була. Ул 2015 йыл аҙағында Германияла күмер сығарыу туҡтатылыу арҡаһында ябыла[15][16].

«Брассерт» күмер шахтаһын төҙөү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1905 йыл Марлдә тағы ла бер күмер шахтаһына нигеҙ һалына. Ул Герман Брассерт хөрмәтенә уның исеме менән атала[17], ул «1865 йылда тау эштәрен алып барыу тураһындағы дөйөм ҡанундың атаһы була». 1910 йылда күмер сығарыла башлай, 1950 йылда унда яҡынса 5000 эшләй. 1972 йылда рудник ябыла, шахтаның 2/3 өлөшө коммерция паркына әйләндерелә, ә икенсе өлөшө — ял итеү базаһы була. Элекке шахтаға инеү биналары һынлы сәнғәт студияһы һәм велосипед йәмғиәтенең бюроһына әйләнә. Рудник тирә -йүнендәге ҡала районы «Брассерт» тип атала, сөнки шахта үҙ эшселәре өсөн соҡор тирәләй йорттар төҙөй[18].

Фотоһүрәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. (unspecified title)Берлинская государственная библиотека, 2016.
  2. archINFORM — 1994.
  3. https://www.adfc-nrw.de/kreisverbaende/kv-unna/aktuelles/aktuelles/article/unna-bleibt-in-der-agfs-marl-fliegt-raus.html
  4. http://www.klimabuendnis.org/nc/kommunen/das-netzwerk.html
  5. https://www.eglv.de/emscher-lippe/lippeverband/
  6. http://www.mayorsforpeace.org/english/membercity/map/europe.html
  7. 7,0 7,1 Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2018 (4. Quartal)DESTATIS.
  8. 8,0 8,1 GeoNames — 2005.
  9. Ҡалып:Internetquelle

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]