Граждандар һуғышы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Америка граждандар һуғышында Геттисббург бәрелешенән (ингл.) һуң, 1863 йыл
Рәсәй флагы демократик хөкүмәтенә ҡаршы фетнә күтәргән коммунистарҙың хөкүмәтте үҙ ҡулдарына алыуына килтергән граждандар һуғышына багышланган Совет Социалистик Республикалар Союзы маркаһы

Бер дәүләт эсендәге[1], һирәгерәк элек берҙәм дәүләттең өлөше булған ике милли дәүләткә бүленгән[2] ойошҡан кеше төркөмдәре араһында ҙур маштаблы һуғышҡа граждандар һуғышы тиҙәр.

Тарафтарының маҡсаты, ғәҙәттә, ағымдағы хөкүмәтте үз сәйәсәтен үҙгәртергә, илдә йәки уның айырым регионында хәкимиәтте үҙ ҡулға алыу, йәки регионды суверен дәүләт дәрәжәһенә сығарыу[1].

Граждандар һуғышы термины беҙҙең эраға тиклем I быуатта Рим республикаһындағы граждандар һуғыштарын (ингл.) билдәләү өсөн ҡулланған.

Граждандар һуғышы билдәләре: һуғышта ҡатнашҡан ике яғын да дәүләти хәрби-сәйәси структура үҙенәлектәре булыуы, һуғыштың оҙон ваҡыт дауам итеүе, халыктың барлыҡ ҡатламдарының ҡатнашыуы.

1991 йылда Эфиопия граждандарының (ингл.) аҙағында фетнәселәр Аддис-Абебаға ҡалаһына ингәс Т-62 танкының ҡалдыҡтары

Граждандар һуғышы күп һанлы кешеләрҙең хәләк булыуына (ингл.) һәм ҙур күләмдә файҙалы ресурстарҙың юк ителеүенә килтерә ала.[3]

Flag of Ogaden National Liberation Front(2).svg Огаден Милли Азатлык Фронты (ингл.) фетнәселәре төркөмө, Эфиопия Эфиопия, 2006

1900-1944 йылдар араһында барлыҡҡа килгән граждандар һуғыштары уртаса алғанда 1,5 йыл дауам итһә, Икенсе бөтөн донъя һуғышының бөтөүенән һуң барлыҡҡа килгәндәренең оҙынлығы 4 йылдан оҙағыраҡҡа үҫте. 1945 йылдан һуң урын алған граждандар һуғышында 25 миллиондан артыҡ кеше хәләк булды, тағы ла күптәре йәшәгән ерҙәренән көсләп күсенеүгә (ингл.) дусар булды. Өҫтәмә булараҡ, граждандар һуғыштары иҡтисади коллапсҡа килтерә; Мьянма Мьянма, Уганда Уганда һәм Ангола Ангола граждандар һуғышытарына инер алдынан киләсәктәре өмөтле тип һаналған илдәрҙең үрнәктәре булып торалар.[4] Бәрелештәрҙә 1000 кеше хәләк булыу критерие күҙлегенән ҡарағанда, 1816 менән 1997 йылдар араһында 213 граждандар һуғышы бар, уларҙан 1944-1997 араһындағылар һаны - 104.[3]

Collier-Hoeffler моделендәге граждандар һуғышы сәбәптәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Граждандар һуғышы сәбәптәренә тикшереүҙәр алып барған ғалимдәр бер-береһенә ҡаршы булған - ҡәнәғәтһеҙлек (ингл) теорияларынә тартылалар. Академик анализ граждандар һуғышының ҡубарылыуын фаразлауҙа йәмғиәттең иҡтисади хәле һәм иҡтисади структураға бәйле факторҙар кемлеккә бәйлеләргә әһәммиәтлерәк булыуын яҡлай.[5]

21 быуат башында Бөтөн дөнья банкы бер төркөмө граждандар һуғышын ентекләп өйрәнгәндәр. Collier-Hoeffler моделе тип билдәле булған тикшеренеү 1960-1999 йылдар араһында төрлө илдәрҙә граждандар һуғышы урын алған һәм граждандар һуғыштары булмаған биш йыллыҡ интервалдарҙы билдәләп, уларҙы регрессион анализ ярҙамында төрлө факторҙарҙың тәьҫирен тикшергәндәр инде. Берәр 5 йәшлек интервал эсендә граждандар һуғышы ҡубасағы ихтималына статистика күҙлегенән тәьҫире һиҙелерлек булган факторҙар араһына ингәндәре:[6]

Финанслауҙың булыуы
Баш күтәреү/күтәрмәү отошлоғы
Хәрби өҫтөнлөк
Ҡәнәғәтһеҙлек
Халыҡ һаны
Һуңғы баш күтәреүҙән һуң уҙған ваҡыт

Башҡа сәбәптәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Эволюцион психологы (ингл.) Сатоши Каназава (ингл.) төркөм-ара ыҙғыштарҙың әһәммиәтлә сәбәптәрҙең береһе - бала таба алырлык йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың сағыштырмаса һаны була алғанын асыҡланы. Уның тикшеренеүҙәре күрһәткәненсә, күп ҡатынлыҡ дәүләт-ара һуғыштарҙан айырмалы булараҡ, граждандар һуғыштарының йышлығына үҫеүенә ныҡ тәьҫир итә.[7].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 en:James Fearon, "Iraq's Civil War" in en:Foreign Affairs, March/April 2007. For further discussion on civil war classification, see the section "Formal classification".
  2. Nations, Markets, and War: Modern History and the American Civil War | Book Reviews, EH.net. «Two nations [within the U.S.] developed because of slavery.» October 2006. Retrieved July 2009.
  3. 3,0 3,1 Ann Hironaka, Neverending Wars: The International Community, Weak States, and the Perpetuation of Civil War, Harvard University Press: Cambridge, Mass., 2005, p. 3, ISBN 0-674-01532-0
  4. Hironaka (2005), pp. 1-2, 4-5
  5. See, for example, Hironaka (2005), pp. 9-10, and Collier, Paul, Anke Hoeffler and Nicholas Sambanis, "The Collier-Hoeffler Model of Civil War Onset and the Case Study Project Research Design," in Collier & Sambanis, Vol 1, p. 13
  6. Collier & Sambanis, Vol 1, p. 17
  7. DOI:10.1017/S0022381608090026
    Вы можете подставить цитату вручную или с помощью бота.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]