Ҡатнашыусы:Рашат Якупов/Баш бит

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Википедияға рәхим итегеҙ!

Википедия — һәр кем ҡатнаша алған ирекле энциклопедия. Һәр кем, шул иҫәптән һеҙ ҙә,
был проект бүлегенең ҡатнашыусыһы һәм яҙыусыһы була алаһығыҙ.

Башҡорт Википедияһында 52 503 мәҡәлә бар.

Һайланған мәҡәлә

Арифметика Ганс Себальд Бехам, XVI быуат

Арифме́тика (бор. грек. ἀριθμητικήἀριθμός «һан» һүҙенән) — математиканың һандарҙы, улар араһындағы бәйләнеште һәм үҙсәнлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Арифметиканың өйрәнеү предметы булып һандар (натураль, бөтөн, рациональ, ысын, комплекслы һандар) һәм уларҙың үҙсәнлектәре тора. Арифметикала үлсәүҙәр, иҫәпләү ғәмәлдәре (ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү) һәм иҫәпләү ысулдары ҡарала. Айырым бөтөн һандарҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеү менән юғары арифметика, йәки һандар теорияһы шөғөлләнә. Теоретик арифметика һан төшөнсәһенә билдәләмә биреүгә һәм анализлауға иғтибар бүлә, ә формаль арифметика предикаттарҙың (логик хәбәр) һәм аксиомаларҙың логик төҙөлөштәренә таянып эш итә. Арифметика иң боронғо һәм иң мөһим математик фәндәрҙең береһе; ул алгебра, геометрия һәм һандар теорияһы менән тығыҙ бәйләнгән.

Арифметиканың барлыҡҡа килеүенең сәбәбе булып иҫәпләүҙәргә һәм ауыл хужалығын үҙәкләштергәндәге мәсьәләләр менән бәйле иҫәп-хисапҡа практик мохтажлыҡ тора. Фән хәл итеүҙе талап иткән мәсьәләләр менән бергә үҫешә. Арифметиканың үҫешенә грек математиктары ҙур өлөш индерә — атап әйткәндә, философтар-һандар ярҙамында донъяның бөтә законлыҡтарын аңларға һәм тасуирларға тырышыусы пифагорсылар.

Урта быуаттарҙа арифметиканы, неоплатониктарға эйәреп, ете азат сәнғәт тип аталғандар иҫәбенә индергәндәр. Ул осорҙа арифметиканы төп практик ҡулланыу өлкәһе булып сауҙа, навигация, төҙөлөш тора. Ошоноң менән бәйле, тәү сиратта геометрик төҙөүҙәр өсөн кәрәк булған иррациональ һандарҙы яҡынса иҫәпләүҙәр ҙур әһәмиәткә эйә була. Арифметика бигерәк тә Һиндостанда һәм ислам илдәрендә йылдам үҫешә, уларҙан математик белемдең өр яңы ҡаҙаныштары Көнбайыш Европаға үтеп инә; Рәсәйҙә математик белем менән «гректарҙан да, һәм латиндарҙан да» танышалар.

Яңы осор тыуыу менән диңгеҙҙә йөҙөү астрономияһы, механикаһы, ҡатмарлашҡан коммерция иҫәпләүҙәре иҫәпләү техникаһына яңы талаптар ҡуя һәм арифметиканың артабанғы үҫешенә этәргес була. XVII быуат башында Непер логарифмдарҙы уйлап таба, ә аҙаҡ Ферма һандар теорияһын арифметиканың үҙ-аллы бүлеге итеп сығара. Быуат аҙағына иррациональ һан тураһында рациональ яҡынлауҙар эҙмә-эҙлелеге булараҡ төшөнсә формалаша, ә артабанғы йөҙ йыллыҡ дауамында Ламберттың, Эйлерҙың, Гаусстың хеҙмәттәре арҡаһында арифметика комплекслы дәүмәлдәр менән ғәмәлдәрҙе үҙ эсенә ала, һәм хәҙерге заман күренешен ала.

↪ дауамы…

Бөгөнгө рәсем

    

Категориялар

Exquisite-xine.png
Мәҙәниәт

Ағымдар · Тел · Дин · Әҙәбиәт · Мәғариф · Күңел асыу · Ашау-эсеү · Фәлсәфә · Йолалар · Музейҙар · Музыка · Мифология · Медиа · Уйындар · Спорт · Сәнғәт · Кино · Туризм

 
Exquisite-kspread.png
Белем, Математика һәм Тәбиғәт

Арифметика · Археология · Биология · Фән кешеләре · Компьютер · Иҡтисад · Физика · Астрономия · Геология · Химия · Медицина · Социаль фәндәр · Психология · Космос

Crystal Clear app Login Manager.png
Йәмғиәт

Ғаилә · Антропология · Мәғариф · Иҡтисад · Фәлсәфә · Финанс · Хоҡуҡ · Хөкүмәт · Элемтә · Эш · Шәхестәр · Халыҡтар · Сәйәсәт · Һаулыҡ · Социология · Һуғыштар ·

 
Exquisite-battery plugged.png
Технология

Биотехнология · Компьютер · Электроника · Интернет · Инженерлыҡ · Архитекторлыҡ · Нанотехнология · Атом технологияһы · Телекоммуникация · Транспорт · Етештереү

Exquisite-kwrite.png
Дин һәм Фәлсәфә

Дин кешеләре · Фәлсәфи ағымдар · Философтар · Христианлыҡ · Ислам · Мифология ·

 
Exquisite-opera.png
География һәм Тарих

Картография · Климат · Райондар · Ҡитғалар · Ауылдар · Парктар · Ҡалалар · Тәҡүим · Илдәр · Ер аҫты · Ер йөҙө

Ай проекты

Physical world.jpg Был ай Һәр тел бүлегендә булырға тейеш мәҡәләләр бүлегендәге География темаһы буйынса уртаҡ эштә ҡатнашырға саҡырабыҙ.