Һары ла сәс (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Һары ла сәс
Жанр халыҡ йыры[d]
Автор Халыҡ
Әҫәрҙең теле башҡорт теле

Һары ла сәс (Һарылай сәс, Гөлбаҙыян) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йырҙы тауыш һәм фортепиано өсөн Р. Ҡасимов эшкәрткән.

Риүәйәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғата Сөләймәновтың ғилми мираҫынан.

Яу ҡайтарырға йыйылған һыбайлыларға йөҙ башы Ишнияз оҙатырға килеүселәргә ике сәғәт миһелләт бирелеүе тураһында иғлан итә, йәғни хушлашыу сараһына саҡыра. Оҙата килеүселәр һыбайлы егеттәргә бүләк итеп ҡулъяулыҡтар, янсыҡтар, йөндән бәйләнгән бирсәткәләр, ойоҡбаштар, ә ҡайһы берҙәре вәғәҙә бүләге итеп балдаҡ, йөҙөк, беләҙек бирешеүҙәр башлана. Олораҡ яугирҙар көрәгәләр янына килеп, ҡымыҙ эсә башлаған, ә йәштәре ҡыҙ-ҡырҡын менән уҡмашып уйын-көлкө башлап ебәргәндәр. Шул саҡ, ҡурайға ҡушылып, бер ҡатын, бер яугирға ҡымыҙ биреп, йырлаған, ти:

Ирәндеккәй тауы бигерәк яҡшы,
Тауҙы букуйлап үткән юл яҡшы.
Алтын менән көмөш сыҡҡан ерҙән
Тыуған ғына үҫкән ил яҡшы.
Атҡа ғына менһәң, ай, ат яҡшы,
Ергә генә төшһәң, ер яҡшы.
Илкәйенә ингә яуға ҡаршы
Ат ярһытып сапҡан ир яҡшы.
Ҡарағай ҙа үҫер, ай, йәм өсөн,
Бал ҡорттары осор бал өсөн,
Яман ирҙәр үлер, ай, мал өсөн,
яҡшы ирҙәр үлер дан өсөн,

Бөтә халыҡ уның һүҙҙәрен ҡеүәтләгән. Егет был ҡатынға яуап итеп һуҙып ебәргән:

Йырҙар яҙҙым Урал ҡаяһына,
Иҫтәлектәр булып ҡалһын, тип.
Яуҙа йөрөп иҫән ҡайталмаһам,
Урал тауы иҫкә алһын тип.
Урал ғына ҡошо, ай, һандуғас,
Ат менгәндә моңло һайраның,
Ҡындан алып алмас ҡылысымды
Урал ташҡайына ҡайраным.
Ҡарағай ҙа үҫер, ай, йәм өсөн,
бал ҡорттары осор бал өсөн,
Яман ирҙәр үлер, ай, мал өсөн,
Яҡшы ирҙәр үлер дан өсөн,

Табындан тороп, ҡулына алдыр алып бер әбей ғәскәргә ҡымыҙ биреү алдынан һамаҡлаған, ти:

Илгә килеп яу баҫһа,
Ил батыры лаф орор.
Уҡ-һаҙағын ҡулына алып,
Осҡан кеүек атылыр.
Илдең батыр булғаны
Тауҙың ташын аҡтарыр.
Илде терәк иткәне
Яуҙы тар-мар килтерер.

Ҡымыҙҙы бер тынанан эсеп алып, егет дауам иткән, ти:

Ҡыҙыл ғына менән Яйыҡ һыуы
Салт-аяҙ көнө булмай, туңмай ҙа.
Беҙ китә лә тип үк иламағыҙ,
Илаһағыҙ, юлым уңмай ҙа!
Беҙ китәбеҙ инде, ай, үҙебеҙ,
Алыҫ ҡалыр тыуған илебе.,
Беҙ ҡайта тип үк, ҡарай-ҡарай,
Тилмерер ҙә ике күҙегеҙ.
Атҡа мендек, ай, үҙебеҙ,
Ҡалманымы әйтер һүҙегеҙ?
Ҡалһа ҡалһын әйтер һүҙҙәрегеҙ
Сабырһыҙ ҙа булмаң үҙегеҙ.

Ҡурайсылар хушлашыу йырын һуҙып ебәргән. Шул саҡ Гөлбаҙыян ҡулындағы тәгәс менән Ишниязға, хушлашыу билдәһе тип, ҡымыҙ биргән. Ҡымыҙҙың яртыһын эсеп, егет ҡыҙына былай тип өндәшкән:

Ҡалырһың да, йәнем, ай, ҡалыһың,
Ҡамыштарҙан күпер һалырһың.
Һары ла сәсең үреп һал да,
Мин киткәнде күреп ҡал.
Һөттән ап-аҡ беләккәйҙәреңде
Кем күкрәккәйенә һалырһың?

