Суксун (Пермь крайы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡала тибындағы ҡасаба
Суксун
Суксун.jpg
Герб
Герб
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Пермь крайы

Муниципаль район

Суксун

Координаталар

57°08′50″ с. ш. 57°23′48″ в. д.HGЯO

Нигеҙләнгән

1651

Ҡала тибындағы ҡасаба с

1933

Халҡы

8158[1] кеше (2016)

Телефон коды

+7 34275

Почта индексы

617560

Һанлы танытмалар
Автомобиль коды

59, 81, 159

ОКАТО коды

57 251 551

ОКТМО коды

57 651 151 051

Рәсми сайт

suksun.ru

Суксун (Рәсәй)
Суксун
Суксун
Суксун (Пермь крайы) (Пермь крайы)
Суксун

СуксунПермь крайының көньяҡ-көнсығышында ҡала тибындағы ҡасаба, Суксунчик йылғаһы буйында урынлашҡан. Суксун районының административ үҙәге[2], шулай уҡ Суксун ҡалаһы ҡала округының административ үҙәге[3]. Рәсәйҙең тарихи ҡалалары исемлегенә ингән булған (2002 йылғы исемлек). Тәүге тапҡыр йылъяҙмаларҙа 1651 йылда яҙылып үткән, 1933 йылдан ҡала тибындағы ҡасаба статусына эйә. Ҡасаба тарихы Суксун заводы менән тығыҙ бәйле, ул 1727 йылдан алып эшләй һәм әле лә оптик-механика заводы булараҡ эшләп килә.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡасаба атамаһы Суксун йылғаһы исеменән бирелгән. Был атама башҡорт йәки татар теленән килә һәм һыуыҡ һыу тигәнде аңлата[4].

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Суксун Пермь крайының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Пермдән 134 саҡрым алыҫлыҡта һәм Свердловск өлкәһе сигенән 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡасаба Суксун (Сылва йылғаһының һул ҡушылдығы) эргәһендә урынлашҡан. Суксун заводы төҙөлгәндә, быуа быуыла, уның көнсығыш яры буйлап ҡасаба үҫә, ә ҡапма-ҡаршы яҡта Сылва һыртының битләүе ята, унан ҡасабаға матур күренеш асыла. Завод төҙөлгәс, Суксун йылғаһы ике йылғаға бүленә: Суксунчик (быуа һәм тамағы араһында) һәм Сандутка (быуанан өҫкө өлөшө).

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1651 йылда тәүге тапҡыр йылъяҙмала иҫкә алына[5].

1723 йылда Берг-коллегия "Невьян камиссары Никита Демидовтан" Суксун йылғаһында баҡыр иретеү заводын төҙөүгә ғариза ҡабул итә. Суксун баҡырын эшкәртеү 1724 йылда уҡ башлана, ә 1725 йылдың ғинуарында сәнәғәтсе Акинфий Демидов башҡармаһында баҡыр иретеү заводы һалына, ул 1727 йылдың 11 авгусында эшен башлай һәм 1729 йылдың 15 ғинуарынан алып тулы ҡеүәттә эшләй. Завод дәүләт заказы өсөн таҙартылған баҡырҙан башҡа, эске баҙарҙа һатыу өсөн сортлы баҡыр ҙа етештерә[6].

Артабанғы йылдарҙа Суксун заводында ҡыңғырау ҡойоу һәм еҙ етештереү өсөн "таш фабрикаһы"; баҡыр һәм еҙҙән һауыт-һаба, көнкүреш һәм сиркәү кәрәк-яраҡтары етештереү фабрикаһы; самауырҙар етештереү фабрикаһы барлыҡҡа килә. 1841 йылда бында Уралда беренсе "Никита Демидов" исемле тимер корпуслы пароход төҙөлә һәм һыуға сафҡа индерелә.

Һуңыраҡ Суксун заводында тимер сүкеш етештереү башлана, 1864 йылға был предприятие өсөн төп производствоға әйләнә. Суксунда тау сәнәғәте идаралығының баш контораһы була. Ул Суксун, Бымовский, Ашапский, Иҫке Уткин һәм башҡа заводтарҙы берләштерә. 1847 йылда Суксун заводы дәүләт ҡаҙнаһына һатыла, ә 1848-1893 йылдарҙа йыш ҡына хужаларҙы алмаштырв, шул иҫәптән ике тапҡыр Демидовтар милкенә кире ҡайтарылған.

Крепостнойлыҡ хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң Суксунда самауырҙар һәм башҡа баҡырҙан һауыт-һаба етештереү буйынса күп оҫтаханалар барлыҡҡа килә. Иң билдәле оҫтаханалар—Маношин, Панфилов, Шерлаимов, Семковтыҡылар була. Уларҙың эштәре төрлө күргәҙмәләрҙә миҙалдар ала, ә Г. Н. Помыткиндың самауырҙары 1900 йылда Париж ҡалаһында Бөтә донъя күргәҙмәһендә күрһәтелә[7].

