Өргөн (күл)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Өргөн
54°23′51″ с. ш. 59°24′30″ в. д.HGЯO
ИлРәсәй Рәсәй
РегионБашҡортостан
РДҺР12010000111112200000317
Өргөн (күл) (Рәсәй)
Blue pog.svg
Өргөн
Өргөн (күл) (Башҡортостан Республикаһы)
Blue pog.svg
Өргөн
Bashturist.ru urgun1.jpg

Өргөн күле (башҡ. Өргөн — Башҡортостандың Урал аръяғында, Учалы районында урынлашҡан күл[1]) Өргөн күле һәм Өргөн ҡарурманы — тәбиғәт һәйкәле (1965 йылдан[2]).

Топонимикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Монголса монг. өргөн `киң` тигәнде аңлата; башҡорт телендәге шундай уҡ мәғәнәгә эйә иркен һүҙе менән сағыштырығыҙ.

Тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Учалы тимер юл станцияһынан төньяҡта 6 км алыҫлыҡта ята. Оҙонса формала, көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған. Оҙонлоғо 4 километрға яҡын, киңлеге 2,9 км, һыу өҫтө майҙаны — 12 кв. км.

Күл тектоник юл менән барлыҡҡа килгән, төбө тигеҙ, уйпатлы. Тәрәнлеге 2-7 метр, көньяҡ өлөшөндә 5-7 метр, 8 метр тәрәнлектәге иң ҙур уйпаттар үҙәк өлөшөнә тура килә. Бәләкәй аялы утрауы бар.

Гидрографик яҡтан күл Яйыҡ йылғаһы менән бәйле. Уға Мейәс һаҙлығы тип йөрөтөлгән һаҙлыҡлы иңкеүлек буйлап һыу ағып төшә.

Төбө 2,5 метр ҡалынлыҡта булған сапропель ҡатламынан тора. Һыуының химик составы буйынса гидрокарбонат-кальций-магнийлы тоҙло күлдәр иҫәбенә инә. Һыуы уртаса ҡатылыҡта, рН 8,5. Өргөн күленең тирә-яғында күп кенә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә. Күл эргәһендә һары умырзаяны һаҡлау буйынса ҡурсаулыҡ ойошторолған.

Күлдә ҡыҙылғанат, суртан, сабаҡ, алабуға, һыла, ҡарабалыҡ, табан балыҡ ҡарабалыҡ ҡорман йәки таран, шамбы бәшкәләк, этеш йәки шырт балыҡ густера-ҡорман балыҡтары бар.

1965 йылда Өргән һәм уның тирә-яғы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән[3].

Urgun pano s.jpg

Өргөн күле буйындағы һаҡлау биләмәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һаҡланған биләмә зонаһы — 3398,0 га. Һаҡланыусы объекттар:

  1. Башҡортостан Республикаһының экологик, хужалыҡ һәм фәнни әһәмиәткә эйә иң ҙур күлдәренең береһе. Учалы күлдәре төркөмөнә ҡарай. Башҡа Урал аръяғы күлдәре кеүек, тектоник сығышлы һәм Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүе буйлап һуҙылған урал аръяғы бөгөлөшөндә урынлашҡан.
  2. Башҡорт Урал аръяғы өсөн типик һәм эталон тибындағы үҫемлек (аҡһыл ылыҫлы урмандар, ташлы далалар, һаҙлыҡтар һ. б.).
  3. Йәнлектәрҙең (ҡарасабан йәки ҡара өйрәк, ҡуйы йөнлө эре һыу ҡошо һ. б. һәм үҫемлектәрҙең (клобуклы неоттианта, М.Крашенинников Гельма минуарцияһы — ҡәнәферҙәр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, бөгәрләнгән ҡылсыҡлы аҡтамыр, һеңерле туманаҡ и др.) һирәк осраусы төрҙәре[4].

Айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһының (ООПТ) тәғәйенләнеше:

  1. Тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу.
  2. Биотөрлөлөктө һаҡлау.
  3. Рекреацияла файҙаланыу.
  4. Ҡарағай һәм ҡарағас урмандарының генофондын һаҡлау[4].

Күл буйында Илсеғол ауыл биләмәһе составына ингән Мулдаш (Өргөн) ауылы , шулай уҡ «Өргөн» туристик комплексы» ял базаһы урынлашҡан.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Кучеров Е. В., Кудряшов И. К., Максютов Ф. А. Памятники природы Башкирии. Уфа, 1974
  • Красная книга Башкирской АССР. Уфа, 1987.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Хисамитдинова Ф. Г., Сиразитдинов З. А. и др. Русско-башкирский словарь водных объектов Республики Башкортостан. Уфа, 2005.
  2. Постановление СМ БАССР от 17.08.1965 № 465
  3. Сайт газеты "РБ" - Документы - ПОСТАНОВЛЕНИЕ ПРАВИТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН № 52 « 28»февраля 2012 г. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 октябрь 2014. 12 октябрь 2014 тикшерелгән. 2014 йылдың 19 октябрь көнөндә архивланған.
  4. 4,0 4,1 CD Econet. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 март 2016. 3 декабрь 2011 тикшерелгән. 2016 йылдың 4 март көнөндә архивланған.