Аристотель

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Аристотель
Ἀριστοτέλης
Aristoteles Louvre.jpg
Тыуған ваҡыты:

384 йыл б. э. т.(-384)

Тыуған урыны:

Стагир, Халкидики ярымутрауы

Үлгән ваҡыты:

7 март 322 б. э. т.(-322-03-07)

Вафат урыны:

Халкида, Эвбея утрауы

Мәктәп/традиция:

Перипатетики

Йүнәлеш:

Көнбайыш философияһы

Ваҡыт арауығы:

Боронғо философия

Төп мәнфәғәте:

этика, сәйәсәт, метафизика, тормош тураһында фәндәр, логика, иҡтисад

Мөһим идеялары:

катарсис, причина, силлогистика, хрематистика

Йоғонто яһаған шәхестәр:

Платон, Евдокс Книдский

Аристотель (грек. Ἀριστοτέλης) (б. э. тиклемге 384—322 йылдар) — бөйөк боронғо грек фәйләсуфы. Ул Платон талибы, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең уҡытыусыһы — боронғо замандың бөйөк грек ғалимы, философ, ҡол биләүселек йәмғиәтенең мәшһүр идеологы. Сығышы менән Стагир ҡалаһынан. Бөтә ғүмерен үҙе йәшәгән дәүерҙең ғамилмдарының фекерҙәрен йыйыу һәм төшөнөүгә арнай. Уны бөтә нәмә лә ҡыҙыҡһындыра — хайуандарҙың төҙөлөшө һәм ҡылығы, йыһан төҙөлөшө,шиғриәт, сәйәсәт, күк есемдәренең хәрәкәт законы.

Ф. Энгельс һүҙҙәре менән әйткәндә, арҙаҡлы грек философтары араһында ул — «бөтәһен дә үҙ эсенә алған иң ҙур баш». Аристотель ҡолдар менән ҡол биләүселәр араһында синфи көрәш көсәйгән һәм ҡаты һуғыштар барған заманда йәшәгән. Афинала Платон акдемияһында уҡып белем алған.

Аристотель

Биографияһы[үҙгәртергә]

Аристотель Стаһир шәһәрендә Македония батшаһының һарайында хеҙмәт итеүсе табиб ғпиләһендә тыуа. 17 йәшендә Афинаға китеп бара, унда Платон ойошторған Академияға керә, уның дәрестәренә йөрөй башлай. Шулай 20 йыел дауамында (Платон үлгәнсе) ошо Академия диуарҙарында йәшәй, белемен үҫтерә һәм шәкерттәргә дәрестәр бирә. 343 йылны Македония батшаһы Филипп үҙенең улы Алек-сандрҙы уҡытыу һәм тәрбийәләү өсөн батшалығына Аристотельды саҡыртып ала. Александр батша булгас, Аристотель Стаһирға ҡайтып китә, унан яңынан Афинаға күсә. Платон үлгәндән һуң Аристотельдың ижади эшендә яңы дәүер башлана. Ул Платон тәғлимәте менән килешә алма-ғанлыҡтан, уны тәнҡит утына һалып, үҙенең мөстәҡил фәлсәфи системаһын ижад итә башлай. Ул ваҡытҡа Аристотель материалистик йүнәлештәге фәлсәфи тәғлимәттәр менән дә танышырға өлгөрә. Улар менән йәнәшә ҡуйып ҡарағанда, Платон системаһы үҙенең буталсыҡлы, ҡаршылыклы, уйҙырмалы, төҙлөктән мәхрүм икәнлеген күрһәтә. Ләкин Аристотель материалист-философтар ҡалдырған тәғлимәттәр менән дә тулыһынса килешә алмай. Шунлыҡтан Аристотельдның фәлсәфи системаһы үҙе лә бик үк эҙзлекле килеп саҡмай, уға ла билдәле бер ҡаршылыктар, икеләнеүҙәр хас.

Аристотель йәшәгән осорҙа Афиналагы ҡол биләүселеккә нигеҙләнгән демократия тарҡала, ә философия өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш араһындағы көрәш киҫкенләшә башлаған була. Аристотель был шартларҙа урталыҡтағы (материализм менән идеализм араһындағы) позицияны һайлай.

Ғилем өлкәһендә эшсәнлеге[үҙгәртергә]

Ғалимдың аҫәрҙәрендә ғилем һәм белемдең бөтә өлкәләре — логика, психология, метафизика, физика, ботаника, тарих, сәйәсәт, иҡисад, этика, эстетика мәсьәләләре яҡтыртыла. Уларҙың бөтәһендә лә ҡол биләүселәр йәмғиәтен һаҡлау һәм нығытыу идеологияһы күтәрелә, дәүләттең иҡтисад теорияһы эшләнә.


