Эстәлеккә күсергә

Морзе алфавиты

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Морзе алфавиты
Нигеҙләү датаһы 1837
Рәсем
Кем хөрмәтенә аталған Морзе Сэмюэл
Дәүләт  Бельгия[1]
Урын Ер
Булдырыусы Морзе Сэмюэл һәм Альфред Вейл[d]
Яҙыу йүнәлеше һулдан уңға[d]
Асыусы йәки уйлап табыусы Морзе Сэмюэл һәм Альфред Вейл[d]
Асыу датаһы 1836
Етештереү урыны Бостон
Статус нематериального культурного наследия Inventaris Vlaanderen van het Immaterieel Cultureel Erfgoed[d][2] һәм Inventory Intangible Cultural Heritage in the Netherlands[d]
Тасуирлау биттәре immaterieelerfgoed.be/nl…
Вики-проект WikiProject Intangible Cultural Heritage[d]
Сығанаҡҡа URL-һылтанма immaterieelerfgoed.nl/en…
 Морзе алфавиты Викимилектә
Морзе алфавиты

Морзе алфавиты, «Морзя́нка», Морзе коды — символдар менән кодлау ысулы, унда алфавит хәрефтәре, һандар, пунктуация билдәләре һәм башҡа символдар эҙмә-эҙлекле нөктә һәм һыҙыҡтар менә бирелә .[3]. Эҙмә-эҙлекле элемтә каналдары буйынса тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән. Морзе алфавитының уникаль үҙенсәлеге булып кеше тарафынан махсус терминал ҡоролмаларын ҡулланмайынса кодлау һәм декодлау мөмкинлеге тора.

Морзе әлифбаһының ишетеү алымы киң ҡулланыла, ул радиоэлемтә (ишетеү радиотелеграфы) киң таралыу ала. Хәрби-диңгеҙ флотында Морзе коды караптар араһында махсус сигнал прожекторҙары ҡулланыла. Морзе кодын тактиль тапшырыу һирәк осрай, атап әйткәндә, ул смарт-сәғәттең ҡайһы бер моделдәрендә бар.[4]

Морзе стандарт кодында ваҡыт берәмеге өсөн иң ҡыҫҡа сигнал оҙайлығы ҡабул ителә. Һыҙыҡ оҙайлығы өс нөктәгә тигеҙ. Бер тамға элементтары араһындағы пауза, 3 нөктә, 7 нөктә һүҙҙәре араһында.[5] Код теләһә ниндәй тиҙлек менән тапшырыла ала, өҫтәүенә, декодлау мөмкинлеге ваҡыт интервалын үтәлмәһә лә һаҡлана.

Америка уйлап табыусыһы һәм рәссамы Сэмюэл Морзе хөрмәтенә аталған. Хәреф кодтарын (ысынында «код») Морзеның коллегаһы Альфред Вейл өҫтәй, был фактты Морзе һуңынан ҡәтғи инҡар итә (һәм шул уҡ ваҡытта телеграф уйлап табыуын да үҙенә бәйләй). Вейлем кодтың һанлы өлөшөн уйлап тапҡандыр. Ә 1848 йылда Немец Фридрих Герке тарафынан Вейл/Морзе коды камиллаштырыла. Герке камиллаштырған код бөгөн дә ҡулланыла.

Морзе алфавиты уйлап табыусылар Сэмюэл Финли Брейзе Морзе (1791—1872), Альфред Вейл һәм Джозеф Генри тарафынан 1838 йылда үҙҙәре уйлап сығарған «Морзе» аппараты тип аталған телеграф аппараты өсөн төҙөлә.Ҡайһы бер тикшеренеүселәр кодтың авторы Сэмюэл Морзеның бизнес-партнеры Альфред Вале булған тип иҫәпләй, ул 5 персонаждан торған төркөмдәрҙең «коммерция кодын» индереүе менән билдәле.

Уҡ тибындағы беренсе телеграф ҡоролмаларынан айырмалы рәүештә, күп сымлы элемтә линиялары һәм тиҙлеге түбән булған (сәғәтенә 25 һүҙ самаһы) күп сымлы элемтә линиялары йыш ҡына башҡарыла, Морзе аппараты бер генә сигнал сымы ярҙамында (икенсеһе ер булыуы мөмкин) тапшырыу тиҙлеген 10 тапҡырға арттырырға һәм ҡағыҙ таҫмала сигналды яҙҙырыу рәүешендә автоматик документация үткәрергә мөмкинлек бирә. Аппарат телеграф асҡысынан тора, уның менән телеграф операторы линиялағы токты ҡул менән модуляциялай һәм ҡағыҙ таҫманы энә йәки буяу роликтары алдында һуҙып торған ҡабул итеү яҙыу ҡоролмаһынан тора. Һыҙыҡҡа тоташтырылған электромагнит хәрәкәтендә роликты ҡағыҙға ҡыҫып, унда төрлө нөктә йәки һыҙыҡ ҡалдырыла, йәғни Морзе коды аша тапшырылған хәбәрҙе ҡағыҙға баҫа..