Йырлап бөткәс тә, Ишнияз атына һикереп меңгән дә, һарылай сәсе менән хушлашып, яуға киткән[1].

Гөлбаҙыяндың саялығын, күмәк кеше араһында үҙенең хистәрен егеткә күрһәткәнен оҡшатмаған мулла ҡыҙҙың ағаһын уны сит ауылға кейәүгә биреүгә күндерә. Ҡыҙҙы Ишнияз үлгән тип алдайҙар, Гөлбаҙыянға Ишнияздың һуңғы хаты тип биргән хатта «һары ла сәсем» һүҙҙәрен күргәс, ҡыҙ ышана. Бик күп батырлыҡтар күрһәтеп, күкрәгенә көмөш миҙал тағып Ишнияз тыуған яҡтарына ҡайта. Бер нимәгә ҡарамайынса, ул һөйгән ҡыҙы Һарылай сәсен айыртып алып ҡайта. Мулла уға ялалар яғып, губернаторға мөрәжәғәт итә, әммә тегеһе Ишнияздың батырлығын иҫтә тотоп: «Белокураяң менән рәхәтләнеп йәшә», тигән, ә мулла әфәндегә һалдатҡа теймәҫкә ҡушҡан.

Йырҙың тексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡыҙ:

Түңәрәккәй күлдә, ай, дүрт өйрәк,
Мәргән дә үк булһаң, ат, егет,
Ҡара ла ҡашым, ыласыным,
Йәш йөрәгең баҫылһын.
Мал биреп үк һөйгән йәрең түгел,
Таң һыҙылып килә лә, ҡайт, егет.

Егет

Түңәрәккәй күлдә, ай, дүрт өйрәк,
Мәргән үк булһам да, атмайым.
Һары ла сәсем, ҡыйғас ҡашым,
Йәш йөрәгем баҫылмай.
Таң һыҙылыу түгел, ҡояш батһын,
Таңһыҡтарым ҡаемай ҡайтмайым.

Ҡыҙ:

Ҡыҙарып та таңдар ата икән.
Егет танһыҡтары ҡана икән.
Үпкәләмә, ҡара ҡаш, әйткәнгә,
Үкенерһең һары сәс киткәнгә.
Мәргән генә егеттең һүҙкәйе
Йөрәктәргә уттар һала икән.

Егет

Ултырсы ла, сәсең бер үрәйем,
Торсо, һары сәс, буйың күрәйем.
Һары ла сәсең үреп һал да
Оҙатып уҡ тороп ҡал.
Сәскенәйең оҙон, буйың һылыу.
Һөйгәнеңде нисек беләйем?

Ҡыҙ:

Көмөш йөҙөгөңдө һурып бир,
Йәнем алып ҡалды тиерһең.
Һары ла сәсем үрермен дә,
Һине йәндәй күрермен.
Яҡын килсе, йәнем, бер үбәйем,
Һөйгәнемде шунан белерһең.

Егет

Түңәрәккәй күлдә, ай, дүрт өйрәк,
Мәргән үк булһам да, атмайым.
Үпкәләмә, Һары сәс, һүҙемә лә,
Тура ҡара минең күҙемә.
Ҡояш сыҡмағайы, ай ҙа ҡалҡһын,
Яңғыҙ килеп, яңғыҙ ҡайтмайым!
[2].

Башҡарыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йырҙы дуэт менән Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары Венер Камалов һәм Гөлшат Ғәйсина башҡара. Ул шулай уҡ билдәле йырсы, төрлө конкурстар лауреаты Венера Рәхмәтуллина репертуарына ла ингән. Көйөн ҡурайҙа — Ғата Сөләймәнов башҡарған яҙма бар.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Азат Байсурин, Рәшит Шәкүр. Һарылай сәс (Гөлбаҙыян). Ғата Сөләймәновтың ғилми мираҫынан. «Совет Башҡортостаны» гәзите, 24 октябрь 1992 йыл. 211-се һан
  2. Башҡорттоң 100 йыры. Өфө, 1992. 104 бит

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Азат Байсурин, Рәшит Шәкүр. Һарылай сәс (Гөлбаҙыян). Ғата Сөләймәновтың ғилми мираҫынан. «Совет Башҡортостаны» гәзите. 24 октябрь 1992 йыл. 211-се һан.