Аристотель атаҡлы полководец Александр Македонскийҙың остазы була. Хәрби походтарҙа йөрөгәндә лә Македонский Аристотельгә гректарға билдәһеҙ бклған хайуан һәм үҫемлектәр өлгөһөн ебәреп тора.

Аристотель үҙенән һуң бик күп ғилми хеҙмәттәр ҡалдыра. Физика буйынса 8 китабы, "Хайуандар өлөштәре тураһында" 10 китабы күп быуаттар буйынса фәндә абруйлы сифатта йөрөй.

Ижади мираҫы[үҙгәртергә]

Аристотель ҙур ижади мираҫ ҡалдыра. Дөрөҫ, уның күп кенә хеҙмәттәре беҙҙең заманға ҡәҙәр һаҡланмаған, ә уның ижадын өйрәнеүсе белгестәрҙең һүҙҙәренә ҡарағанда, «уныҡы», йәғни Аристотельдыҡы, тип иҫәпләнгән ҡайһы бер хеҙмәттәр һис тә дөрөҫлөккә тура килмәй. Шулай булыуына ҡарамаҫтан Аристотельдың ижади мираҫында түбәндәге бүлектәр бәхәсһеҙ таныла һәм фәҡәт уныкы тип һанала:

  1. Мантыйк (логика) буйынса трактаттар. Уларҙың ғөмөми исеме — «Органон». Уға «Категориялар» тигән трактат кергән.
  2. Физика буйынса трактаттар. Был трактата тәбиғәткә бағышланған лекциялар, «Физика», «Барлыҡҡа килеү һәм юҡка сығыу тураһында» һ. б. ошо йүнәлештәге трактаттлар.
  3. Биология буйынса хеҙмәттәр. Был өлештә «йән тураһында», хайуандар, уларҙың килеп сығыуы һ. б. темаларға яҙылган әҫәрҙәр.
  4. Философия буйынса трактаттар. Аристотельдың шәкерттәренең берһе (Андроник Родосский) ғалимдың хеҙмәттәрен баҫтырып сығарғанда был бүлекте «Физика» бүлегенән һуң урынаштыра. Шунан башлап «Беренсе философия» тип аталған был бүлек яңы исем менән — «Метафизика» тип йөртөлә башлай.
  5. Этика буйынса хеҙмәттәр.
  6. Тарихи һәм социаль-сәйәси проблемплар буйынса трактаттар.
  7. Сәнғәт, шул иҫәптән поэзия һәм риторика буйынса хеҙмәттәр.

Аристотель үҙенең «Метафизика»һында Платон тәғлимәтен киҫкен рәүештә тәнҡитләй. «Платон минем дуҫым, ләкин минем өсөн хаҡиҡәт ҡәҙерлерәк» тигән ғибәрә тап ошо осораҡҡа бәйләнгән була. Аристотель империяны әүәл сәбәп рәүешендә, ләкин шул ук ваҡытта үны дәртһеҙ (инерт), хәрәкәткә эйә булмаған рәүештә генә таный.

Материя, форма, хәрәкәт тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә]

Материя, уныңса, мөмкинлек кенә. Ошо мөмкинлектән нимә килеп сыға, быныһы инде материяның үҙенән тормай. Дәртлелекте (активлыкты) ул формала ғына күрә. Уныңса, «форма» материяны төрлө фигуралар рәүешенә китерә, тимәк форма материяны мөмкинлектән ысынбарлыҡҡа әүерелдереүсе була. Аристотель мифология менән килешеп етмәһә лә, әүәл сәбәптне, һәр нәмәнең башланышын Алланан күрә. Аристотель хәрәкәтте материянан айырып ҡарай. Ул хәрәкәттең өс төрөн таный: 1) үҙгәреш (сифат үҙгәреше), 2) кәмеү (һан үҙгәреше), 3) күсеү (аралыҡтағы хәрәкәт).

Логика һәм космология[үҙгәртергә]

