Йылҡысылыҡ

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Йылҡы малы

Йылҡысылыҡ — малсылыҡтың бер тармағы. Ул йылҡы малы үрсетеү менән шөғөлләнә. Башҡортостанда йылҡысылыҡ менән бик әүҙем шөғөлләнәләр. Өфөлә, Мәләүездә, Баймаҡта һәм тағы ла бер нисә йылҡы үрсетеү хужалығы бар. Унда шулай уҡ диетик йылҡы ите, шифалы эсемлек ҡымыҙ әҙерләнә.

Башҡорт аты

Башҡорттар һәм йылҡысылыҡ[үҙгәртергә]

Йылҡысылыҡ - борондан ҡалған, матди мәҙәниәтебеҙҙең ҙур өлөшөн тәшкил иткән тармаҡ. Башҡорттар биләгән ер үҙе үк йылҡысылыҡ өсөн уңайлы булған. Сәскәле болондар, ҡылғанлы далалар, ҡарҙан иң тәү әрселә торған түмәләсле яландар, ҡыш көндәре ышыҡланыу өсөн ҡалын урмандар йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн бигерәк тә ыңғай шарттар тыуҙырған. Шуғалыр ҙа башҡорттар борон-борондан йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. Атһыҙ башҡорт булмаған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, 20-се быуатҡа хәтле башҡорттар йылҡыһыҙ йәшәмәгәндәр. Иң ярлы һаналған башҡорттоң да 15-ләп аты булған.

Башҡорт тормошон өйрәнеүсе И.Г.Георгиҙың яҙмаларында күрһәтелгәнсә, 18-се быуат аҙағында иң ябай башҡорттоң да 30-50 аты булған, күптәренең 500 башҡа еткән, байҙарҙың 1000, ҡайһыларының 2000 һәм унан да күберәк булған.

Башҡорттарҙа башлыса ат өс йүнәлештә аҫыралған. Иң беренсе, әлбиттә ау өсөн. Улар айырым тотолған, өйөрҙәге иң етеҙ, йылдам аттар һайлап алынып, махсус рәүештә тәрбиәләнгән. Икенсе йүнәлеш: эш аттары.

Өсөнсөһө ит һәм һөт өсөн. Бейә һөтөнән шифалы эсемлек - ҡымыҙ яһалған. Итненән ҡаҙы әҙерләнгән.


Trot animated.gif

Хәҙерге Башҡортостанда йылҡысылыҡ[үҙгәртергә]

Башҡорт халҡының тарихы, ғөмүмән, йәшәйеше ат менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Ат кешене борон-борондан туйындырған, кейендергән, яуҙарҙа һаҡлаған. Ә инде бөгөнгө көндә йылҡысылыҡты үҫтереүгә ихтыяж бермә-бер үҫә. Әлеге ваҡытта Башҡортостан аттар һаны буйынса Рәсәйҙең башҡа төбәктәре араһында беренсе урынды алып тора. Тоҡомло аттар үрсетеү, йылҡы ите, ҡымыҙ етештереү агросәнәғәт комплексының өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһенә әүерелде. Әйтәйек, 2006 – 2009 йылдарҙа аттар һаны ун процентҡа артҡан һәм ағымдағы йыл башына уларҙың һаны 136,9 мең баш иҫәпләнә. Былтыр республика буйынса 22398 центнер ҡымыҙ етештерелгән. 2009 йыл менән сағыштырғанда, йылҡы ите етештереү 4,7 процентҡа артҡан. «Өфө» дәүләт завод ат һарайы дәүләт учреждениеһы республикала йылҡысылыҡ өлкәһендә өлгәшкән уңыштарҙа әһәмиәтле урын биләй. Уның төп эшмәкәрлеге аттар һанын арттырыуға, уларҙың тоҡом сифатын яҡшыртыуға, продуктлы йылҡысылыҡҡа ирешеү маҡсатына йүнәлтелгән. Ул йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе хужалыҡтарға методик һәм практик ярҙам күрһәтеү үҙәге лә. Башҡорт аты хаҡлы рәүештә иғтибар үҙәгендә тора. Халыҡтың үҙенсәлекле селекцияһы һәм ҡырыҫ тәбиғи шарттарҙа һайланыш һөҙөмтәһендә быуаттар төпкөлөнән беҙҙең көнгәсә килеп еткән тоҡом ул. Башҡорт аттары юғары үрсем, күп һөт һәм ит биреү, ифрат ҙур эш һәләтенә эйә. Улар шулай уҡ талымһыҙ, сыҙамлы, йыл әйләнәһенә көтөүлектә йөрөп тә үҙен туйындыра ала. Был тоҡом аттар иҡтисади яҡтан бик файҙалы. Һауыу осоронда 4 – 8 килограмм, айырым бейәләр 15 – 18 килограмға тиклем һөт бирә. Ә ит сығышы 50 – 54 процент тәшкил итә.



Хисаплау динамикаһы[үҙгәртергә]

Донъя илдәрендә йылҡы малын иҫәпләү динамикаһы(мең баш)
Дәүләттәр \ Йыл 1964 й. 1966 й. 1971 й. 1981 й. 1985 й. 1988 й. 1990 й. 1998 й. 2007 й.
Ҡытай 7600 7600 8883 11100 10987 10691 10294 8859
Бразилия 8600 9500 - 6300 6330 5850 6000 6400
Мексика 4500 4200 5579 6502 6135 6160 6170 6250
АҠШ 3500 н/д 7667 9928 н/д н/д 2456 [1] 2427 [2] 4028 [3]
Монголия 2500 2300 2262 1985 1961 2047 2200 2900
Рәсәй - - - 5619 2600 - 2620 2201 1343 [4]
Ҡаҙағстан - - - 1295 1455 - 1610 1083
Румыния - - 686 - 660 693 663 820
Германия - - 411 452 471 - 477 680
Польша 2600 2600 2573 - 1404 1051 941 558
Франция 1500 1400 691 317 310 315 319 347
Италия - - 292 273 245 - 256 323
Бөтә донъя 65683 - 61164 60946

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Ливанова Т. К., Ливанова М. А. Всё о лошади. — М.: АСТ-ПРЕСС СКД, 2002. — 384 с.: ил. — (Серия «1000 советов»).
  • «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», "Йәшлек" 8-01-2011,
  • «Башҡорт аты-тормош ҡото», "Йәшлек" 22-03-2011