Морзе алфавиты үҫеше

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Беренсе, төп нөсхә, Морзе коды хәҙергеһенән айырылып тора, унда төрлө оҙайлыҡтағы, «нөктә», «һыҙыҡ», «оҙон нөктә», «оҙон һыҙыҡ» (нөктәнән 4 тапҡырға оҙонораҡ), шулай уҡ символ эсендә төрлө оҙонлоҡтағы паузалар ҡулланыла. Мәҫәлән, «С» хәрефе (кириллица аналогы — «Ц») өс нөктә менән кодлана, унда 1-се һәм 2-се һәм 2-се пауза ҡыҫҡа була һәм 2-се һәм 3-сө оҙонораҡ була, ә «0» һаны, ҡағиҙә булараҡ, бик оҙон һыҙыҡ була (10 нөктәнән артыҡ). Тағы ла бер етешһеҙлек инглиз алфавитында булмаған хәрефтәрҙе тапшырып булмай, был кодты төрлө илдәрҙә ҡулланыуҙы ҡатмарлаштыра.

1848 йылда Фридрих Герке (Friedrich Clemens Gerke) Морзе кодын камиллаштыра, унда яңы символдар индерә, символ эсендә үҙгәрешһеҙ элемент-ара паузалар яһай һәм элементтың оҙайлығы буйынса ике генә элементты ҡалдыра: ҡыҫҡа — нөктә һәм оҙон — һыҙыҡ. 1851 йылдан Герке коды, Америка алфавиты менән «Гамбург алфавитының» (Hamburg alphabet) йәки Морзе янындағы континенталь коды) атамаһын ала, Германияла һәм Австрияның ҡабул ителә.

1865 йылда, Халыҡ-ара электр элемтәһе союзына нигеҙ һалыусы беренсе Халыҡ-ара телеграф конференцияһында, Морзе алфавитының халыҡ-ара варианты — International Morse code әҙерләнә һәм ҡабул ителә, ул Герке кодының артабанғы үҫеше булып тора. Оҙаҡ ваҡыт Морзе әлифбаһының төрлө версиялары төрлө илдәрҙә үҙ аллы йәшәй, был ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырмай, сөнки телеграф линиялары сымлы була, әммә XX быуат башында радиоэлемтәнең ҡыҙыу үҫеше башлана һәм 1930-сы йылдарҙа Морзе алавитының халыҡ-ара варианты ҡалғандарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Ул әлеге ваҡытта ла ҡулланыла.

Уртаса тапшырыу тиҙлегендә тексты ғәҙәти ысул менән яҙып өлгөрөп булмай, шуға күрә, уҡыу барышында, йыш ҡына радиограммаларҙы ҡыҫҡартыу ысулдары ла эшләнә. Ҡағиҙә булараҡ, яҙыуҙағы иң ҡатмарлы хәрефтәр ябайлаштырылған тамғалар менән алмаштырыла. Юғары тиҙлектә тулыһынса стенографик яҙыуға йәки клавиатурала тексты ҡабул итеүгә күсә.

Морзе алфавитындағы символдарҙың нисек кодланыуын хәтерҙә ҡалдырыу бик ябай. Бының өсөн төрлө визуаль-ассоциатив таблицалар ярҙам итә ала, уларҙа алфавит хәрефтәре һәм һандар нөктәләр һәм һыҙыҡ рәүешендә һүрәтлә.[6] Әммә бындай уҡытыу Морзе кодын етерлек тиҙлек менән ҡабул итергә мөмкинлек бирмәй, сөнки нөктәләрҙе һәм тиреләрҙе иҫәпләү һәм һәр символдың тәржемәһе операторҙан артыҡ ҙур ваҡыт талап итә.