1893 йылда Суксун заводы Пермь пароходсылары ағай-энеләр Каменскийҙар һатып ала. Был ваҡытта завод күрше райондарҙан килтерелгән суйын эшкәртә. Мәғдәнде ташыуы ауыр булыуы арҡаһында, етештерелгән суйын бик ҡыйбатлы булған. Тимер юлы һалыу мәсьәләһе күтәрелгән, әммә кире хәл ителгән. Шулай итеп тимер етештереү йылдан-йыл кәмеп 1913 йылда туҡтатылған. 1915 йылдан алып 1917 йылға тиклем Суксун заводында әрме поход ашханалары өсөн ҡаҙандар етештереү менән шөғөлләнгән.

1927 йылда национализацияланған заводта Ҡыҙыл армияның санитар идаралығы өсөн медицина аппаратураһы— автоклавтар етештереү яйға һалына[8].

1933 йылдың 20 июнендә Суксун ҡала тибындағы ҡасаба статусына эйә була[9].

1941 йылдың йәйендә Суксун заводының төп профилен үҙгәрткән Витебск күҙлек етештереү фабрикаһы эвакуациялана. СССР-ҙың Халыҡ-ара Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡушыуы буйынса завод линзалар һәм һаҡлағыс күҙлектәр етештерә башланы. 1956 йылда завод тулыһынса линза һәм күҙлектәр сығарыуға күсә. Шуның менән бәйле ул "Суксунский оптико-механический завод" тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта завод шәхси һаҡланыу саралары (һаҡлағыс күҙлектәр, каскалар, наушниктар һәм башҡалар) сығара[10].

1969 йылдың 4 июлендә Суксунда "Электроприбор" заводы асыла. 1993 йылдан - "Суксунский самовар" акционерҙар йәмғиәте асыла,әммә 2006 йылда килем килтермәү менән бәйле ябыла.

1924 йылдан алып Суксун районының административ үҙәге булып тора[11]. Шулай уҡ Суксун ҡала округы муниципаль берәмек үҙәге булып тора (2019 йылға тиклем - Суксун муниципаль район)[12].

Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе
1959[13]1970[14]1979[15]1989[16]2002[17]2006[18]2007[18]2009[19]
77318487881988828495840084008312
2010[20]2012[21]2013[22]2014[23]2015[24]2016[1]
802279868090812081578158


Экономика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Суксун оптик-механик заводы
  • «Ключи» курорты
  • «Суксунский хлеб» предприятиеһы
  • «Пермэнергосбыт» предприятиеһы

Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Самауыр һәйкәле
  • Суксун тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы
  • Плакун шарлауығы
  • Курорт «Ключи»
  • Суксун быуаһы
  • Карст соҡорҙары
  • Пётр һәм Павел сиркәүе (1798)[25]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Численность постоянного населения Пермского края по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года и в среднем за 2015 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 март 2016. 30 март 2016 тикшерелгән.
  2. В рамках административно-территориального устройства Пермского края.
  3. В рамках муниципального устройства Пермского края.
  4. Суксун, Суксунский район, посёлок городского типа / Энциклопедия «Пермский край». enc.permculture.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 март 2016. 15 июль 2019 тикшерелгән.
  5. Ҡалып:Книга:Урал: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия
  6. «Железная империя» Демидовых в XVIII веке (часть 2)  (рус.). Всe нoвoсти Нижнегo Тaгилa (2014-06-17). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 июль 2019. 15 июль 2019 тикшерелгән.
  7. Александр Попов. Самовары Урала. — Москва: Хобби Пресс, 2021. — С. 12-13. — 104 с. — ISBN 978-5-904792-55-8.
  8. «РОСОМЗ» - История. www.rosomz.ru. 15 июль 2019 тикшерелгән. 2019 йылдың 15 июль көнөндә архивланған.
  9. Государственный архив Пермского края — Пермский край «День за днем». Июнь, сохранено web.archive.org
  10. «РОСОМЗ» - Виды продукции. www.rosomz.ru. 15 июль 2019 тикшерелгән. 2019 йылдың 15 июль көнөндә архивланған.
  11. «Об административно-территориальном устройстве Пермского края» (с изменениями на 20 июня 2019 года), Закон Пермской области от 28 февраля 1996 года №416-67. docs.cntd.ru. 4 август 2019 тикшерелгән.
  12. «Об образовании нового муниципального образования Суксунский городской округ», Закон Пермского края от 23 февраля 2019 года №358-ПК. docs.cntd.ru. 15 июль 2019 тикшерелгән.
  13. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  14. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  15. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  16. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  17. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  18. 18,0 18,1 Оценка численности постоянного населения Пермского края в разрезе муниципальных образований на 1 января 2006 (погрешность 150 человек) и 2007 (погрешность 50 человек) годов. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2015. 25 ғинуар 2015 тикшерелгән.
  19. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  20. ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 сентябрь 2014. 10 сентябрь 2014 тикшерелгән.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  22. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  23. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  24. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  25. [1]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]