Селевкидтар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Селевкидтар — эллин дәүләте хакимдары династияһы, Искәндәр Зөлҡәрнәй диадохы Никатор Селевк нигеҙ һалған (б. э. т. 312 — 83, 68—б. э. т. 64).

Селевк I Никатор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ипса янындағы алыштан (б. э. т. 301) һуң Бөйөк Искәндәр державаһынбүлеү; Һары төҫ менән Селевкидтарҙың Сүриә империяһы биләмәләре күрһәтелгән

Бөйөк Искәндәр үлгәндән һуң, македон регенты Пердиккиның иң яҡын ярҙамсыһы Селевк (б. э. т. 353 — б. э. т. 281), атлыларҙың (хилиарх) төп етәкселәренең береһе, ныҡлы характерлы һәм ғәжәйеп физик көскә эйә, үткер һәм һаҡ кеше була. Ул, бигерәк тә ғәжәйеп батырлығы менән айырылып торған Гидасп янындағы алыштан һуң, Искәндәрҙең һәм уның ғәскәренең яратыуы һәм ышанысы менән файҙаланған. Пердикканың Мысырға (б. э. т. 321) уңышһыҙ походы ваҡытында, Нил аша сыҡҡанда македон ғәскәренең бер өлөшө һәләк булғанда, Селевк Пердиккаға ҡаршы бола башлаусыларҙың береһе була, һәм Пердикка ихтилал ҡорбаны.

Селевкидтарҙың төп дәүләтенә нигеҙ һалыныуы: диадохтар һуғыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Еңеүселәр, өлкәләрҙе үҙ-ара бүлеп ала, өҫтәүенә, Селевк Кассандр улы Антипатров файҙаһына хилиарх вазифаһынан баш тарта һәм вавилон сатрапияһын ала. Әммә тиҙҙән уға Полиперхон Азия наместнигы итеп тәғәйенләгән батша династияһы хоҡуҡтары һаҡсыһы Эвмен менән көрәшергә тура килә. Антигон, был көрәштә Селевктың союздашы, Эвменды еңә, шул арҡала ҙур байлыҡты һәм хәрби көстәрҙе ҡулында туплай ала. Антигон, бөтә Азияны баҫып алырға иҫәп тотоп, Селевкты союздашы итеп түгел, ә буйһонған итеп күрә һәм Вавилонды биләргә әҙерләнә.

Селевк Вавилониянан ҡасып китә һәм, Антигон яуланған ерҙәрҙе ҡабат ҡайтарыуҙы талап итер тип, Птолемей, Лисимах һәм Кассандр менән килешеү төҙөй. Союздаштары Антигондан Азияла йыйған хазиналарҙы бүлеүҙе һәм уларҙың өлкәләр буйынса ҡуйған дәғүәләрен ҡәнәғәтләндереүҙе талап итә. Антигон баш тартҡанлыҡтан, һуғыш башлана. Птолемей Антигондың улын, Деметрийҙы, Газа (б. э. т. 312 йыл) янындағы алышта тар-мар иткәндән һуң, Селевк Птоломейҙан ҙур булмаған ғәскәр отрядын ала һәм үҙенең сатрапияһын ҡайтарып алырға көсөн йүнәлтә. Карр ҡәлғәһен яулағандан һуң, гарнизон ҡәлғәләре, төрлө өлкәлә вавилон урында тора, хакимдар уны үҙе таныманы. Вавилонда ул өйәнәге алынып, еңеүсе Никанор, элекке сатра Вавилония, сузиана яулап, Мидия, Ирандың Фарсы һәм көнсығыш. Йомшаҡ арҡаһында һәм ғәҙел, хаким булараҡ, ул Селевк айырылып, шатлыҡ менән уны ҡабул провинцияһы халҡын буйһондороу: шулай итеп Селевкидтар дәүләте барлыҡҡа килә.

Селевкидтарҙың Иртә дәүләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Селевк I Никатор күренекле администратор һәм белемле хаким була. Ул яҡынса 75 ҡалаға нигеҙ һала, шулар иҫәбендә 16 Антиохия (атаһының исеменән), туғыҙ Селевкия, өс Апамея, бер Стратоникея, биш Лаодикия була; башҡа ҡалаларға Александр исеме, македон һәм грек ҡалалары исеме бирелгән, йәки Селевктың еңеүҙәре хөрмәтенә аталған. Батшалыҡтың баш ҡалаһы уңдырышлы ерҙә, диңгеҙҙән алыҫ булмаған Оронта йылғаһы буйында уырнлашҡан Антиохия ҡалаһы була. Идара итергә уңайлы булһын һәм болалар булдырмау маҡсатынан, империя 72 ҙур булмаған сатрапияларға бүленгән, шуларҙың иң әһәмиәтлеһе 4: Антиохия, Селевкия, Апомея һәм Лаодикия ҡалалы Киликияның көньяҡ-көнсығышы, Комагенаның көньяҡ өлөшө һәм Юғары Сүриәне үҙ эсенә алған Селевкида булған.