Ишетеү алымына өйрәтеү, йышыраҡ, билдәнең ритмик структураһын айырым нөктәләргә һәм һыҙыҡтарға бүлеп тормайынса, хәтерләргә мөмкинлек биргән һүҙ формалары ярҙамында башҡарыла. Билдәнең структураһы (йыр) тейешле оҙайлыҡ һәм интервалдар менән әйтелә торған шартлы телмәр билдәләренән тора. Һүҙ формаһы ла шундай уҡ рәүештә барлыҡҡа килә, тик һәр символ Морзе кодындағы ритмик структураһына тап килгән ижектәр һаны һәм оҙайлығы менән һүҙгә йәки фразаға сағыштырыла. Шул уҡ ваҡытта, хәтерләү ябайлығы өсөн, фразаның беренсе хәрефе йәки мәғәнәһе символ менән еңел ассоциацияланырға тейеш.[7]

Өйрәнеү барышында яңғыраш һәм символдың мәғәнәһе араһында ассоциатив-рефлектор бәйләнеш формалаша, был сағыштырмаса еңел Морзе алфавитын минутына 50-100 тамға тиҙлеге менән тапшырырға һәм ҡабул итергә мөмкинлек бирә, был уны практик радиоэлемтә ҡулланыу өсөн етерлек. Тиҙлектең артабанғы күтәрелеүе кешенең индивидуаль һәләтенә бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, ритм тойғоһо һәм музыкаль ишетеү һәләте үҫешкән кешеләргә уҡытыу еңелерәк бирелә.

Ғәмәлдә морзе кодының һәр билдәһенә тап килгән «мелодия» (мнемоник ҡылым формаһы) тип аталған мәрәйҙәр һәм даштар һанын һәм уларҙың эҙмә-эҙлелеге ятлана. «Көйләү» стандарт түгел, улар уҡыу мәктәбенә ҡарап үҙгәрергә йәки бөтөнләй ҡулланылмаҫҡа мөмкин (һуңынан стажер символдың «көйөн» ятлай). Профессиональ диңгеҙ радиооператорҙары араһында көйһеҙ уҡытыу ғәмәлгә индерелгән; өҫтәүенә, алфавитты «көйҙәр» менән ятлау ҡабул итеү тиҙлеген кәметкән аяуһыҙ ғәмәл тип һаналған.

Русский символ Латинский символ Код Морзе «Напевы»
А Звук A · − ай-даа, ай-ваа
Б Звук B − · · · баа-ки-те-кут, беей-ба-ра-бан
В Звук W · − − ви-даа-лаа, вол-чаа-таа
Г Звук G − − · гаа-раа-жи, гаа-гаа-рин
Д Звук D − · · доо-ми-ки, даай-ку-рить
Е (также и Ё) Звук E · есть
Ж Звук V · · · − я-бук-ва-жээ, же-ле-зис-тоо
З Звук Z − − · · заа-каа-ти-ки
И Звук I · · и-ди, ишь-ты
Й Звук J · − − − йес-наа-паа-раа, Йош-каа-роо-лаа
К Звук K − · − каак-же-таак, каак-де-лаа
Л Звук L · − · · лу-наа-ти-ки
М Звук M − − маа-маа, Маа-шаа
Н Звук N − · ноо-мер, наа-те
О Звук O − − − оо-коо-лоо
П Звук P · − − · пи-лаа-поо-ёт
Р Звук R · − · ре-шаа-ет, ру-каа-ми
С Звук S · · · си-ни-е, си-не-е, са-мо-лёт
Т Звук T таак, таам
У Звук U · · − у-нес-лоо, у-бе-гуу
Ф Звук F · · − · фи-ли-моон-чик
Х Звук H · · · · хи-ми-чи-те
Ц Звук C − · − · цаа-пли-наа-ши, цаа-пли-цаа-пли
Ч Ö − − − · чаа-шаа-тоо-нет, чее-лоо-вее-чек
Ш CH − − − − шаа-роо-ваа-рыы, шуу-раа-доо-маа
Щ Звук Q − − · − щаа-ваам-не-шаа, щуу-каа-жи-ваа
Ъ[8] Ñ − − · − − твёёр-дыый-не-мяяг-киий
Ы Звук Y − · − − ыы-не-наа-доо
Ь (также и Ъ) Звук X − · · − тоо-мяг-кий-знаак, знаак-мяг-кий-знаак
Э É · · − · · э-ле-роо-ни-ки, э-ле-ктроо-ни-ка
Ю Ü · · − − ю-ли-аа-наа
Я Ä · − · − я-маал-я-маал
Звук 1 · − − − − и-тооль-коо-оо-днаа
Звук 2 · · − − − две-не-хоо-роо-шоо
Звук 3 · · · − − три-те-бе-маа-лоо
Звук 4 · · · · − че-тве-ри-те-каа
Звук 5 · · · · · пя-ти-ле-ти-е
Звук 6 − · · · · поо-шес-ти-бе-ри
Звук 7 − − · · · даа-даа-се-ме-ри
Звук 8 − − − · · воо-сьмоо-гоо-и-ди
Звук 9 − − − − · ноо-наа-ноо-наа-ми
Звук 0 − − − − − нооль-тоо-оо-коо-лоо
Точка · · · · · · (· − · − · − ) то-чеч-ка-то-чеч-ка
Запятая · − · − · − (− − · · − − ) крю-чоок-крю-чоок-крю-чоок
Двоеточие − − − · · · двоо-ее-тоо-чи-е-ставь
Точка с запятой − · − · − · тоо-чка-заа-пя-таа-я
Скобка − · − − · − (− · − − · , − · − − · − ) скоо-бку-стаавь-скоо-бку-стаавь, скоо-бку-тыы-мнее-пи-шии
Апостроф · − − − − · крю-чоок-тыы-веерх-ниий-ставь
Кавычки · − · · − · ка-выы-чки-ка-выы-чки, ка-выы-чки-от-крыы-ли, ка-выы-чки-за-крыы-ли
Тире − · · · · − чёёр-точ-ку-мне-да-ваай, чёёр-точ-ку-ты-пи-шии
Косая черта − · · − · дрообь-здесь-пред-стаавь-те, доо-ми-ки-ноо-мер
Подчёркивание · · − − · −
Вопросительный знак · · − − · · вы-ку-даа-смоо-три-те, до-про-сии-лии-е-го, у-нес-лоо-доо-ми-ки, э-ти-воо-проо-си-ки
Восклицательный знак − − · · − − (− · − · − − ) оо-наа-вос-кли-цаа-лаа
Плюс · − · − ·
Знак раздела − · · · − рааз-де-ли-те-каа
Ошибка/перебой · · · · · · · · хи-ми-чи-те-хи-ми-чи-те, ше-стью-во-семь-со-рок-во-семь
@ · − − · − · со-баа-каа-ре-шаа-ет, со-баа-каа-ку-саа-ет
Конец связи · · · − · −