Мантыйк (логика) трактатында Аристотель, беренсе булараҡ, дедукция алымын, шулай ук силлогизм теорияһын башлап ебәрә. Аристотель танып белеү теорияһынә диалектика керетергә омтола. Дөрөҫ, диалектика уның өсөн формалашып бөткән тәғлимәт түгел әле. Шулай ҙа ул танып белеүҙең ҡаршылыклы процесс икәнлеген күрә. Аристотель, мантыйкый (логик) яҡтан көслө белгесч булараҡ, софисттарҙың хәйләгә ҡоролған иҫбатлау принциптарын тәнҡитләй. Аристотель ҡайһы бер хеҙмәттәрен космологияға бағышлай. Ул үз заманындағы башҡа ғалимдәр менән бергә Ер шарын үҙәккә әүерелдереп (геоцентризмса) аңлатырга тырыша. Биология өлкәһендә Аристотельның йән эйәләре тураһында тәғлимәте иғтибарга лайыҡ. Ул йәнденың өс төрөн атай: 1) үҫемлектәр йәнеы, 2) хайуандар йәне, 3) аҡылға ҡоролған йән. Материя менән йән араһындағы мөнәсәбәт ғалимдың төп принциптарына бәйле. Йән эйәһенең тәне — материя, уның йәне — форма. Аристотельдың хайуандарҙың килеп сығыуы тураһындагы трактаты күп йылдар дауамында зоология фәнендә теоретик сығанаҡ ролен үтәп килә. Ғалим этика проблемаларына ла ҙур иғтибар бирә. Ул этика менән философиягә «идеал» тигән төшөнсә кертә. Дөрөҫ, бөек ғалимдың идеалды аңлауы бик примитив була әле. Уныңса, ысын идеал ысынбарлыҡтағы ҡиммәттәрҙә түгел, бәлки күктәрҙә генә. Аристотель өсөн әхлаҡи идеал — Алла. Ул — иң камил философ йәки «үҙен фекерләүсе фекер»...

Сәнғәт һәм эстетика[үҙгәртергә]

Аристотельдың ижади мираҫында сәнғәт теорияһы һәм эстетика мөһим урын алып тора. Йәш быуынды эстетик тәрбийәләү өлкәһендә ул ике мәсьәләне күҙҙә тота. Шуларҙың беренсеһе — йәштәрҙе матурлыҡты, гүзәллекте күрергә-тойорға күнектереү. Икенсеһе — уларҙы ошо сәнғәти һөнәрҙәргә өйрәтеү. Аристотель сәнғәт тураһында, ул — ысынбарлыҡҡа эйәреү (мимесис) ысулы менән ысынбарлыҡтны танып белеү, тип фекер йөртә. Был Аристотельдың материалистик йүнәлештә формалашыу мөмкинлегенә ишарәлайи. Быны тағы бер миҫал менән дәлилләп була. Аристотель сәнғәттең объектив вазифаһын булғанды тасүирлау менән генә сикләмей, уның «нисек булырға тейиеш»леген күрһәтеүҙдә лә күрә. Аристотель үҙенең «Поэтика» тигән трактатында сәнғәти ижад эшен, эпос жанрҙары, драма жанры һәм бигрәк тә сәнғәт әҫәрҙәрен кабул иткәндә уҡыусының, тыңлаусының әҫәрләнеү, хисләнеү, ләззәт алу кебек реакциялары (катарсис) тураһында ла яҙа. Аристотельдың был теоретик фекерҙәре хәҙерге көндә лә иғтибарга лайыҡ.

Сәйәсәт һәм дәүләт[үҙгәртергә]

Аристотель үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙа. Аристотель, үҙ осоро вәкиле булараҡ, ҡол биләүселек стройын һәм уның ике ҡапма-ҡаршы ҡатлауын мәңге шулай булырға тейеш тип һанаған. Шунан сығып, ул дәүләт менән идара итеүҙә түбәндәге формуларҙы айырган: монархия, аристократия һәм «полития» (олигархия менән демократиянең ҡушылған формаһы). Был формалар, уныңса, йәмғиәт өсөн ҡулай. Ләкин ул тиранлыҡ, саф олигархия һәм сикһеҙ демократия формуларын да айыра. Быларын иһә гректар өсөн ҡулай түгел тип һанай. Аристотель кеше проблемаһы буйынса ла яңы фекерҙәр әйтә. Ул кешене ижтимағи шарттар планында күрергә тырыша. Дөрөҫ, уның был йүнәлештәге фекерҙәре етлегеп бөтмәгән була әле.

Ғөмүмән алганда, Аристотель фәлсәфи фекерләү өлкәһендә кешелек йәмғиәтенең айырым бер этабын тәшкил итә. Уның тәғлимәте, күренгәнсә, ике яҡлы булып формалаша. Һәм был үҙенсәлек уаннан һуңғы замандарҙа йәшәгән философтарга шулай уҡ ике төрлө йоғонто яһай. Идеалистик йүнәлештәге философтар Аристотельдың тап үҙҙәренә кәрәк булған ҡараштарын алға ҡуйып эш итергә тырышыуҙар, материалисттар бөйөк ғалимдың ошо йүнәлештә калдырган фекерләрен үстерергә омтылулар. К. Маркс, Аристотель тәғлимәтен һәр яҡтан үлсәп, уны боронғо грек философияһының иң юғары дәрәжәһе тип бәйәләй.[1]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

  1. Маркс K. и Энгельс Ф. Из ранних произведений.— M., 1956.— C. 27.