Ошо дүрт ҡала буйынса Селевкида шулай уҡ Тетраполь (Страбон) тип аталған. Ҙур монархияның әһәмиәтле ҡалалары: Ороп, Зевгма, Бамбика-Гиераполь, Амфиполь, Бероеа, Эдесса (Тигр һәм Евфрат араһында), Селевкия (Тигрҙа), Мидияла Эвроп, Парфияла Каллиопа һәм Гекатомпил. Селевк төҙөгән ҡалаларҙың кпселеге Урта диңгеҙ һәм Һиндостан, Оронт һәм Вавилон араһында ятҡан. Был ҡалалар, грек полистары кеүек үҙидара менән файҙаланған, әммә грек булмаған халыҡтар ҡәбилә кенәздәренә яһаҡ түләгән өлкәләр ҙә булған.

Илдең иҡтисади үҫешенә ярҙам иткән факторҙарҙың береһе сауҙа була. Тигрҙағы Селевкия Урта диңгеҙҙе Һиндостан менән тоташтырыусы юлда төп сауҙа үҙәге була. Кесе Азияның көнбайыш өлөшөндә (Вифиния, Пергам һ. б. өлкәләр һәм ҡалаларҙы индермәй) шулай уҡ Селевкидтар хакимлыҡ иткән. К числу главных городов этой части Монархияның был өлөшөндәге төп ҡалалар — Лампсак һәм Смирна.

Антиох Сотер I, Антиох Теос II, Кесе Азияла һәм көнсығыш сатрапияларындағы биләмәләре юғалыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Селевк Каллиник II һәм Селевк Сотер III (Керавн) — биләмәләрен тергеҙергә тырышыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөйөк Антиох III — көнсығыш сатрапияларының ваҡытлыса буйһоноуы һәм Рим менән бәрелеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һуңғы Селевкидтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • династияны бүлеү:
Деметрий II Никатор линияһы Антиох VII Сидет линияһы
* Селевк V (б. э. т. 126 — б. э. т. 125),
* Клеопатра Теа (б. э.т. 126 — б. э. т. 120), башта бер, һуңынан улы Антиох VIII менән
* Антиох VIII Эпифан Филометор Каллиник (Грип) (б. э. т. 125 — б. э. т. 96), * Антиох IX Филопатор (Кизикский) (б. э. т. 116 — б. э. т. 95),
* Селевк VI Епифан Никатор (б. э. т. 96 — б. э. т. 95), * Тәҡүәле Антиох X (б. э. т. 94 — б. э. т.),
* Антиох XI Филадельф (б. э. т. 92),
* Филипп I Филадельф (б. э. т. 92 — б. э. т. 83), игеҙәк ир туғаны һәм Антиох XI идаралашсыһы, ул һәләк булғандан һуң — үҙе
* Деметрий III Филопатор (Эвкер) (б. э. т. 95 — б. э. т. 88),
* Антиох XII Дионис (б. э. т. 89 — б. э. т. 84), * Клеопатра Селена I (б. э. т. — б. э. т. 83), үҙенең улы Антиох XIII һәм уның мәнфәғәттәре өсөн
  • антиохлылар туғандаштар ҡанын ҡойған һуғыштарҙан арып, тәхеткә теләһә емде, хатта тиранды ултыртырға әҙер була.
  • Әрмән Тигран II (б. э. т. 83 — б. э. т. 69), Селевк VII Кибиозакт, хакимлыҡ итеүе осоро теүәл билдәләнмәгән
  • Селевкидтар династияһын тергеҙеү:
* Антиох VII Сидет линияһы * Деметрий II Никатор линияһы
* Антиох XIII Дионис Каллиник (б. э. т. 68 — б. э. т. 64), * Филипп II Филоромэй (б. э. т. 65 — б. э. т. 64).

Б. э. т. 162 йылдан б. э. т. 125 йылға тиклем сүриә тәхете, Сүриә ике айырым батша хакимлыҡ иткән ике өлөшкә: Киликия мнән бергә төньяҡ Сүриәгә һәм Келесүриә менән Финикияға бүленгәнгә тиклем бер туҡтауһыҙ ҡулдан ҡулға күскән.