Цифрҙарҙың, тыныш билдәләренең һәм латин хәрефтәренең музыкаль яңғырашы аудиояҙмаһы.

Морзе алфавиты тапшырған беренсе хәбәр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Беренсе рәсми бәйләнеш 1844 йылдың 24 майында тапшырыла. Вашингтонда Юғары судтан Балтиморға бер һөйләмле телеграмма ебәрелә: «Алла нимә эшләне!»[9] Был хәбәр Чис китабынан Библия шиғырының аҙағы менән тап килә.[10][11]


  1. https://immaterieelerfgoed.be/nl/erfgoederen/Morsecode
  2. https://immaterieelerfgoed.be/nl/erfgoederen/Morsecode (нидерл.)
  3. Скляр Б. Цифровая связь. Теоретические основы и практическое применение. Пер. с англ. — М.: Издательский дом «Вильямс», 2003, 1104 с., С. 39. ISBN 978-5-8459-0497-3
  4. Тактильная передача времени на Apple Watch. Сайт Apple. Дата обращения: 30 май 2022.
  5. M.1677 : International Morse code. Дата обращения: 23 апрель 2014. Архивировано 6 ноябрь 2012 года.
  6. Н. Папков, Е. Савицкий, Е. Юрьев Учим азбуку Морзе (рус.) // Моделист-Конструктор : журнал. — 1985. — № 3. — С. 45—46. — ISSN 0131-2243.
  7. В. Ш. Набиев. Радиотелеграфия. Методические указания по изучению дисциплины.. — Ульяновск: УВАУ ГА(И), 2010. — 24 с.
  8. Для твёрдого знака применялось также сочетание «. — — . — .». Сейчас практически всегда вместо Ъ передают Ь.
  9. Первое телеграфное сообщение. Библиотека Конгресса США. Дата обращения: 11 август 2017. Архивировано 15 июль 2017 года.
  10. Перевод Короля Иакова. Числа 23:23. Библия Онлайн. Дата обращения: 11 август 2017. Архивировано 11 август 2017 года.
  11. Русский Синодальный Перевод. Числа 23:23. Библия Онлайн. Дата обращения: 11 август 2017. Архивировано 11 август 2017 года.