Бүгәс маршы (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Бүгәс маршы
Жанр халыҡ йыры[d]
Автор Халыҡ
Башҡарыусы/артист Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы
Әҫәрҙең теле башҡорт теле
Барлыҡҡа килгән, эшләнгән 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы

«Бүгәс маршы», «Бүгәс», «Бүгәсәү», «Оло юл» — башҡорт халыҡ йыры, һамаҡ көй.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүге тапҡыр Н. Д. Шоңҡаров тарафынан 1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачёв районы Бобровый Гай ауылында яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫтырыла. Танылған фольклорсы һәм музыка белгесе Риф Сөләймәнов үҙенең «Жемчужины народного творчества» исемле китабында фольклор экспедиция ваҡытында Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттарынан тарихи сюжетҡа ҡоролған «Оло юл» («Бүгәс») йырын Һарытау өлкәһе Ҡондоҙло ауылында Ғ. Мөхтәровтан яҙып алыуы тураһында бәйән итә һәм китапта нота өлгөһөн бирә (39-сы)[1]. Уның фекеренсә, «Оло юл» йыры үҙенең мелодикаһы һәм ритмикаһы менән 1839 йылда Ырымбур губернаторы В. А. Перовскийҙың етәкселегендәге башҡорттар тарафынан ижад ителгән «Һырдаръя» башҡорт халыҡ йырына оҡшаш. Шулай уҡ «Оло юл» йырының башланғыс мелодик фразаһы «Слава» урыҫ халыҡ йырына оҡшашлығы бар, тип яҙа. «Слава» йырын боронғо ваҡытта полководец-кенәздәр һәм батырҙар хөрмәтенә башҡарғандар. Крәҫтиән һуғышы ҡатнашыусылары Е. Пугачевты батша итеп танығанға күрә, Пугачев ғәскәрҙәрендә әлеге йыр йыш башҡарылған, күрәһең. Уның көйөн башҡорттар үҙҙәренсә үҙгәртеп, ижад иткәндәр[1]. «Бүгәс маршы» варианттарын С.Ә.Галин, К. Мәргән яҙып алған. Декламацион көй аныҡ структура, ябай боролоштар менән айырыла.

Риүәйәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) тураһындағы йырҙарға ҡарай. Икенсе исеменең («Оло юл») барлыҡҡа килеүе Ырымбурға табан Яйыҡ йылғаһы буйлап оҙон юл үтеүсе Е. И. Пугачёв ғәскәрҙәре хаҡындағы риүәйәткә бәйле. Поэтик текста Пугачёв халыҡты яҡлаусы, ер һәм ирек биреүсе изге күңелле батша булараҡ һүрәтләнә.

Йырҙы башҡарыусылар араһында — Ғ.З.Сөләймәнов.

Йырҙың һүҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе вариант

Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә,
Арғымаҡтарын да уйнатып.
Оло ғына, һай, юлдан Бүгәс килә,
Дошман ғәскәрҙәрен шул ҡыйратып.
Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр уҙа,
Һауаларға оса шул туҙаны.
Бүгәс батша, һай, яуыз түрәләрҙе,
Ҡуй-һарыҡтар итеп тә тураны.
Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә,
Бүгәс батша икән шул хужаһы.
Яуыз түрәләрҙе ҡырып бөткәс,
Бөтмәҫ микән илдең нужаһы?
Оло ғына юлдан, һай, Бүгәс килә,
Ебәк билбауын быуып биленә.
Баяр, түрәләрҙән тартып алып,
Ер-һыу бирә икән иленә.
[2]

Икенсе вариант

Оло ғына юлдан Бүгәс килә,
Ебәк билбау быуып биленә.
Баяр, түрәләрҙән тартып алып,
Ер-һыу бирә, тиҙәр, иленә.
Оло ғына юлдан ғәскәр уҙа,
Һауаларға оса шул туҙаны.
Бүгәс батша яуыз түрәләрҙе,
Ҡуй-һарыҡтай тураны.
Оло ғына юлдан ғәскәр килә,
Бүгәс батша икән шул хужаһы.
Яуыз түрәләрҙе ҡырып бөткәс,
Бөтмәҫ микән илдең нужаһы?
[1].





Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 Риф Сулейманов. Жемчужины народного творчества Урала.Өфө, «Китап», 1995.
  2. Йырҙар. Башҡортостан китап нәшриәте, Өфө, 1968. 700-се бит.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974;
  • Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]