Эмес кенәзе Антиох XIII батшаны үлтергәндән һуң, Бөйөк Помпей б. э. т. 64 йылдың көҙөндә Сүриәне яулай һәм уны Боронғо Рим провинцияһына әйлнәдерә.

Сүриә мәҙәни яҡтан эллинистик монархиялар рәтендә мөһим урын биләгән һәм ҡайһылыр сифатта Птолемей монархияһынан өҫтөнлөклөрәк булған. Сүриә хакимдары Лагидтарға ҡарағанда күпкә эшлеклерәк булған; халыҡ тырым-тырағай түгел, ә общиналарға ойошоп йәшәй, матди һәм мәҙәни яҡтн көнсығыштыҡына ҡарағанда грек-македон элемеы өҫтөнлөклөрәк була. Грек бойондороҡһоҙ ҡалалары менән бер рәттән үҙаллы тормош көткән көнсығыш общиналары була (мәҫәлән, йәһүд)

Антиохия Рим һәм Александриянан ҡала өсөнсө цивилизация һәм мәғрифәт үҙәге була. Унда бик күп бай ҡорамдар, портиктар, мунсалар, театрҙар, сәнғәт әҫәрҙәре була; Антиохияла китапхана Антиох XIII хакимлығы осоронда булдырыла.

Тигрҙағы Селевкия Сүриә батшалығының тағы бер мөһим үҙәге булып торған.

Сүриәлеләр йәне аҡылға эйә булһа ла, төрлө рәхәтлектәргә һәм әхлаҡи аҙғынлыҡҡа тартыла; Антиох IV Епифан сүриә характерының типик өлгөһөн кәүҙәләндерә [1][2][3] (175—164; Athen, 5, 93; см. Holm, «Griechische Geschichte», IV т., 20 гл., 1894). Селевкиданан тыш, грек мәҙәниәте Киликияла һәм Финикияла таралған була; был өлкәләрҙә урынлашҡан грек ҡалалары «изге һәм тейелмәҫ һаналған». Был тейелмәҫлектең юридик нигеҙен билдәләүе ҡыйын; һуңғы Селевкид хакимдарына тоғро ҡалған әһәмиәтле ҡалаларҙың күпселеге ҙур сикләүҙәр менән тормошҡа ашырылған самодержавие власын хуплаған.

Шәжәрә ағасы[4][үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Антиох
 
Лаодика
 
Спитамен
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Антипатр ҡыҙы Фила
 
Деметрий I Полиоркет
 
Селевк I Никатор
Царь 305–281
 
 
Апама
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Селевк I улы Ахей
 
Сүриә Стратоникаһы
 
 
 
 
Антиох I Сотер
Царь 281–261
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ахей улы Андромах
 
 
 
 
Антиох II Теос
Царь 261–246
 
Лаодика I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
полководец Ахей
Царь 220–213
 
 
Лаодика II
 
Селевк II Каллиник
Царь 246–226
 
Антиох Гиеракс
Царь 240–228
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Селевк III Керавн
Царь 226–223
 
Бөйөк Антиох III
Царь 223–187
 
Лаодика III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Антиох III улы Кесе Антиох
 
Селевк IV Филопатор
Царь 187–175
 
Лаодика IV
 
Антиох IV Эпифан
Царь 175–163
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Лаодика V
 
 
 
Деметрий I Сотер
Царь 161–150
 
Антиох V Евпатор
Царь 163–161
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Александр I Балас
Царь 150–146
 
Клеопатра Тея
Царица. 125–121
 
Деметрий II Никатор
Царь 145–125
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Антиох VII Сидет
Царь 138–129
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Антиох VI Дионис Эпифан
Царь 144–142
 
Селевк V Филометор
Царь 126–125
 
Антиох VIII Грип
Царь 125–96
 
Клеопатра VI
 
 
 
Антиох IX Кизикский
Царь 116–96
 
Клеопатра IV
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Селевк VI Эпифан Никатор
Царь 96–95
 
Антиох XI Филадельф
Царь 95–92
 
Филипп I Филадельф
Царь 95–83
 
Деметрий III Эвкер
Царь 95–88
 
Антиох XII Дионис
Царь 87–84
 
 
 
Антиох X Евсеб Филопатор
Царь 95–83
 
Клеопатра Селена I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Филипп II Филоромэй
Царь 69–63
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Антиох XIII Дионис Каллиник
Царь 69–64


Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сүриә батшалары
  • Селевкидтар армияһы
  • Селевкидтар эраһы

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Селевкиды Ҡалып:Эллинистические правители Ҡалып:История Афганистана